Sữa bò từ lâu được xem là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp canxi và đạm dồi dào cho mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, thời gian gần đây, nhiều người trung niên lo ngại về thông tin uống nhiều sữa bò có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy thói quen tiêu thụ nhiều sữa bò và đạm từ sữa có liên quan đến việc gia tăng nồng độ yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) trong máu, một phân tử kích thích sự phát triển tế bào và có liên quan vừa phải đến nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt [2, 6]. Dù vậy, các nghiên cứu chưa khẳng định sữa bò là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh, mà vai trò chủ yếu nằm ở cơ chế điều hòa sinh học phức tạp của cơ thể.
IGF-1 là gì và ảnh hưởng thế nào đến tế bào?
Con đường truyền tín hiệu yếu tố tăng trưởng giống insulin (IGF) được kích thích bởi hormone tăng trưởng, giữ vai trò chất trung gian then chốt thúc đẩy tăng sinh tế bào và ức chế quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) [1]. Trong cơ thể, IGF-1 là thành phần chính của con đường này [1]. Khi nồng độ chất này tăng cao kéo dài, quá trình phân chia tế bào diễn ra mạnh hơn, tạo điều kiện cho các tế bào bất thường phát triển.
Bên cạnh đó, các thụ thể androgen (AR) và cơ chế dẫn truyền tín hiệu của phức hợp rapamycin 1 (mTORC1) cùng PI3 kinase-AKT là những điểm mấu chốt kích thích khối u tiền liệt tuyến [2]. Con đường tín hiệu ung thư mTORC1 có thể được kích hoạt bởi nhiều yếu tố, bao gồm axit amin chuỗi nhánh (leucine), glutamine, insulin, glucose, ATP và đặc biệt là IGF-1 [2]. Do sữa cung cấp các dưỡng chất có khả năng kích hoạt tín hiệu mTORC1 và tập trung các hormone như IGF-1, mối liên hệ sinh học này càng thu hút sự chú ý [2].
Trong máu và dịch cơ thể, hoạt tính của IGF-1 được kiểm soát chặt chẽ bởi hệ thống gồm 6 loại protein gắn kết và một tiểu đơn vị dễ vỡ trong môi trường axit [3]. Khoảng 90% lượng IGF-1 lưu hành gắn kết với protein mang tên IGFBP-3 [3]. Mối liên quan với ung thư tuyến tiền liệt thường thể hiện rõ nhất qua tỷ lệ mol giữa IGF-1 và IGFBP-3 [3]. Khi lượng IGF-1 tự do (có hoạt tính sinh học) tăng cao, nguy cơ ung thư có thể tăng lên, trong khi nồng độ IGFBP-3 cao có thể giúp giảm nguy cơ nhờ khóa bớt lượng IGF-1 tự do này [3].
Sữa bò làm thay đổi nồng độ IGF-1 ra sao?
Nồng độ IGF-1 lưu hành trong máu có thể thay đổi để đáp ứng với những can thiệp dinh dưỡng, bao gồm chế độ hạn chế năng lượng hoặc đạm [4]. Ngay cả trong các quần thể phương Tây có điều kiện dinh dưỡng đầy đủ, người tiêu thụ nhiều đạm từ các sản phẩm từ sữa có xu hướng mang nồng độ IGF-1 trong máu cao hơn [4].
Điều này dẫn đến giả thuyết rằng việc nạp nhiều đạm sữa thúc đẩy cơ thể tăng sản xuất nội sinh IGF-1, từ đó tiềm ẩn nguy cơ đối với một số khối u phụ thuộc hormone [4]. Cơ chế này nhận được sự quan tâm lớn vì IGF-1 tham gia trực tiếp vào chuyển hóa năng lượng và điều hòa chu kỳ sống của tế bào [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ học
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 đã tổng hợp dữ liệu từ 172 nghiên cứu, gồm 31 nghiên cứu về mối quan hệ giữa sữa và IGF, 132 nghiên cứu về IGF và ung thư tuyến tiền liệt ở người, cùng 10 nghiên cứu trên động vật [5]. Kết quả chỉ ra bằng chứng mức độ vừa phải cho thấy nồng độ IGF-I và IGFBP-3 lưu hành tăng theo lượng sữa và đạm sữa tiêu thụ, với mức tăng ước tính 0,10 độ lệch chuẩn (SD) đối với IGF-I và 0,05 SD đối với IGFBP-3 cho mỗi 1 SD lượng sữa tăng thêm [5].
Phân tích gộp mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên từ 51 nghiên cứu xác nhận nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt tăng lên theo nồng độ IGF-I (tỷ số chênh OR = 1,09; khoảng tin cậy 95% CI: 1,03 - 1,16 cho mỗi SD tăng thêm) [5]. Ngược lại, nguy cơ này giảm khi nồng độ IGFBP-3 tăng (OR = 0,90; 95% CI: 0,83 - 0,98 từ 39 nghiên cứu) [5]. Đa hình đơn nucleotide IGFBP-3 -202A/C cũng cho thấy mối liên quan thuận với nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, trong khi không ghi nhận mối liên hệ mạnh nào đối với IGF-II, IGFBP-1 hay IGFBP-2 [5].
Tại Đức, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 trên 526 nam giới và phụ nữ từ 18 đến 80 tuổi thuộc Khảo sát Tiêu thụ Thực phẩm Bavarian lần 2 đã sử dụng phương pháp nhắc lại khẩu phần 24 giờ trong 3 ngày ngẫu nhiên sát thời điểm lấy mẫu máu [6]. Kết quả cho thấy mỗi 400 g sữa và chế phẩm sữa nạp vào mỗi ngày làm tăng 16,8 microg/L nồng độ IGF-1 (95% CI: 6,9 - 26,7) [6]. Riêng với sữa tươi, mỗi 200 g tiêu thụ mỗi ngày đi kèm mức tăng 10,0 microg/L IGF-1 (95% CI: 4,2 - 15,8) [6]. Điểm đáng chú ý là nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan giữa việc ăn phô mai hoặc sữa chua với nồng độ IGF-1 [6].
Tại Anh, nghiên cứu năm 2012 thực hiện phân tích cắt ngang trên 1.798 nam giới có kết quả sàng lọc âm tính với ung thư tuyến tiền liệt [7]. Kết quả chỉ ra khi tăng 1 độ lệch chuẩn lượng chế phẩm sữa và đạm sữa nạp vào, nồng độ IGF-I trong huyết thanh tăng lần lượt 5,28 ng/mL (95% CI: 2,64 - 7,92) và 6,02 ng/mL (95% CI: 3,34 - 8,71) [7]. Việc tăng 25% lượng canxi và selen cũng làm tăng IGF-I lần lượt 5,92 ng/mL và 2,61 ng/mL [7]. Lượng đạm động vật tăng 1 SD làm giảm nồng độ IGFBP-2 đi 6,20% [7].
Một phân tích cắt ngang khác năm 2003 trên 344 nam giới khỏe mạnh ghi nhận nồng độ cao của IGF-I hoặc tỷ lệ mol IGF-I/IGFBP-3 có liên quan đến việc tiêu thụ nhiều sữa, chế phẩm sữa, canxi, carbohydrate và chất béo không bão hòa đa [3]. Ngược lại, mức IGF-1 thấp hơn ở những người ăn nhiều rau xanh, đặc biệt là cà chua - nguồn cung cấp carotenoid lycopene dồi dào [3].
Giới hạn của bằng chứng và vai trò của di truyền
Dù mối liên hệ dinh dưỡng khá rõ ràng, vai trò nhân quả trực tiếp giữa đạm sữa, biến thể di truyền và ung thư vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất. Năm 2014, nghiên cứu từ Hiệp hội Đoàn hệ Ung thư Vú và Tuyến tiền liệt NCI (BPC3) phân tích dữ liệu từ 5.253 ca bệnh và 4.963 ca đối chứng gốc châu Âu [1]. Kết quả cho thấy lượng đạm tổng số, đạm động vật, đạm sữa và đạm thực vật đều có liên quan thuận rõ rệt với IGF-1 trong máu (P < 0,01), nhưng không liên quan đến nồng độ IGFBP-3 (P > 0,10) hay nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt (P > 0,20) [1]. Sau khi hiệu chỉnh kiểm định thống kê, mối liên quan giữa 16 biến thể di truyền (SNP) của con đường IGF với ung thư tuyến tiền liệt không có sự khác biệt theo lượng đạm nạp vào [1].
Năm 2021, nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn JACC tại Nhật Bản cũng nhận định việc tiêu thụ chế phẩm sữa là yếu tố nguy cơ đáng lưu tâm đối với sự phát triển ung thư tuyến tiền liệt tại Nhật Bản, cung cấp thêm manh mối về ảnh hưởng của chất béo, canxi và IGFs [8]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu để làm rõ thành phần cụ thể nào trong sản phẩm sữa thực sự đóng góp vào nguy cơ này [8]. Hơn nữa, bằng chứng từ một số ít nghiên cứu động vật còn thiếu tính nhất quán [5].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng uống sữa bò sẽ lập tức gây ung thư tuyến tiền liệt. Đây là quan điểm chưa chính xác vì ung thư là bệnh lý đa yếu tố, chịu ảnh hưởng từ tuổi tác, di truyền, lối sống và nhiều tác nhân môi trường khác nhau.
Một hiểu lầm khác là quy kết tất cả sản phẩm từ sữa đều có tác động tiêu cực như nhau. Nghiên cứu thực tế cho thấy sữa dạng lỏng làm tăng IGF-1 rõ rệt, nhưng phô mai hay sữa chua lại không cho thấy mối liên quan với sự gia tăng nồng độ chất này [6]. Các sản phẩm sữa và sữa chua vẫn là nguồn cung cấp dưỡng chất quan trọng giúp bảo vệ cơ thể khỏi nhiều bệnh mãn tính phổ biến khác [2].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Nam giới lớn tuổi, người có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư tuyến tiền liệt hoặc những người có nguy cơ cao nên chú ý đến lượng tiêu thụ sữa bò hàng ngày [2, 6].
Bên cạnh đó, những người đang theo dõi các bất thường tại tuyến tiền liệt hoặc có nồng độ IGF-1 trong máu cao cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng và bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn phù hợp, tránh nạp quá mức đạm từ sữa động vật [1, 2]. Khi có bệnh nền, người bệnh không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn nguồn dinh dưỡng mà cần có chỉ định y khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế và chế độ ăn cân bằng
Để duy trì lợi ích dinh dưỡng mà không làm tăng quá mức các chỉ số sinh học bất lợi, nam giới trưởng thành có thể điều chỉnh khẩu phần sữa tươi ở mức vừa phải, khoảng 200 g mỗi ngày, hoặc cân nhắc thay thế một phần bằng sữa chua và phô mai vốn không làm tăng IGF-1 [6].
Việc đa dạng hóa khẩu phần ăn có ý nghĩa rất lớn. Bổ sung nhiều rau xanh, đặc biệt là các món chế biến từ cà chua, đã được chứng minh có mối liên quan đến nồng độ IGF-1 thấp hơn, hỗ trợ giảm thiểu các nguy cơ bất lợi [3]. Bên cạnh đó, nên kết hợp cân đối nguồn đạm từ thực vật như các loại đậu nhằm đảm bảo nhu cầu năng lượng mà không phụ thuộc quá nhiều vào đạm sữa hay thịt đỏ [5, 7].
Mối liên quan giữa sữa bò và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt qua trung gian IGF-1 là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của sự điều độ. Việc tiêu thụ sữa và chế phẩm sữa nên nằm trong một chế độ dinh dưỡng tổng thể đa dạng, cân đối giữa đạm động vật và rau củ, kết hợp lối sống năng động để bảo vệ sức khỏe toàn diện lâu dài.