Thói quen dân gian và câu hỏi khoa học

Tiêu chảy là vấn đề tiêu hóa thường gặp sau khi ăn phải thức ăn lạ hoặc nhiễm khuẩn. Trong dân gian, nhiều người hái lá và cành non của cây canh châu đun nước uống để cầm tiêu chảy.

Liệu kinh nghiệm truyền miệng này có cơ sở khoa học hay không? Câu trả lời là có một phần, xuất phát từ nhóm hợp chất tannin dồi dào trong thực vật này, nhưng việc dùng cần cẩn trọng để tránh tác dụng phụ.

Cơ chế tác động của tannin trong đường ruột

Tannin là nhóm hợp chất polyphenol tự nhiên có khả năng tạo liên kết với protein [1]. Khi đi vào ống tiêu hóa, tannin hoạt động theo hai cơ chế chính: làm se niêm mạc và ức chế vi khuẩn [1].

Cơ chế làm se (astringent) tác động trực tiếp lên lớp màng nhầy của mô ruột [1]. Hoạt chất acid tannic làm săn biểu mô, giảm tính thấm của thành ruột và hạn chế bài tiết dịch lỏng [1]. Sự co rút các mô nhầy này giúp phân đặc lại nhanh hơn [1]. Nhờ đó, việc hấp thu acid tannic có thể gây táo bón, tạo cơ sở để dùng trong can thiệp tiêu chảy khi không có viêm [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) ghi nhận phần lớn tannin có đặc tính kháng virus, kháng khuẩn và chống khối u [1]. Các polyphenol thuộc nhóm procyanidin (tannin ngưng tụ) còn mang đặc tính chống oxy hóa [1].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả kháng khuẩn và tiêu hóa?

Tổng quan nghiên cứu công bố năm 2020 trên động vật dạ dày đơn đã làm rõ các tác động sinh học của tannin thực vật đối với sức khỏe đường ruột [1].

Các thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất tannin có khả năng ức chế vi khuẩn gây bệnh đường tiêu hóa [1]. Điển hình, tannin chiết xuất từ hạt dẻ (Castanea sativa) có thể ức chế sự phát triển của vi khuẩn Salmonella typhimurium trong ống nghiệm [1]. Tannin ngưng tụ từ trà xanh hoặc cây quebracho cũng thể hiện hoạt tính kháng khuẩn [1].

Tuy nhiên, hiệu lực này phụ thuộc vào loại tannin và môi trường xung quanh [1]. Tannin ngưng tụ được ghi nhận có hiệu quả kém hơn tannin thủy phân trong việc kiểm soát vi khuẩn Campylobacter jejuni khi có nồng độ acid amin cao [1].

Khi phối hợp với các tác nhân kháng khuẩn thúc đẩy tăng trưởng khác như probiotic, tannin đem lại kết quả thuận lợi trong việc nâng cao sức khỏe đường ruột [1]. Ở thỏ, bổ sung cây Lythrum salicaria (loài chứa tannin) ở tỷ lệ thấp dưới 0,4% giúp tăng nồng độ acid béo bay hơi và acid acetic, có lợi cho đường ruột [1].

Giới hạn bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn

Dù tannin có tác dụng cầm tiêu chảy cơ học, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có nhiều điểm cần lưu ý [1].

Thứ nhất, dữ liệu chủ yếu đến từ thử nghiệm in vitro hoặc mô hình động vật dạ dày đơn như gà thịt, thỏ [1]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng lớn trên người đánh giá trực tiếp nước sắc lá canh châu [1].

Thứ hai, liều lượng là yếu tố mang tính quyết định giữa lợi ích và độc tính [1]. Thử nghiệm trên gà thịt cho thấy, hàm lượng tannin 16 g/kg trong lúa miến đỏ không ảnh hưởng xấu đến các chỉ số sinh hóa máu như albumin huyết tương, globulin, protein, phospho, glucose, calci và acid uric [1].

Tuy nhiên, khi tăng hàm lượng tannin thô lên 23 g/kg, các nhà nghiên cứu phát hiện biến đổi mô bệnh học mức độ nhẹ ở mô gan và thận, kèm theo phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào tăng cao [1]. Thỏ dùng Lythrum salicaria cũng bị tăng đáng kể tổng lượng bạch cầu, buộc nhóm nghiên cứu phải khuyến cáo giữ tỷ lệ bổ sung dưới 0,4% để tránh tác dụng bất lợi [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá canh châu

Nhiều người cho rằng lá thảo dược lành tính nên có thể uống đặc và uống liên tục nhiều ngày. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nồng độ tannin quá đậm đặc không chỉ gây táo bón quá mức mà còn tạo áp lực chuyển hóa lên gan và thận [1].

Một sai lầm khác là dùng lá canh châu cho mọi trường hợp đi ngoài lỏng. Nghiên cứu nhấn mạnh việc tiêu thụ acid tannic gây táo bón và chỉ dùng trị tiêu chảy trong trường hợp không có viêm [1]. Nếu tiêu chảy do nhiễm trùng nặng gây viêm loét ruột, xuất huyết hoặc có sốt, việc tự ý dùng chất làm se có thể giữ độc tố vi khuẩn lại trong lòng ruột, khiến bệnh nặng hơn.

Ai nên thận trọng?

Nhóm người sau cần tránh hoặc hết sức thận trọng khi dùng nước sắc chứa nhiều tannin:

  • Người có tổn thương thực thể ở gan hoặc thận, do liều cao tannin có thể gây biến đổi mô bệnh học tại hai cơ quan này [1].
  • Người bị tiêu chảy kèm sốt cao, đi ngoài phân có nhầy máu hoặc nghi ngờ viêm ruột nhiễm khuẩn cấp tính, vì acid tannic chỉ chỉ định khi không có viêm [1].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc lá dân gian chưa chuẩn hóa hàm lượng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị khác cần hỏi ý kiến bác sĩ, vì tannin dễ kết tủa với protein và alcaloid, làm cản trở hấp thu thuốc.

Áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu muốn dùng lá canh châu để hỗ trợ tiêu chảy nhẹ (do ăn uống thất thường, bụng cồn cào không kèm sốt hay viêm), cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

  • Liều lượng vừa phải: Dùng một nắm nhỏ cành lá bánh tẻ tươi (hoặc lá khô lượng ít hơn), rửa sạch, đun sôi lấy nước loãng uống. Không sắc quá đặc khiến nước có vị chát gắt.
  • Thời điểm dùng: Uống từng ngụm nhỏ sau các bữa ăn nhẹ. Khi phân bắt đầu thành khuôn thì dừng ngay, tránh để chuyển sang táo bón kéo dài [1].
  • Bù nước song song: Việc cầm tiêu chảy bằng chất làm se chỉ giải quyết triệu chứng cơ học. Cơ thể vẫn cần bù nước và điện giải đầy đủ bằng dung dịch Oresol hoặc nước lọc pha loãng.
  • Kết hợp cân nhắc: Nghiên cứu cho thấy tannin phối hợp tốt với các men vi sinh (probiotic) để củng cố sức khỏe đường ruột [1].

Lời khuyên kết luận

Cành lá canh châu chứa tannin có cơ sở sinh học rõ ràng trong việc làm se niêm mạc ruột và ức chế vi khuẩn trong ống nghiệm [1].

Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chính quy. Nếu tiêu chảy kéo dài quá 48 giờ, mất nước nhiều hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng viêm nhiễm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.