Nhiều người có thói quen hái lá canh châu phơi khô hãm trà uống hằng ngày để mát gan, giải độc. Tuy nhiên, ít ai biết liệu thứ thức uống dân dã này có thực sự sở hữu các hoạt chất sinh học bảo vệ tế bào hay không.

Các nghiên cứu khoa học cho thấy cây canh châu chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá [1]. Đáng chú ý, các chiết xuất từ loài thực vật này thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ qua các thử nghiệm sinh hóa [5, 8].

Cơ chế chống oxy hóa của hoạt chất tự nhiên

Gốc tự do là các sản phẩm phụ sinh ra liên tục trong quá trình trao đổi chất của tế bào hoặc từ môi trường ô nhiễm. Khi lượng gốc tự do tích tụ quá nhiều, cơ thể rơi vào trạng thái mất cân bằng oxy hóa, gây tổn thương tế bào và đẩy nhanh quá trình lão hóa.

Các hợp chất tự nhiên như polyphenol và flavonoid có khả năng trung hòa những gốc tự do này [1]. Chúng làm được điều đó nhờ cấu trúc hóa học đặc thù, cho phép tặng điện tử để vô hiệu hóa gốc tự do trước khi chúng phá hủy màng tế bào hoặc cấu trúc di truyền.

Nhiều loại polyphenol quen thuộc như catechin hydrate, chlorogenic acid hay naringenin đóng vai trò như lá chắn phòng vệ tự nhiên [1]. Khi cơ thể hấp thu các phân tử này, chúng góp phần giảm bớt gánh nặng stress oxy hóa lên các cơ quan nội tạng.

Dược liệu canh châu dưới góc nhìn khoa học

Cây canh châu, có tên khoa học là Sageretia thea (Osbeck) M.C. Johnst., thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae) [5, 8]. Đây là loài cây bụi thường xanh, thân có thể cao tới 3m, cành có gai từ ít đến nhiều [1].

Trong y học cổ truyền tại Trung Quốc và Hàn Quốc, loài thảo mộc này được dùng phổ biến để làm thuốc và nấu trà uống [5, 8]. Các bộ phận của cây từ lâu đã được người dân tận dụng để hỗ trợ sức khỏe.

Các phân tích hóa học hiện đại chỉ ra rằng Sageretia thea là nguồn nguyên liệu giàu các hoạt chất có hoạt tính sinh học [1]. Nhóm chất nổi bật nhất trong loài cây này chính là phenolic và flavonoid, tạo nền tảng cho các giá trị y dược của nó [1].

Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói gì về canh châu?

Để hiểu rõ tiềm năng của loài cây này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm). Nghiên cứu năm 2016 đã đánh giá hoạt tính dọn gốc tự do và độc tính tế bào từ các phân đoạn dung môi khác nhau của cành canh châu [2].

Nhóm nghiên cứu đã chiết xuất cành cây bằng methanol, sau đó tách phân đoạn từng bước qua các dung môi [2]. Kết quả cho thấy phân đoạn ethyl acetate và n-butanol chứa hàm lượng hợp chất phenolic rất dồi dào, đồng thời thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vô cùng ấn tượng [2]. Khi thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư ở người, chiết xuất cho thấy độc tính tế bào cao nhất trên dòng ung thư vú MDA-MB-231, với mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) giữa hoạt tính chống oxy hóa và độc tính tế bào [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2017 đã sử dụng dịch chiết nước từ lá cây Sageretia thea để tổng hợp các hạt nano kẽm oxit (ZnO) có kích thước khoảng 12,4 nm [3]. Thử nghiệm xác nhận dịch chiết có hoạt tính chống oxy hóa, đồng thời các hạt nano sinh học này thể hiện tính tương thích sinh học cao và ức chế đáng kể enzyme protein kinase [3].

Gần đây hơn, một công bố năm 2023 tập trung vào việc nhân sinh khối tế bào của Sageretia thea trong các bình phản ứng sinh học bọt khí dung tích 5 lít để thu nhận tối đa hoạt chất [1]. Các tác giả đã gây sẹo mô hạt, nuôi cấy huyền phù tế bào và bổ sung chất kích thích methyl jasmonate (MeJA) ở nồng độ 200 micromol [1]. Sau 4 tuần nuôi cấy, họ thu được 230,81 g sinh khối tươi và 16,48 g sinh khối khô [1].

Khi kiểm tra khả năng chống oxy hóa bằng ba phương pháp tiêu chuẩn gồm DPPH, ABTS và FRAP, sinh khối nuôi cấy đều cho kết quả hoạt tính rất cao [1]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) xác nhận sinh khối này tích tụ lượng lớn các chất quý như catechin hydrate, chlorogenic acid và naringenin [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh cây canh châu chứa các chất chống gốc tự do mạnh [5, 8]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách khách quan và tỉnh táo.

Phần lớn các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo [1, 5, 8]. Việc chiết xuất trong phòng thí nghiệm thường dùng các dung môi công nghiệp như methanol hay ethyl acetate, vốn có khả năng cô lập hoạt chất cao hơn nhiều so với việc đun nước lá tại nhà [2].

Đồng thời, hoạt tính quan sát được trong ống nghiệm không đồng nghĩa hoàn toàn với hiệu quả khi đi vào cơ thể người. Khi uống qua đường tiêu hóa, các phân tử polyphenol sẽ chịu tác động của acid dạ dày, enzyme tiêu hóa và hệ vi sinh đường ruột trước khi được hấp thu. Do đó, cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định chính xác liều lượng hữu dụng sinh học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc

Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng uống trà thảo mộc có thể chữa bách bệnh hoặc thay thế hoàn toàn thuốc điều trị ung thư. Dù dịch chiết cành canh châu thể hiện độc tính trên tế bào ung thư trong ống nghiệm, điều này tuyệt đối không đồng nghĩa với việc uống nước lá canh châu sẽ tiêu diệt được khối u trong cơ thể [2].

Nhiều người cũng cho rằng thảo mộc tự nhiên thì uống càng đặc, uống càng nhiều càng tốt. Trên thực tế, bất kỳ dược chất nào khi nạp vào cơ thể với nồng độ quá cao đều có thể gây áp lực chuyển hóa lên gan và thận. Việc lạm dụng thảo mộc tự hái cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng nếu không bảo quản đúng cách.

Cuối cùng, không nên đánh đồng việc uống trà thảo mộc với một lối sống lành mạnh. Trà chống oxy hóa chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được kết hợp với chế độ ăn cân bằng, tập luyện thể thao đều đặn và ngủ đủ giấc.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa các loại nước lá dân gian vào thực đơn hằng ngày. Cơ thể những người này rất nhạy cảm với các hợp chất lạ và khả năng đào thải kém hơn bình thường.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con con bú cũng cần hết sức cẩn trọng. Hiện chưa có đủ nghiên cứu an toàn về tác động của các thành phần trong cây canh châu đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.

Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tây, đặc biệt là thuốc chuyển hóa qua gan, nên hỏi ý kiến dược sĩ. Các polyphenol nồng độ cao đôi khi có thể làm thay đổi tốc độ hấp thu hoặc giảm tác dụng của một số loại thuốc chữa bệnh.

Cách áp dụng trà thảo mộc trong đời sống

Nếu muốn sử dụng lá canh châu như một thức uống thường nhật, bạn chỉ nên xem đây là một loại trà giải khát hỗ trợ, không dùng thay thế nước lọc hoàn toàn. Mỗi ngày chỉ nên dùng một nắm nhỏ lá tươi hoặc khô, hãm với nước sôi vừa phải.

Nên uống trà vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút để không làm ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa thức ăn. Tránh uống trà quá đặc vào buổi tối trước khi đi ngủ vì có thể gây khó ngủ hoặc cồn cào ruột.

Hãy chọn nguồn lá sạch, có nguồn gốc rõ ràng, không bị phun thuốc trừ sâu hay lẫn tạp chất độc hại. Nước trà nên uống hết trong ngày, không nên để qua đêm vì rất dễ bị ôi thiu và nhiễm khuẩn.

Nhìn chung, trà từ cây canh châu là một thức uống truyền thống giàu tiềm năng nhờ sở hữu các hợp chất polyphenol và flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa [1]. Tuy nhiên, người dùng nên tiếp cận với tâm thế chừng mực, uống đúng liều lượng và không phụ thuộc vào thảo mộc để thay thế các chỉ định y khoa.