Nhiều thai phụ truyền tai nhau trào lưu ăn uống kiêng khem, trong đó có việc hạn chế tối đa nước uống theo một số hướng dẫn thực dưỡng cực đoan nhằm tránh phù nề hoặc thanh lọc cơ thể. Thói quen này bắt nguồn từ quan niệm cho rằng việc giảm chất lỏng nạp vào sẽ giúp cơ thể nhẹ nhõm và ngừa tích nước. Tuy nhiên, việc kiêng nước khi mang thai là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe của cả mẹ lẫn thai nhi.
Câu trả lời dứt khoát từ y học là thai phụ tuyệt đối không được kiêng hoặc hạn chế nước theo các phương pháp truyền miệng. Thiếu hụt tuần hoàn do giảm lượng dịch nạp vào cơ thể mẹ có thể dẫn trực tiếp đến tình trạng thiểu ối và hạ huyết áp thể tích, đe dọa sự phát triển bình thường của bào thai.
Nước ối và nguy cơ suy giảm thể tích khi mẹ kiêng nước
Nước ối giữ vai trò sống còn trong việc bảo vệ, đệm đỡ và nuôi dưỡng thai nhi suốt thai kỳ [1]. Tình trạng thiểu ối, tức là suy giảm lượng nước ối dưới mức bình thường, xảy ra ở khoảng 1-2% tổng số ca mang thai [2]. Tình trạng này có thể kèm theo nhiều biến cố nguy hiểm như ngôi thai bất thường, chèn ép dây rốn, nước ối lẫn phân su đậm đặc, hoặc gây khó khăn, thất bại khi thực hiện thủ thuật xoay thai ngoại khoa [3], [4].
Không chỉ vậy, thiểu ối còn liên quan mật thiết đến hàng loạt kết cục thai kỳ bất lợi bao gồm thai chậm tăng trưởng trong tử cung, dị tật thai nhi, suy thai, sinh non, tăng tỷ lệ mổ lấy thai và nguy cơ tử vong chu sinh [2]. Khi cơ thể mẹ bị thiếu nước nghiêm trọng, tình trạng giảm tưới máu tử cung - bánh nhau sẽ xảy ra, làm giảm lưu lượng máu đến thận của thai nhi và giảm lượng nước tiểu thai bài tiết, từ đó trực tiếp gây ra thiểu ối [2].
Thiếu nước gây hạ thể tích tuần hoàn và tụt huyết áp ở mẹ
Tình trạng kiêng nước làm giảm thể tích huyết tương tuần hoàn của người mẹ. Tình trạng giảm thể tích tuần hoàn mạn tính hoặc cấp tính ở mẹ thường đi kèm với thiểu ối, tương tự như biến chứng gặp trong tiền sản giật, tăng huyết áp thai kỳ hay chậm phát triển trong tử cung [5].
Khi thể tích nội mạch sụt giảm do không uống đủ nước, huyết áp của người mẹ sẽ tụt xuống, đặc biệt dễ xảy ra tình trạng hạ huyết áp tư thế khi đứng lên hoặc vận động nhanh. Sự suy giảm tuần hoàn cấp tính này không chỉ gây chóng mặt, ngất xỉu cho mẹ mà còn làm suy giảm tức thì dòng máu giàu dưỡng chất và oxy qua bánh nhau đến thai nhi [2], [5]. Bằng chứng lâm sàng từng ghi nhận trường hợp thai phụ 35 tuần bị thiếu thể tích tuần hoàn nặng dẫn đến thiểu ối cấp tính, và chỉ số ối chỉ hồi phục nhanh chóng sau khi được truyền dịch tĩnh mạch tích cực [5].
Bằng chứng khoa học: Uống nước làm tăng chỉ số ối như thế nào?
Nhiều nghiên cứu y học can thiệp đã chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa việc nạp nước vào cơ thể mẹ và lượng nước ối. Một tổng quan hệ thống của Cochrane bao gồm hai nghiên cứu trên 77 phụ nữ mang thai đã đánh giá hiệu quả của việc uống nước [3], [4]. Trong nghiên cứu này, các thai phụ được yêu cầu uống 2 lít nước trước khi siêu âm kiểm tra lại [3], [4]. Kết quả cho thấy việc bổ sung nước qua đường uống ở cả phụ nữ thiểu ối và phụ nữ có chỉ số ối bình thường đều làm tăng đáng kể thể tích nước ối [3], [4].
Chênh lệch trung bình có trọng số về lượng nước ối tăng lên là 2,01 ở nhóm thiểu ối và 4,5 ở nhóm có thể tích nước ối bình thường [3], [4]. Đồng thời, liệu pháp truyền dịch nhược trương qua tĩnh mạch ở phụ nữ thiểu ối cũng làm tăng thể tích nước ối với mức chênh lệch 2,3, trong khi truyền dịch đẳng trương không ghi nhận hiệu quả rõ rệt [3], [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc bổ sung nước đơn thuần cho mẹ giúp tăng thể tích nước ối, hỗ trợ kiểm soát tình trạng thiểu ối trong chuyển dạ hoặc trước khi xoay thai [3], [4].
Tác động của việc bù dịch qua tĩnh mạch đối với tình trạng thiểu ối
Hiệu quả của việc bù dịch tĩnh mạch trong điều trị thiểu ối tiếp tục được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng. Trong một thử nghiệm lâm sàng đơn mù công bố năm 2012, 20 thai phụ đủ tháng (tuổi thai 37-41 tuần) có chỉ số ối (AFI) dưới hoặc bằng 5 cm được chia thành hai nhóm [6]. Nhóm can thiệp được truyền nhanh 1 lít dung dịch muối đẳng trương trong 30 phút, sau đó đo lại chỉ số ối sau 90 phút [6]. Kết quả ghi nhận việc truyền dịch tĩnh mạch làm tăng chỉ số ối đáng kể với mức thay đổi trung bình 1,5 cm (tương đương mức tăng 32%), cao hơn vượt trội so với mức tăng 1% ở nhóm chứng không truyền dịch [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 cũng khẳng định truyền dịch tĩnh mạch cho mẹ làm tăng chỉ số ối rõ rệt ở thai phụ bị thiểu ối [2]. Sau 48 giờ kể từ khi hoàn tất liệu trình bù dịch, chỉ số ối trung bình ở nhóm can thiệp đạt 4,06 ± 0,33, vượt trội so với 3,61 ± 0,35 ở nhóm chứng [2]. Mức thay đổi chỉ số ối của nhóm được bù dịch là dương 0,532 ± 0,45 trong khi nhóm chứng bị giảm -0,036 ± 0,18 [2].
Hiệu quả uống nước ở người mang thai kèm tăng huyết áp
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2002 đã so sánh tác động của việc uống 2 lít nước trong vòng 1 giờ giữa 5 thai phụ bị tăng huyết áp thai kỳ và 5 thai phụ có huyết áp bình thường ở tuần thai 32-37 [7]. Tất cả đều có chỉ số ối ban đầu bình thường trong khoảng 8-18 cm và được đo lại chỉ số ối sau 3 giờ [7].
Kết quả cho thấy việc uống 2 lít nước làm tăng chỉ số ối ở cả hai nhóm, cụ thể tăng 1,7 cm ở nhóm tăng huyết áp và tăng 3,48 cm ở nhóm huyết áp bình thường [7]. Dù nhóm tăng huyết áp có mức tăng chỉ số ối thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm huyết áp bình thường, nghiên cứu khẳng định bổ sung nước đường uống vẫn mang lại giá trị cải thiện thể tích nước ối ở thai phụ có bệnh lý mạch máu [7].
Lợi ích, giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất trong các hội nhóm thực dưỡng là cho rằng thai phụ uống nhiều nước sẽ gây tích nước, sinh phù chân hoặc làm loãng máu. Thực tế, cơ chế sinh học cho thấy việc hạn chế nước mới chính là nguyên nhân kích hoạt tình trạng giảm tưới máu tử cung và co thắt mạch, gây giảm bài tiết nước tiểu ở thai nhi và dẫn đến cạn ối [2]. Các dữ liệu y khoa khẳng định bù nước là phương pháp can thiệp an toàn, không gây biến chứng cho cả mẹ lẫn con [6].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại cũng có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đánh giá việc uống nước hoặc truyền dịch chỉ ra sự cải thiện tức thì về chỉ số ối nhưng chưa theo dõi đầy đủ để đánh giá liệu can thiệp này có cải thiện trực tiếp các kết cục lâm sàng quan trọng lâu dài của thai kỳ hay không [3], [4]. Đánh giá lượng nước ối để dự đoán các biến chứng thai nhi vẫn là vấn đề cần thận trọng và phụ thuộc nhiều vào từng giai đoạn thai kỳ [1].
Nhóm thai phụ cần thận trọng đặc biệt
Bất kỳ thai phụ nào cũng không nên tự ý áp dụng chế độ ăn uống kiêng khem dịch lỏng cực đoan. Việc nhịn uống nước đặc biệt nguy hiểm đối với những thai phụ đang có dấu hiệu thiểu ối, dọa sinh non, hoặc thai chậm phát triển [2], [1]. Khi thiếu nước, các yếu tố cảnh báo như giảm tưới máu qua động mạch rốn và tình trạng toan hóa máu thai nhi có nguy cơ diễn tiến nặng hơn [8].
Những người có bệnh lý nền như tăng huyết áp thai kỳ hoặc tiền sản giật cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao [7], [1]. Ở nhóm đối tượng này, khả năng đáp ứng tăng chỉ số ối khi uống nước bị suy giảm đáng kể so với người bình thường do mạch máu bị ảnh hưởng bởi bệnh lý [7]. Bệnh nhân có bệnh nền tim mạch, thận hoặc tăng huyết áp không được tự ý truyền dịch hay uống dồn dập lượng nước quá mức mà phải tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Hướng dẫn uống nước đúng cách cho phụ nữ mang thai
Thai phụ cần duy trì thói quen uống nước đều đặn suốt cả ngày, không đợi đến khi thấy khát mới uống. Nước lọc đun sôi để nguội là lựa chọn tối ưu, có thể kết hợp thêm nước canh, nước súp dinh dưỡng từ bữa ăn hàng ngày.
Thay vì uống một lượng lớn nước cùng một lúc gây căng tức dạ dày, thai phụ nên chia nhỏ thành từng ly khoảng 150-200 ml, uống rải rác từ sáng đến tối. Cần tránh xa các loại nước ngọt công nghiệp, nước có gas hay trà thảo mộc trôi nổi theo các phương pháp detox phản khoa học. Trong các lần khám thai định kỳ, nếu bác sĩ siêu âm kết luận lượng ối giảm, thai phụ cần thảo luận ngay về mức độ bổ sung nước uống mỗi ngày hoặc tiếp nhận liệu pháp bù dịch nếu được chỉ định y khoa [3], [6].
Chế độ dinh dưỡng và lối sống khi mang thai đòi hỏi cơ sở khoa học vững chắc thay vì những trào lưu thực dưỡng cực đoan không được kiểm chứng. Nhịn nước không đem lại bất kỳ lợi ích thanh lọc nào mà chỉ đẩy thai nhi vào tình trạng cạn ối và suy giảm tưới máu nuôi dưỡng. Giữ đủ nước cho cơ thể là cách đơn giản, an toàn và hiệu quả nhất để bảo vệ buồng ối cũng như tính mạng của con yêu.
