Trà atiso đỏ hay còn gọi là bụp giấm từ lâu đã trở thành thức uống giải nhiệt quen thuộc của nhiều gia đình nhờ vị chua thanh mát cùng màu sắc bắt mắt. Trong thời kỳ thai nghén, nhiều thai phụ tìm đến loại thảo mộc này như một giải pháp thay thế nước trà truyền thống hoặc nhằm giảm bớt cảm giác ốm nghén, khó chịu. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc này có thực sự an toàn đối với sức khỏe của mẹ bầu và sự phát triển của thai nhi hay không là băn khoăn lớn của không ít phụ huynh.
Trước thắc mắc này, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay là phụ nữ mang thai không nên uống trà atiso đỏ. Dù được xem là dược liệu giàu chất chống oxy hóa và axit hữu cơ trong y học dân gian [1], [2], các thử nghiệm tiền lâm sàng đã chỉ ra nhiều nguy cơ tiềm ẩn về độc tính tế bào, biến đổi nồng độ hormone và nguy cơ tích tụ kim loại nặng đối với thai kỳ [1], [3], [4].
Cơ chế tác động và những cảnh báo về mặt nội tiết
Bụp giấm chứa nhiều hoạt chất sinh học nhóm polyphenol, anthocyanin và các axit hữu cơ [1], [2]. Trong cơ thể người bình thường, những hoạt chất này mang lại đặc tính chống oxy hóa [1], [2]. Tuy nhiên, các phân tử hoạt tính mạnh này khi xâm nhập vào cơ thể phụ nữ mang thai có thể tạo ra những biến đổi chuyển hóa ngoài ý muốn, làm xáo trộn môi trường nuôi dưỡng bào thai.
Nghiên cứu trên động vật mang thai ghi nhận việc tiêu thụ chiết xuất bụp giấm có thể dẫn đến hiện tượng suy giảm lượng dịch và thức ăn dung nạp vào cơ thể mẹ [4]. Kéo theo đó là sự biến động của các chỉ số sinh hóa máu quan trọng, đặc biệt là sự gia tăng nồng độ ion natri và hormone corticosterone trong huyết tương của người mẹ [4]. Hormone corticosterone là một loại hormone vỏ thượng thận phản ánh tình trạng căng thẳng sinh lý, việc nồng độ hormone này tăng cao bất thường có liên quan chặt chẽ đến sự gián đoạn nồng độ hormone sinh sản và các mốc phát triển tự nhiên của thế hệ con [4].
Bên cạnh nguy cơ biến đổi nội tiết tố, các chiết xuất thảo mộc chứa hàm lượng hợp chất hoạt tính cao còn bị nghi ngờ tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn của tử cung. Khi cơ thể mẹ xuất hiện các phản ứng quá mẫn hoặc biến động điện giải và nội tiết do thảo mộc gây ra, nguy cơ kích thích sự co bóp tử cung có thể xuất hiện, đe dọa trực tiếp đến tính ổn định của thai kỳ.
Nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận tổn thương tế bào và gen
Để làm rõ mức độ rủi ro, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá độc tính tế bào và độc tính di truyền của chiết xuất cồn - nước từ đài hoa bụp giấm khô trên chuột cống mang thai dòng Wistar và con non của chúng [1]. Trong thử nghiệm này, các cá thể chuột mang thai được chia thành các nhóm gồm 5 con mỗi nhóm, cho dùng ba mức liều chiết xuất qua đường uống lần lượt là 500, 1000 và 2000 mg/kg mỗi ngày vào giai đoạn cuối thai kỳ (từ ngày 16 đến ngày 20) [1]. Mẫu máu được lấy liên tục mỗi 24 giờ trong 6 ngày cuối thai kỳ và lấy từ chuột con sơ sinh ngay khi sinh ra, kết hợp thu thập mẫu mô để định lượng chỉ số malondialdehyde (MDA) nhằm đánh giá tổn thương oxy hóa [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất bụp giấm gây ức chế tủy xương ở chuột mẹ và gây độc tính di truyền ở chuột con sơ sinh [1]. Đồng thời, hiện tượng độc tính tế bào được chứng minh thông qua nồng độ chất chỉ thị MDA gia tăng rõ rệt trong huyết thanh, gan và thận của chuột mẹ [1]. Đáng lo ngại hơn, tổn thương do gia tăng MDA còn lan rộng sang nhiều cơ quan của chuột con sơ sinh, bao gồm mô gan, thận, não và mô cơ [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng bụp giấm tiềm ẩn nhiều tác động bất lợi và chỉ nên cân nhắc dưới sự giám sát chặt chẽ của chuyên gia y tế đủ chuyên môn [1].
Nguy cơ rối loạn hormone và tác động phát triển dài hạn
Không dừng lại ở độc tính tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã kiểm tra cơ chế tác động của chiết xuất bụp giấm đường uống trong thời kỳ mang thai lên sự phát triển của chuột con [4]. Nghiên cứu tiến hành trên 18 chuột cống mang thai dòng Sprague-Dawley, phân ngẫu nhiên thành ba nhóm (mỗi nhóm 6 con) bắt đầu từ ngày đầu thai kỳ [4]. Nhóm A đóng vai trò đối chứng chỉ uống nước máy, nhóm B uống nước pha chiết xuất bụp giấm nồng độ 0,6g/100ml, và nhóm C uống nồng độ 1,8g/100ml [4]. Chế độ ăn uống và cân nặng của chuột mẹ được theo dõi hàng ngày [4]. Đến ngày thứ 18 của thai kỳ, máu chuột mẹ được thu thập để định lượng nồng độ ion natri và hormone corticosterone [4].
Kết quả cho thấy việc chuột mẹ tiêu thụ chiết xuất bụp giấm gây ra suy dinh dưỡng thai kỳ, làm tăng nồng độ natri và corticosterone trong máu mẹ [4]. Sự xáo trộn hormone này để lại hậu quả kéo dài: chuột con sau sinh bị tăng cân sau cai sữa, chậm khởi phát tuổi dậy thì và có chỉ số khối cơ thể (BMI) tăng cao bất thường khi bước vào giai đoạn dậy thì [4]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng việc phơi nhiễm bụp giấm trong bụng mẹ làm rối loạn nồng độ hormone và để lại hệ lụy lâu dài lên quá trình trưởng thành của thế hệ con [4].
Cảnh báo về nguy cơ tích tụ nhôm từ trà bụp giấm
Ngoài các hoạt chất sinh học tự nhiên, cây bụp giấm còn có đặc tính tích lũy kim loại từ đất trồng, điển hình là nhôm [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã phân tích lượng nhôm hấp thu từ nước hãm nóng cánh hoa bụp giấm và nồng độ của nó trong nước tiểu người khỏe mạnh [3]. Các nhà khoa học cảnh báo rằng cánh hoa bụp giấm có thể tích lũy lượng nhôm tương đương hoặc thậm chí cao hơn trà truyền thống [3].
Thử nghiệm cho các tình nguyện viên sử dụng nước hãm bụp giấm chứa nồng độ nhôm 0,5 mg/L liên tục trong 16 ngày [3]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ nhôm đào thải qua nước tiểu tăng cao dao động trong khoảng 15-86 microgam/L so với giai đoạn không uống [3]. Đỉnh bài tiết nhôm cao nhất xuất hiện lặp lại sau mỗi 3 ngày [3]. Một số người tham gia nhạy cảm còn xuất hiện triệu chứng bất lợi nhẹ như buồn nôn và chóng mặt [3]. Việc hấp thu và tích tụ nhôm được chứng minh là có ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của phôi thai trên các mô hình động vật [3]. Do đó, các nhà nghiên cứu khuyến cáo phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng và tránh lạm dụng thức uống từ loại cây này [3].
Lợi ích lý thuyết và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các phân tích dược liệu ghi nhận đài hoa bụp giấm chứa dồi dào chất chống oxy hóa, phenolic, flavonoid và có tiềm năng hỗ trợ chống lại các bệnh thoái hóa mạn tính [1], [2]. Trong điều kiện thí nghiệm nuôi cấy tế bào gan cá bị tổn thương bởi hóa chất độc hại CCl4, dịch chiết bụp giấm ở các nồng độ 100, 200 và 400 microgam/mL cho thấy khả năng phục hồi enzyme chống oxy hóa SOD, GSH-Px và hạ men gan LDH, GOT, GPT [5]. Tuy nhiên, đây thuần túy là thử nghiệm trên mô hình thủy sản để định hướng ứng dụng trong nuôi trồng thủy sản, hoàn toàn không tương thích để quy đổi tính an toàn hay tác dụng bảo vệ trên phụ nữ mang thai [5].
Tương tự, một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 trên 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 339 người tham gia nhằm đánh giá hiệu quả giảm cân của bụp giấm cho thấy: mức giảm cân nặng trung bình chỉ đạt -0,27 kg (khoảng tin cậy 95%: -1,98 đến 1,42) và giảm BMI -0,06 kg/m2 (khoảng tin cậy 95%: -0,58 đến 0,47), không mang lại lợi ích lâm sàng rõ ràng trong điều trị béo phì [6]. Bằng chứng lâm sàng về tính an toàn trên người của bụp giấm nhìn chung vẫn rất hạn chế và hầu như vắng bóng các thử nghiệm an toàn chặt chẽ trên thai phụ [6], [2]. Do đó, những lợi ích sức khỏe tiềm năng tuyệt đối không đủ để khỏa lấp các nguy cơ rủi ro cao đã được chứng minh trên động vật có thai [1], [4].
Hiểu lầm thường gặp về thảo mộc tự nhiên
Rất nhiều người tiêu dùng tin rằng những sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên, thảo mộc hay trà hoa thì luôn lành tính và an toàn cho tất cả mọi đối tượng. Quan niệm này dẫn đến việc nhiều bà bầu thoải mái dùng trà bụp giấm đóng gói sẵn hoặc nước siro bụp giấm để giải nhiệt [3].
Thực tế, "tự nhiên" không đồng nghĩa với "vô hại". Chiết xuất thảo dược mang dược tính thực thụ, tác động qua hàng rào nhau thai và tác động trực tiếp lên các cơ quan nội tạng của thai nhi đang hình thành [1]. Quan niệm cho rằng trà atiso đỏ giúp mát gan, dễ sinh con chỉ là truyền miệng thiếu căn cứ khoa học, tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ độc tính tế bào cho trẻ sơ sinh [1].
Ai nên thận trọng và kiêng kỵ tuyệt đối?
- Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai: Đây là nhóm đối tượng cần kiêng cữ tuyệt đối việc sử dụng trà, mứt, nước siro hoặc bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chứa chiết xuất bụp giấm để tránh nguy cơ độc tính di truyền, tổn thương tế bào não, gan, thận của thai nhi và nguy cơ xáo trộn nội tiết [1], [4].
- Phụ nữ trong giai đoạn cho con bú: Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho con bú đã ghi nhận việc mẹ tiêu thụ bụp giấm làm giảm lượng thức ăn và nước uống, đồng thời làm tăng hormone corticosterone huyết tương mẹ, khiến con non bị chậm tuổi dậy thì và tăng cân bất thường [7], [8]. Vì vậy, mẹ nuôi con nhỏ cũng nên tránh sử dụng thảo mộc này [7], [8].
- Người mắc các bệnh lý liên quan đến thận hoặc người mẫn cảm: Nước hãm bụp giấm làm tăng gánh nặng tích lũy nhôm trong cơ thể và có thể gây cảm giác buồn nôn, chóng mặt ở những người nhạy cảm [3].
Cách tiếp cận thực tế cho thai phụ
Trong suốt thai kỳ, thai phụ nên chủ động loại bỏ trà atiso đỏ (bụp giấm) cũng như các loại trà thảo mộc hỗn hợp không rõ tỷ lệ thành phần ra khỏi thực đơn hàng ngày [3]. Khi đi mua các loại trà trái cây sấy khô hoặc mứt đóng hộp, cần đọc kỹ danh sách thành phần trên nhãn để chắc chắn không chứa Hibiscus sabdariffa hoặc hoa bụp giấm [1], [3].
Để đáp ứng nhu cầu bù nước và giải nhiệt an toàn, thai phụ nên ưu tiên uống nước lọc đun sôi để nguội, bổ sung nước ép từ các loại trái cây quen thuộc như cam, bưởi, dưa hấu với lượng vừa phải. Chế độ dinh dưỡng nên cân đối đa dạng các nhóm chất và đảm bảo nguyên tắc ăn chín uống sôi. Trong trường hợp thai phụ lỡ uống một vài ngụm trà bụp giấm hoặc đang có thói quen sử dụng sản phẩm này trước đó, hãy tạm dừng ngay lập tức và tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa trong lần khám định kỳ gần nhất để được theo dõi thai kỳ một cách an toàn.
Việc bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé đòi hỏi sự cẩn trọng trước mọi loại thảo mộc mang dược tính. Atiso đỏ là một dược liệu có giá trị chống oxy hóa nhất định nhưng hoàn toàn không phù hợp cho phụ nữ mang thai do nguy cơ gây độc tế bào, tổn thương di truyền và làm rối loạn nội tiết tố [1], [4]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại trà thảo dược nào vào chế độ ăn uống thai kỳ.
