Băn khoăn chọn chất béo dưỡng não thai nhi
Nhiều phụ nữ khi mang thai thường nghe lời khuyên nên tích cực bổ sung chất béo để con thông minh. Tuy nhiên, giữa vô vàn nguồn chất béo từ dầu cá, vi tảo, các loại hạt hay viên uống tổng hợp, việc lựa chọn đúng loại và hiểu rõ nhu cầu thực tế là điều không hề dễ dàng.
Thai nhi có nhu cầu tuyệt đối đối với các axit béo nhóm n-3 và n-6, đặc biệt là docosahexaenoic acid (DHA) [1]. Để hỗ trợ não bộ thai nhi phát triển tối ưu, người mẹ cần ưu tiên các nguồn cung cấp trực tiếp DHA và tiền chất axit béo omega-3, duy trì lượng hấp thu khuyến nghị đều đặn thay vì dùng các loại mỡ động vật bão hòa hay chất béo chuyển hóa [2], [1].
Mẹ bầu không cần thiết phải tìm kiếm các dạng bào chế phức tạp, đắt đỏ. Dù là dạng triglyceride hay phospholipid, khả năng cung cấp DHA cho não thai nhi đều mang lại hiệu quả tương đương [3].
Vai trò cốt lõi của DHA đối với não bộ và thị giác
DHA là thành phần cấu trúc chính của chất xám não bộ, chiếm khoảng 15% tổng lượng axit béo ở vỏ não trước trán của con người [4]. Ở màng tế bào thần kinh và võng mạc mắt, tỷ lệ DHA có thể chiếm tới 50% tổng lượng phospholipid [5]. Tỷ lệ vượt trội này giải thích vì sao dưỡng chất này giữ vai trò sống còn đối với sự phát triển chức năng thị giác và nhận thức của trẻ [5].
Axit béo này tham gia sâu vào nhiều quá trình sinh học của hệ thần kinh non nớt. Cụ thể, DHA ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh thần kinh, tính dẻo của synap, dẫn truyền tín hiệu xung thần kinh, đồng thời kích hoạt thụ thể rhodopsin ở tế bào que và nón trên võng mạc [5], [4]. Nếu não bộ thiếu hụt DHA trong giai đoạn bào thai, trẻ có nguy cơ gặp các thay đổi hành vi và khó khăn trong học tập sau này [4].
Không chỉ tham gia xây dựng cấu trúc màng, các chất chuyển hóa từ DHA còn giúp bảo vệ mô não thai nhi khỏi tổn thương do stress oxy hóa [4]. Sự hiện diện đầy đủ của dưỡng chất này còn hỗ trợ trưởng thành tế bào sao vỏ não và thúc đẩy khả năng hấp thu, chuyển hóa glucose ở tế bào thần kinh [4].
Cơ chế vận chuyển chất béo qua bánh nhau vào thai nhi
Thai nhi hoàn toàn không thể tự chủ động tạo ra lượng DHA cần thiết cho cơ thể mà phụ thuộc trực tiếp vào dòng vận chuyển từ mẹ qua nhau thai [5]. Nhu cầu tích lũy DHA của bào thai tăng vọt trong 3 tháng cuối thai kỳ, đặc biệt là 10 tuần cuối, trùng khớp với giai đoạn não bộ và võng mạc phát triển với tốc độ nhanh nhất [5], [1].
Nhau thai người đóng vai trò như một màng lọc và trạm bơm thông minh, huy động axit béo từ mô mỡ của mẹ để ưu tiên chuyển sang máu thai nhi [1]. Quá trình này được hỗ trợ bởi các thụ thể và protein vận chuyển màng chuyên biệt, chẳng hạn như protein gắn axit béo màng huyết tương nhau thai (p-FABPpm) [5]. Bằng cách này, nhau thai giữ nồng độ DHA trong máu dây rốn liên kết tuyến tính chặt chẽ với nồng độ DHA của người mẹ [5].
Lượng DHA thai nhi tích tụ được xác định phần lớn bởi kho dự trữ mỡ trước đó và chế độ ăn của người mẹ [5], [1]. Nếu mẹ sinh non, trẻ hoàn toàn không kịp tích lũy lượng mô mỡ dự trữ vốn chỉ được hình thành vào 3 tháng cuối, do đó trẻ sinh non cực kỳ phụ thuộc vào nguồn chất béo mẹ dung nạp [5].
Bằng chứng khoa học về việc bổ sung nguồn chất béo
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 trên phụ nữ mang thai đã đánh giá hiệu quả của việc bổ sung đa vi chất kết hợp DHA mỗi ngày trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba [6]. Kết quả cho thấy nhóm thai phụ dùng chất bổ sung có sự gia tăng đáng kể nồng độ DHA trong hồng cầu, tăng chỉ số omega-3 và tăng nồng độ vitamin D so với nhóm không bổ sung [6]. Trẻ sinh ra ở nhóm được can thiệp cũng có nếp gấp dưới da dày hơn đáng kể, đồng thời ghi nhận tính an toàn cao giữa các nhóm nghiên cứu [6].
Nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2021 trên chuột cống mang thai và cho con bú cho thấy chế độ ăn giàu axit alpha-linolenic (ALA - tiền chất omega-3 từ thực vật) giúp làm tăng nồng độ axit béo n-3 trong gan, hồng cầu và não của chuột con [7]. Nghiên cứu này ghi nhận sự gia tăng biểu hiện của protein vận chuyển DHA (Mfsd2a) qua hàng rào máu não, giúp chuột con 19 tuần tuổi có lượng DHA não cao hơn và ghi nhớ tốt hơn nhóm đối chứng [7]. Mặc dù quá trình chuyển đổi từ ALA sang DHA ở người vốn kém hiệu quả, dữ liệu này chứng minh nguồn tiền chất thực vật vẫn góp phần hỗ trợ dinh dưỡng [2], [7].
Thử nghiệm năm 2022 trên cừu mang thai được bổ sung 3% DHA từ vi tảo vào khẩu phần từ trước thai kỳ đến giữa kỳ thai nghén đã ghi nhận sự gia tăng DHA trong huyết thanh mẹ và làm giàu DHA rõ rệt tại mô nhau thai cùng toàn bộ các mô thai nhi [8]. Bổ sung DHA làm thay đổi nồng độ các protein vận chuyển axit béo như FATP1, FATP4, CD36 và FABP ở tim, gan, cơ, giúp thai nhi tăng cường khả năng oxy hóa axit béo và hấp thu glucose ở gan [8].
Về dạng thức chất béo, nghiên cứu năm 2017 trên chuột mang thai so sánh giữa DHA dạng phospholipid (từ lòng đỏ trứng) và DHA dạng triglyceride (từ dầu vi tảo) [3]. Nghiên cứu cho thấy dạng phospholipid làm tăng hấp thu chất béo ở ruột mẹ, nhưng lượng DHA lắng đọng vào não thai nhi giữa nhóm dùng 2,5% DHA-PL và 2,5% DHA-TG là tương đương nhau [3]. Điều này chứng tỏ nguồn gốc triglyceride hay phospholipid đều có thể sử dụng hiệu quả cho thai kỳ [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu khẳng định việc bổ sung axit béo omega-3 trong thai kỳ mang lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện các chỉ số sinh hóa của mẹ và thai nhi [8], [6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng khả năng chuyển đổi nội sinh từ tiền chất ALA sang DHA trong cơ thể người là rất thấp [2]. Mẹ bầu không thể chỉ dựa hoàn toàn vào các loại hạt để đảm bảo lượng DHA tối ưu [2].
Các cơ chế vận chuyển ở nhau thai giúp bảo vệ thai nhi trước tình trạng mẹ thiếu hụt chất béo trong thời gian ngắn [1]. Những thay đổi nhỏ, lành mạnh trong chế độ ăn quen thuộc trước khi mang thai thường mang lại hiệu quả cao hơn việc dồn dập tẩm bổ lượng lớn chất béo vào cuối thai kỳ [1].
Một số kết quả ấn tượng về việc tăng cường trí nhớ dài hạn hay thay đổi chuyển hóa tế bào chủ yếu đến từ mô hình động vật như chuột và cừu [7], [8]. Bằng chứng trực tiếp về việc bổ sung lượng lớn DHA trong nửa sau thai kỳ giúp cải thiện vượt trội nhận thức ở người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để xác nhận [1].
Hiểu lầm phổ biến khi mẹ bầu chọn chất béo
Một sai lầm rất thường gặp là mẹ bầu cho rằng chỉ khi bước vào giai đoạn sắp sinh mới cần uống bổ sung DHA. Trên thực tế, DHA đã tham gia vào quá trình hình thành bánh nhau ngay từ giai đoạn đầu thai kỳ [4]. Việc duy trì tình trạng dinh dưỡng omega-3 tốt từ trước khi thụ thai đóng vai trò then chốt cho sức khỏe của cả mẹ và con [2], [1].
Nhiều người cũng tin rằng dạng chất béo phospholipid đắt tiền sẽ giúp não thai nhi hấp thu vượt trội so với dạng dầu thông thường. Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra dạng phospholipid hay triglyceride đều đưa lại hàm lượng DHA vào mô não tương đương nhau [3]. Thậm chí, việc tiêu thụ khẩu phần phospholipid quá cao (chứa tới 38% phospholipid) trong nghiên cứu động vật còn dẫn đến tích tụ mỡ thừa tại gan mẹ [3].
Quan niệm ăn thật nhiều hạt óc chó hay hạt chia là đủ DHA cho con cũng chưa hoàn toàn chính xác. Dù các loại hạt chứa nhiều ALA có lợi, tỷ lệ chuyển đổi thành DHA dạng hoạt động rất hạn chế, do đó không thể thay thế hoàn toàn nguồn thực phẩm cung cấp DHA trực tiếp [2].
Nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc tiền sản giật cần được theo dõi dinh dưỡng sát sao [2]. Cả hai bệnh lý này đều làm thay đổi quá trình chuyển hóa chất béo ở mẹ, suy giảm chuyển hóa omega-3 tại nhau thai và làm giảm nồng độ omega-3 trong máu dây rốn, khiến thai nhi nhận được ít DHA hơn bình thường [2].
Mẹ bầu có bệnh lý rối loạn chuyển hóa mỡ hoặc tiền sử bệnh gan cần cẩn trọng khi chọn nguồn thực phẩm chức năng [3]. Khẩu phần nạp lượng phospholipid quá đậm đặc đã được ghi nhận có nguy cơ gây tích tụ mỡ ở gan [3].
Phụ nữ ăn thuần chay hoặc ăn chay trường cũng là đối tượng có nguy cơ cao bị thiếu hụt DHA nghiêm trọng do thực đơn không có cá béo [1]. Nhóm này cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc dinh dưỡng để lựa chọn giải pháp thay thế an toàn, phù hợp với tình trạng bệnh nền.
Gợi ý áp dụng lựa chọn chất béo trong bữa ăn hằng ngày
Hướng dẫn Dinh dưỡng Hoa Kỳ khuyến nghị phụ nữ mang thai và cho con bú nên tiêu thụ từ 250 đến 375 mg hỗn hợp EPA và DHA mỗi ngày [2]. Đây là mức tiêu thụ cần thiết để bảo đảm kho dự trữ cho mẹ và dòng vận chuyển qua nhau thai [2], [5].
Mẹ bầu nên đa dạng hóa nguồn nạp chất béo tốt qua các loại cá béo an toàn như cá hồi, cá mòi, phối hợp với các nguồn thực vật giàu ALA như hạt lanh, hạt óc chó [2], [7]. Các loại trứng giàu phospholipid cũng là nguồn bổ sung dinh dưỡng tốt nếu ăn với lượng vừa phải [3]. Khi lựa chọn viên uống dầu cá hoặc vi tảo, cần đọc kỹ hàm lượng EPA và DHA in trên nhãn sản phẩm [2].
Nên duy trì thói quen ăn uống cân bằng này đều đặn xuyên suốt thai kỳ và tiếp tục duy trì sang giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ, bởi vì hàm lượng DHA trong sữa mẹ phụ thuộc chặt chẽ vào khẩu phần ăn hằng ngày [5].
Dinh dưỡng thai kỳ đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn và tỉnh táo. Thay vì chạy theo các chế phẩm đắt đỏ hay bổ sung ồ ạt vào phút chót, thai phụ nên chủ động xây dựng nền tảng chất béo omega-3 lành mạnh ngay từ sớm. Hãy tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào để đảm bảo một thai kỳ an toàn, trọn vẹn cho cả mẹ và con.
