Phụ nữ mang thai có nên uống nước lá canh châu?

Nhiều gia đình thường có thói quen hái hoặc mua các loại lá cây dân gian về nấu nước uống giải nhiệt, thanh lọc cơ thể trong những ngày thời tiết oi bức. Trong số đó, lá cây canh châu là một loại thảo mộc được truyền miệng rất nhiều về công dụng làm mát gan, trị mụn nhọt hay rôm sảy. Khi bước vào thai kỳ, sự thay đổi nội tiết tố khiến mẹ bầu dễ bị nóng trong, nổi mẩn ngứa ngáy và nhanh chóng tìm đến các bài thuốc dân mộc mạc này như một giải pháp thay thế thuốc tây.

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai có nên uống nước lá canh châu hay không? Câu trả lời trực diện dựa trên quan điểm y học và bằng chứng khoa học hiện tại là: Thai phụ không nên tự ý sử dụng nước lá canh châu. Cho đến thời điểm hiện tại, loại cây này hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn đối với sức khỏe của bà mẹ và thai nhi.

Cây canh châu dưới góc nhìn thực vật học và hoạt chất

Cây canh châu, có tên khoa học thuộc chi Sageretia (tiêu biểu như loài Sageretia thea), là một loài thực vật thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae) [4, 8]. Chi Sageretia bao gồm khoảng 35 loài, phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1]. Trong tự nhiên, các loài thuộc chi này thường là cây bụi hoặc dây leo gỗ, có đặc điểm nhận dạng là cành con thường biến đổi thành gai nhọn để tự bảo vệ trước động vật ăn cỏ ^[1]. Quả hạch của một số loài có thể ăn được, trong khi phần lá của chúng được ghi nhận là rất giàu hợp chất flavonoid và đôi khi được sử dụng làm chất thay thế lá chè ^[1].

Về mặt di truyền học, nghiên cứu giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của loài Sageretia thea cho thấy bộ gen có tổng chiều dài 161.352 cặp base, chứa 129 gen (gồm 84 gen mã hóa protein, 37 gen tRNA và 8 gen rRNA) với hàm lượng GC đạt 37,10% ^[2]. Phân tích phát sinh loài xác nhận loài cây này có mối quan hệ gần gũi với các chi thực vật như Rhamnus và Berchemia ^[2].

Về mặt dược lý và sinh học, các nghiên cứu hiện đại trên thế giới tập trung khảo sát hoạt tính của các dịch chiết xuất từ cây. Chẳng hạn, một nghiên cứu trên tế bào u hắc tố chuột B16F10 ghi nhận phân đoạn n-hexane từ dịch chiết quả Sageretia thea có khả năng ức chế quá trình tổng hợp hắc tố melanin ^[3]. Tác động này diễn ra thông qua việc ức chế enzyme tyrosinase và protein liên quan tyrosinase 1 (TRP1), làm giảm yếu tố phiên mã liên quan đến mắt vi thể (MITF) thông qua con đường tín hiệu Akt/GSK3beta mà không làm giảm khả năng sống của tế bào ^[3]. Các chất có hoạt tính sinh học chính được xác định qua sắc ký khí - khối phổ gồm methyl linoleate và methyl linolenate, mở ra tiềm năng ứng dụng trong điều trị rối loạn tăng sắc tố hoặc mỹ phẩm làm trắng ^[3].

Khoảng trống dữ liệu lâm sàng trên thai phụ

Dù cây canh châu ghi nhận một số hoạt chất tiềm năng trong ống nghiệm hay nuôi cấy tế bào, bức tranh y học về loài cây này lại bộc lộ một lỗ hổng rất lớn: hoàn toàn thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng trên người, đặc biệt là phụ nữ mang thai.

Nghiên cứu về dược lý của Sageretia thea chủ yếu mới dừng lại ở mức tế bào dòng chuột trong phòng thí nghiệm ^[3]. Không có dữ liệu nào ghi nhận về liều lượng an toàn, khả năng dung nạp, độc tính cấp tính, độc tính bán trường diễn hay độc tính trên hệ sinh sản khi tiêu thụ qua đường tiêu hóa của người. Đáng nói hơn, chưa từng có một cuộc khảo sát y khoa hay nghiên cứu quan sát nào theo dõi việc phụ nữ mang thai uống nước lá canh châu thì thai nhi phát triển ra sao.

Giai đoạn thai kỳ là thời điểm cơ thể người mẹ có sự biến chuyển phức tạp về mặt sinh lý, tuần hoàn và miễn dịch. Hàng rào nhau thai bảo vệ em bé không thể ngăn chặn mọi phân tử lạ. Việc sử dụng bất kỳ chiết xuất thảo mộc thô nào khi chưa được kiểm chứng đều tiềm ẩn nguy cơ các chất hóa học thực vật lạ xâm nhập qua tuần hoàn thai nhi, tác động tiêu cực đến quá trình tạo cơ quan hoặc làm xáo trộn trương lực cơ tử cung. Do đó, sự vắng bóng hoàn toàn của bằng chứng khoa học đồng nghĩa với việc không có cơ sở nào để khẳng định lá canh châu an toàn cho thai phụ.

Cảnh giác trước nguy cơ từ các sản phẩm thảo dược chưa kiểm chứng

Thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy người dân thường giữ tâm lý chủ quan rằng "cây cỏ tự nhiên thì lành tính". Một nghiên cứu thực hiện năm 2017 khảo sát về kiến thức của các dược sĩ cộng đồng tại Ả Rập Xê Út ghi nhận rằng phụ nữ mang thai tiêu thụ một lượng đáng kể các loại thuốc không kê đơn (OTC) và các sản phẩm thảo dược ^[4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra phần lớn các thuốc không kê đơn đều từng có liên quan đến các tác dụng bất lợi trong thai kỳ ^[4]. Đáng lo ngại là các dược sĩ cộng đồng lại bộc lộ sự thiếu hụt kiến thức đầy đủ khi tư vấn về tính an toàn của các loại thảo dược và sản phẩm không kê đơn này cho thai phụ ^[4].

Rất nhiều thảo dược trong tự nhiên chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh. Khi chưa qua chiết xuất tinh khiết và kiểm soát liều lượng, việc uống nước đun sắc thô tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường:

• Tác dụng co bóp tử cung: Một số loại thảo mộc chứa tanin hoặc các ancaloit gây kích thích cơ trơn, dẫn đến hiện tượng co thắt tử cung, dọa sảy thai hoặc sinh non.
• Tương tác chuyển hóa: Hoạt chất trong lá cây có thể can thiệp vào các enzyme chuyển hóa thuốc ở gan, làm thay đổi nồng độ các loại vitamin bầu hoặc thuốc điều trị mà mẹ đang dùng.
• Nguy cơ nhiễm tạp chất: Thảo mộc thu hái tự nhiên hoặc phơi khô không rõ nguồn gốc có thể nhiễm kim loại nặng, nấm mốc hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, gây độc trực tiếp cho phôi thai.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá dân gian

Nhiều phụ nữ mang thai thường cho rằng uống nước lá thảo mộc đun sôi là cách giải nhiệt vô hại, giúp trị sạch mụn nhọt hay rôm sảy mà không cần dùng thuốc tây. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến.

Nhiều người đánh đồng khái niệm "dược liệu tự nhiên" với "không có tác dụng phụ". Trên thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào có khả năng tạo ra tác dụng sinh học (như làm mát, thanh lọc, kháng viêm) đều có khả năng gây ra tác dụng ngoài ý muốn trên một cơ địa nhạy cảm như thai phụ.

Một hiểu lầm khác là cho rằng "người xưa dùng được thì mình dùng được". Kinh nghiệm dân gian mang tính truyền miệng qua nhiều thế hệ thường chỉ ghi nhận những hiệu quả cảm tính trước mắt mà không có khả năng theo dõi những tác động âm thầm ở cấp độ tế bào, dị tật thai nhi bẩm sinh hay sự chậm phát triển phát triển hành vi thần kinh của trẻ sau này.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nguyên tắc thận trọng cao nhất đối với nước lá canh châu cần được áp dụng cho toàn bộ các nhóm đối tượng sau:

• Phụ nữ đang mang thai ở 3 tháng đầu: Đây là giai đoạn hình thành các cơ quan trọng yếu của phôi thai (tim, thần kinh, tứ chi), thời điểm thai nhi dễ bị tổn thương nhất trước các hợp chất lạ.
• Phụ nữ trong 3 tháng cuối: Uống các loại nước lá không rõ tính chất kích thích cơ trơn có thể thúc đẩy cơn gò tử cung bất thường, làm tăng nguy cơ chuyển dạ sinh non.
• Phụ nữ có tiền sử sảy thai, sinh non hoặc dọa sảy thai: Nhóm này có cơ địa tử cung rất nhạy cảm, tuyệt đối không được thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian lạ nào.
• Mẹ đang cho con bú: Do chưa có nghiên cứu chứng minh các thành phần của canh châu có bài tiết qua sữa mẹ hay không, việc sử dụng có thể vô tình đưa hoạt chất sang hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh.

Lựa chọn an toàn thay thế cho mẹ bầu

Thay vì mạo hiểm sử dụng nước lá canh châu khi chưa rõ cơ chế và dữ liệu an toàn, các mẹ bầu gặp tình trạng nóng trong, ngứa ngáy hay nổi mẩn có thể áp dụng các giải pháp khoa học và đã được chứng minh an toàn:

• Bổ sung đủ nước hàng ngày: Uống từ 2 đến 2,5 lít nước lọc sạch mỗi ngày giúp thận đào thải các chất cặn bã hiệu quả, hỗ trợ tuần hoàn và làm mát cơ thể tự nhiên.
• Tận dụng thực phẩm quen thuộc: Bổ sung các loại rau củ thanh nhiệt lành tính trong bữa ăn như rau mồng tơi, rau dền, mướp, bí đao, nước dừa tươi (từ tam cá nguyệt thứ hai) hoặc nước cam, bưởi giàu vitamin C.
• Thăm khám chuyên khoa khi có triệu chứng bất thường: Nếu tình trạng mẩn ngứa da kéo dài dữ dội, không tự ý đun lá tắm hay uống nước lá. Đây có thể là biểu hiện của chứng ứ mật thai kỳ hoặc viêm da dị ứng thai kỳ, cần được bác sĩ chuyên khoa da liễu và sản khoa thăm khám để chỉ định các loại kem bôi ngoài hoặc thuốc kháng histamin phù hợp.

Mang thai là thiên chức thiêng liêng nhưng cũng là giai đoạn cơ thể người phụ nữ cần được bảo bọc cẩn trọng nhất. Đứng trước sự thiếu thốn hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng về cây canh châu, sự kiêng cữ thận trọng là hoàn toàn cần thiết. Mẹ bầu hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa trước khi dung nạp bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể để bảo đảm sự an toàn cao nhất cho cả mẹ và bé.