Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ hoặc nuôi con nhỏ thường có xu hướng tìm kiếm các loại thảo mộc, nước ép tự nhiên với hy vọng tăng sức đề kháng và hỗ trợ tiêu hóa. Trong số các sản phẩm được quảng bá rầm rộ hiện nay, nước ép từ quả nhàu (Morinda citrifolia L. hay còn gọi là noni) nổi lên như một thức uống thảo dược bổ dưỡng có nguồn gốc lâu đời [1]. Không ít người thắc mắc liệu phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú có thể uống loại nước ép này hàng ngày để cải thiện sức khỏe hay không.

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học hiện đại là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên uống nước ép nhàu, và phụ nữ cho con bú cũng cần tránh sử dụng do thiếu dữ liệu an toàn. Dù được xem là quà tặng thiên nhiên, các bằng chứng độc chất học trên động vật cho thấy chiết xuất quả nhàu tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan mẹ, hạn chế sự phát triển của thai nhi, gây dị tật và làm chậm quá trình cốt hóa xương [1], [2]. Ngoài ra, các hoạt chất thực vật trong thảo dược nói chung có khả năng kích thích co bóp tử cung, dẫn đến nguy cơ sảy thai nguy hiểm [3].

Quan niệm tự nhiên và nguy cơ thực sự từ thảo dược

Nhiều người tiêu dùng giữ niềm tin rằng các sản phẩm thảo dược có nguồn gốc hoàn toàn từ thiên nhiên thì mặc nhiên an toàn và không gây tác dụng phụ [3]. Thêm vào đó, việc thiếu hụt quy định quản lý chặt chẽ đối với thị trường thảo dược tại nhiều quốc gia càng khiến người dân chủ quan khi tự ý dùng các bài thuốc truyền thống [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo rằng các phương thuốc thực vật không hề vô hại [3].

Cây thuốc và thảo dược có thể chứa những hợp chất mang độc tính đối với cơ thể người lớn và đặc biệt là thai nhi [3]. Việc sử dụng tùy tiện, thiếu kiểm soát thảo dược trong thai kỳ có thể dẫn đến nhiễm độc phôi, gây dị tật bẩm sinh hoặc kích thích sảy thai [3]. Một số chất có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để đi thẳng vào cơ thể thai nhi non nớt [3]. Đáng chú ý, các hoạt chất thực vật và chất chuyển hóa của chúng có thể kích thích tử cung co bóp mạnh, đồng thời làm mất cân bằng nội tiết tố dẫn đến đình chỉ thai nghén [3]. Sự xáo trộn hormone này không chỉ cản trở quá trình thụ thai mà còn có thể tạo ra dị tật bẩm sinh nghiêm trọng [3].

Nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của quả nhàu đến thai nhi

Mặc dù các sản phẩm từ cây nhàu (Morinda citrifolia L.) đã được người dân vùng Polynesia sử dụng hơn 2000 năm và được thương mại hóa toàn cầu dựa trên các đặc tính trị liệu giả định, bằng chứng khoa học về tính an toàn của loài cây này trong thai kỳ lại vô cùng ít ỏi [1]. Để làm rõ nghi vấn, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2010 đã đánh giá độc tính phát triển của dịch chiết nước từ quả nhàu và nước ép nhàu thương mại Tahitian Noni trên chuột cống mang thai giống Wistar [1].

Trong thử nghiệm này, chuột mẹ được cho uống qua đường xông dạ dày dịch chiết nước ở các liều 7, 30 và 300 mg/kg thể trọng hoặc nước ép nhàu ở các liều 0,4; 2 và 20 mL/kg thể trọng từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ (giai đoạn hình thành cơ quan) [1]. Chuột mẹ được mổ lấy thai vào ngày thứ 20 để kiểm tra các vị trí làm tổ, tỷ lệ sảy sau làm tổ, cân nặng thai và các bất thường ngoài hình thái [1]. Khung xương của thai được xử lý nhuộm màu để kiểm tra hộp sọ, cột sống, xương sườn, chi trước, chi sau và xương ức [1]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết và nước ép nhàu tuy không gây độc cho chuột mẹ ở các liều thử nghiệm nhưng lại gây ra tình trạng chậm cốt hóa xương ở thai nhi [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc tiếp xúc với nhàu trong giai đoạn hình thành cơ quan có thể gây tác động bất lợi đến sự phát triển bình thường của phôi thai [1].

Mối lo ngại về độc tính của quả nhàu càng được khẳng định qua một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2023 [2]. Nghiên cứu này đánh giá tác động của dịch chiết quả nhàu trên chuột Wistar mang thai với số lượng 12 con mỗi nhóm, được uống nước lọc (nhóm đối chứng) hoặc dịch chiết nước quả nhàu ở các liều 200, 400 hoặc 750 mg/kg thể trọng liên tục từ ngày 0 đến ngày 21 của thai kỳ [2]. Vào ngày 21, chuột mẹ được mổ bụng lấy máu kiểm tra sinh hóa và đánh giá chi tiết các chỉ số sinh sản và dị tật thai [2].

Kết quả nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng ở nhóm dùng liều 400 mg/kg, hiệu quả của nhau thai bị suy giảm và thai nhi bị hạn chế phát triển trong tử cung [2]. Ở mức liều cao nhất (750 mg/kg), nồng độ men gan aspartate aminotransferase tăng vọt báo hiệu tình trạng nhiễm độc gan ở chuột mẹ, đồng thời làm tăng tỷ lệ mất phôi trước khi làm tổ và làm giảm số lượng thai sống sót [2]. Đặc biệt, cả hai mức liều 400 và 750 mg/kg dịch chiết quả nhàu đều trực tiếp gây ra dị tật ở thai nhi [2]. Các tác giả cảnh báo tiêu thụ liều cao chiết xuất quả nhàu trong thai kỳ gây độc gan mẹ, cản trở phôi làm tổ, làm suy dinh dưỡng bào thai và gây quái thai [2].

Thiếu hụt bằng chứng an toàn và cảnh báo cho phụ nữ cho con bú

Khác với các loại thuốc tân dược được cấp phép phải trải qua quá trình thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo về tính hiệu quả và độ an toàn, các thực hành y học bằng thảo dược nhìn chung không có đủ dữ liệu nghiên cứu bài bản [3]. Sự thiếu hụt này làm dấy lên mối lo ngại lớn về nguy cơ tiềm ẩn, đặc biệt ở đối tượng nhạy cảm như thai phụ [3]. Tác động của các chất có trong thảo mộc rất phức tạp; một loài cây có thể vô hại ở giai đoạn này nhưng lại rất độc hại ở giai đoạn khác của thai kỳ [3].

Đối với giai đoạn cho con bú, hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu chứng minh nước ép nhàu an toàn cho trẻ sơ sinh qua sữa mẹ. Do nhiều hợp chất thực vật và chất chuyển hóa có khả năng thẩm thấu qua các mô và dịch cơ thể, nguy cơ chúng bài tiết qua sữa mẹ và gây độc tính cho hệ tiêu hóa, gan, thận non yếu của trẻ là điều không thể loại trừ. Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là hầu hết các dữ liệu an toàn về quả nhàu mới dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và thiếu hoàn toàn các thử nghiệm an toàn có kiểm soát trên người [1], [2]. Do đó, việc tự ý tiêu thụ các chế phẩm từ nhàu trong giai đoạn nhạy cảm này là một sự mạo hiểm không đáng có.

Những hiểu lầm thường gặp về nước ép nhàu

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng nước ép nhàu đóng chai hay nước ngâm quả nhàu tươi là "thần dược" thanh lọc cơ thể, giúp mẹ bầu ăn ngon ngủ tốt và giảm đau nhức. Thực tế, trong y học dân gian, nhàu và nhiều loại thảo dược khác từng được lưu truyền với tác dụng điều hòa kinh nguyệt hoặc thậm chí dùng như chất gây sảy thai [3]. Việc mẹ bầu nghe theo kinh nghiệm truyền miệng uống nước ép nhàu đậm đặc để giảm đau lưng, trị táo bón có thể vô tình đưa các hoạt chất kích thích co bóp cơ trơn vào cơ thể, dẫn đến động thai hoặc sảy thai ngoài ý muốn [3].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng nước ép thương phẩm đã qua chế biến tiệt trùng thì các chất độc hại sẽ biến mất. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 đã thử nghiệm trực tiếp cả nước ép nhàu thương mại lẫn chiết xuất thô, và kết quả đều cho thấy hiện tượng chậm phát triển hệ xương ở thai nhi [1]. Quy trình sản xuất công nghiệp không loại bỏ được các hoạt chất sinh học tự nhiên vốn có khả năng gây ảnh hưởng đến phôi thai [1], [2].

Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

Dựa trên các bằng chứng khoa học rõ ràng, các nhóm đối tượng sau đây cần tránh xa nước ép nhàu và các sản phẩm chiết xuất từ loài cây này:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu khi các cơ quan thai nhi đang hình thành và giai đoạn làm tổ [1], [3], [2].
  • Phụ nữ đang chuẩn bị thụ thai hoặc đang thực hiện các biện pháp hỗ trợ sinh sản, vì chiết xuất nhàu liều cao đã được chứng minh làm tăng tỷ lệ mất phôi trước làm tổ [2].
  • Mẹ đang cho con bú hoàn toàn hoặc kết hợp, do nguy cơ hợp chất lạ truyền sang cơ thể trẻ sơ sinh chưa có hệ thống chuyển hóa gan hoàn chỉnh.
  • Người có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo tử cung hoặc tử cung nhạy cảm dễ kích thích co bóp [3].
  • Người có bệnh lý về gan, bởi chiết xuất nhàu liều cao có khả năng làm tăng nồng độ men gan aspartate aminotransferase, gây độc cho tế bào gan [2].

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong giai đoạn thai kỳ và cho con bú, nguyên tắc an toàn hàng đầu là không dùng bất kỳ loại trà thảo mộc, nước ép dược liệu hay sản phẩm chức năng nào khi chưa có chỉ định hoặc tham vấn từ bác sĩ sản khoa. Thay vì tìm đến các loại thảo dược truyền miệng như nhàu, thai phụ nên lựa chọn các giải pháp an toàn đã được chứng minh:

  • Dinh dưỡng cân bằng: Để tăng cường sức đề kháng và giảm ốm nghén, hãy ưu tiên các loại trái cây quen thuộc, lành tính như cam, quýt, táo, chuối hoặc các loại rau xanh giàu folate và vitamin.
  • Uống đủ nước: Bổ sung 2 - 2,5 lít nước lọc đun sôi để nguội mỗi ngày kết hợp với các loại nước canh thanh đạm là cách tốt nhất để hỗ trợ tiêu hóa và giảm mệt mỏi.
  • Kiểm tra nhãn sản phẩm: Cần đọc kỹ thành phần của các loại nước ép trái cây hỗn hợp hoặc nước tăng lực bán sẵn trên thị trường để đảm bảo không chứa chiết xuất Morinda citrifolia (noni).
  • Tham vấn y khoa: Bất kỳ triệu chứng khó chịu nào trong thai kỳ như đau nhức, táo bón, mất ngủ đều cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và hướng dẫn điều trị bằng thuốc hoặc dinh dưỡng phù hợp, tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc truyền thống.

Nước ép nhàu có thể sở hữu một số đặc tính sinh học được dân gian ghi nhận, nhưng đối với phụ nữ mang thai và cho con bú, đây là sản phẩm tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng. Các bằng chứng thực nghiệm đã cảnh báo nguy cơ gây chậm cốt hóa xương, dị tật bẩm sinh, tổn thương gan mẹ và cản trở sự phát triển của thai [1], [2]. Để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và bé, hãy nói không với nước ép nhàu trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú, đồng thời luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào.