Nhiều cha mẹ có con nhỏ thường xuyên phải đối mặt với tình trạng da của bé nổi mẩn đỏ, khô ráp và ngứa ngáy kéo dài do viêm da cơ địa (hay chàm sữa, eczema). Căn bệnh mãn tính này không chỉ gây khó chịu cho sinh hoạt hàng ngày của trẻ mà còn khiến các bậc phụ huynh lo lắng tìm kiếm mọi giải pháp phòng ngừa, từ việc thay đổi sữa đến bổ sung các chất dinh dưỡng đặc biệt. Trong số đó, việc bổ sung prebiotic vào chế độ ăn của trẻ hoặc người mẹ đang nhận được nhiều sự quan tâm.
Liệu prebiotic có thực sự giúp cải thiện và ngăn ngừa viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: prebiotic có tiềm năng hỗ trợ giảm nguy cơ khởi phát viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ, đặc biệt khi dùng các hỗn hợp oligosaccharide chuyên biệt trong những tháng đầu đời [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này chủ yếu nghiêng về vai trò phòng ngừa sớm hơn là chữa khỏi bệnh, và các bằng chứng nghiên cứu hiện vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất [3], [4].
Mối liên hệ miễn dịch qua trục ruột - da
Thành phần vi sinh vật đường ruột ở những cá nhân mắc bệnh chàm thể tạng thường có sự khác biệt so với những người khỏe mạnh, và sự mất cân bằng này có thể xuất hiện trước khi các triệu chứng chàm phát tác [5]. Hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển miễn dịch sau sinh [4]. Rối loạn chức năng miễn dịch dẫn đến việc cơ thể bị mẫn cảm dị nguyên qua trung gian IgE là một trong những cơ chế bệnh sinh tiềm tàng của viêm da cơ địa [6].
Prebiotic là các thành phần thức ăn không tiêu hóa được, mang lại lợi ích cho vật chủ bằng cách kích thích chọn lọc sự phát triển hoặc hoạt động của các vi khuẩn không gây bệnh trong đại tràng [5]. Khi được bổ sung vào chế độ ăn, các hợp chất này (thường là oligosaccharide) tác động làm thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột, từ đó điều hòa phản ứng miễn dịch của cơ thể cả trong phòng thí nghiệm và trên thực tế lâm sàng [4]. Ví dụ, việc bổ sung prebiotic đã được ghi nhận giúp làm tăng đáng kể số lượng lợi khuẩn bifidobacteria trong phân của trẻ [2]. Thông qua trục ruột - da, sự biến đổi tích cực của vi khuẩn đường ruột có thể thay đổi quá trình hoàn thiện miễn dịch sau sinh, tạo tiền đề giảm mẫn cảm dị ứng [5], [2].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả của prebiotic?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được triển khai nhằm làm rõ tác động của prebiotic đối với việc phòng ngừa viêm da cơ địa ở trẻ sơ sinh:
Nghiên cứu lâm sàng tiến cứu, mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2006 của Moro và cộng sự được thực hiện trên 259 trẻ có nguy cơ cao dị ứng [2]. Trẻ bú bình được phân ngẫu nhiên dùng sữa công thức đạm thủy phân chứa 0,8 g/100 ml hỗn hợp prebiotic (gồm galacto-oligosaccharides và fructo-oligosaccharides chuỗi dài) hoặc dùng maltodextrine làm giả dược [2]. Kết quả theo dõi 6 tháng đầu đời trên 102 trẻ nhóm can thiệp và 104 trẻ nhóm đối chứng cho thấy: chỉ 9,8% trẻ nhóm prebiotic bị viêm da cơ địa so với 23,1% ở nhóm chứng [2]. Số lượng vi khuẩn bifidobacteria trong phân nhóm can thiệp tăng cao rõ rệt [2]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận mức độ nghiêm trọng của tổn thương da không có sự khác biệt giữa hai nhóm và tỷ lệ hao hụt sau phân nhóm lên tới 20% [5], [2].
Nghiên cứu công bố năm 2010 thực hiện trên trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh có nguy cơ dị ứng thấp tại 5 quốc gia châu Âu [1]. Trẻ được tuyển chọn trước 8 tuần tuổi, gồm 414 trẻ dùng sữa công thức bổ sung hỗn hợp oligosaccharide trung tính và oligosaccharide tính acid từ pectin, 416 trẻ dùng sữa công thức thường và 300 trẻ bú mẹ hoàn toàn [1]. Đến 1 tuổi, tỷ lệ mắc viêm da cơ địa ở nhóm bổ sung prebiotic là 5,7%, thấp hơn đáng kể so với mức 9,7% ở nhóm sữa thường (giảm 44% nguy cơ theo mô hình hồi quy Cox) [1]. Tỷ lệ này ở nhóm prebiotic nằm trong ngưỡng thấp tương đương nhóm bú mẹ (7,3%) [1]. Nghiên cứu tính toán chỉ số cần điều trị (NNT) là 25 trẻ dùng prebiotic để phòng ngừa được 1 ca viêm da cơ địa [1].
Năm 2013, nghiên cứu của Ivakhnenko và cộng sự đánh giá 80 trẻ được bú sữa công thức bổ sung prebiotic so với trẻ bú mẹ hoặc dùng sữa thường [7]. Tỷ lệ viêm da cơ địa ở nhóm bổ sung prebiotic thấp hơn rõ rệt [7]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này tồn tại hạn chế phương pháp luận nghiêm trọng khi để thất thoát hơn 30% mẫu tham gia nghiên cứu [7].
Một nghiên cứu khác của Ziegler năm 2007 tuyển chọn trẻ dùng sữa công thức không dựa trên nguy cơ dị ứng lại ghi nhận prebiotic không tạo ra sự khác biệt đáng kể đối với bệnh chàm ở thời điểm 4 tháng tuổi (RR 1,62; 95% CI 0,62-4,26) [5].
Phân tích tổng hợp và quan điểm từ các hiệp hội nhi khoa
Các phân tích dữ liệu lớn đã giúp đưa ra cái nhìn bao quát hơn nhưng cũng cho thấy những mâu thuẫn nhất định:
Một phân tích gộp tổng hợp 4 nghiên cứu với tổng cộng 1.218 trẻ sơ sinh cho thấy hỗn hợp prebiotic trong sữa công thức giúp giảm nguy cơ mắc eczema có ý nghĩa thống kê (RR 0,68; 95% CI 0,48-0,97; NNT 25) [7]. Một nghiên cứu khác cũng chứng minh nguy cơ mắc bệnh viêm da cơ địa giảm với HR 0,56 (95% CI: 0,323-0,971; NNT = 25) [7]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng các thử nghiệm này có sự khác nhau về chủng loại prebiotic được dùng, thời gian can thiệp (từ 1 đến 12 tháng) cũng như thời gian theo dõi (kéo dài từ 4 đến 24 tháng) [7]. Phân tích dưới nhóm không thể phân định rõ ràng hiệu quả theo mức độ rủi ro bệnh tật của trẻ [7].
Mặt khác, tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2007 chỉ ra rằng khi gộp hai nghiên cứu có kết quả trái ngược của Moro (2006) và Ziegler (2007) trên 432 trẻ, phân tích gộp lại không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ chàm do độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu quá lớn [5].
Về mặt hô hấp, phân tích tổng hợp của Osborn (2 nghiên cứu, 226 trẻ) khẳng định prebiotic không có hiệu quả trong việc phòng ngừa bệnh hen suyễn [7]. Đồng thuận năm 2016 của ba Hiệp hội Nhi khoa Ý (Hiệp hội Nhi khoa Phòng ngừa và Xã hội, Hiệp hội Dị ứng và Miễn dịch Nhi khoa, và Hiệp hội Nhi khoa Ý) cũng kết luận rằng không có phương thức sử dụng nào giúp phòng ngừa được hen suyễn, viêm mũi dị ứng hay ngăn ngừa dị ứng nói chung [7].
Sự kết hợp synbiotic: Tác động đa chiều
Bên cạnh việc dùng đơn lẻ, prebiotic thường được kết hợp với men vi sinh probiotic, tạo thành công thức synbiotic [8], [4]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược ghi nhận: những trẻ sơ sinh được tiếp xúc từ trong bụng mẹ (thông qua việc mẹ bổ sung) hỗn hợp synbiotic gồm prebiotic galacto-oligosaccharides kết hợp các chủng Lactobacillus rhamnosus GG, L. rhamnosus LC705, B. breve Bb99 và P. freudenreichii ssp. shermanii JS có nguy cơ phát triển chàm thể tạng thấp hơn [8]. Tuy vậy, những trẻ này không giảm được nguy cơ tích lũy chung của các bệnh dị ứng [8].
Các bằng chứng gần đây gợi ý rằng việc kết hợp men vi sinh và prebiotic từ giai đoạn cuối thai kỳ kéo dài cho đến 6 tháng tuổi mang lại tiềm năng bảo vệ trẻ khỏi các biểu hiện sớm của eczema tốt hơn là chỉ can thiệp ngắn hạn với một chủng vi sinh đơn lẻ [3]. Hỗn hợp prebiotic gồm galacto- và fructo-oligosaccharides chuỗi dài là một trong số các phác đồ được ghi nhận có khả năng làm giảm tình trạng dị ứng [8]. Dẫu vậy, hiệu quả tổng thể của các can thiệp này đối với các biểu hiện dị ứng sớm như chàm nhũ nhi vẫn còn nhiều mâu thuẫn [3].
Những hiểu lầm thường gặp về prebiotic và chàm sữa
Hiểu lầm thứ nhất: Bổ sung prebiotic có thể điều trị dứt điểm viêm da cơ địa đang bùng phát. Thực tế, dữ liệu khoa học chỉ ra prebiotic chủ yếu có tiềm năng trong phòng ngừa ban đầu [1], [4]. Thậm chí trong nghiên cứu của Moro và cộng sự, việc dùng prebiotic làm giảm số trẻ mắc bệnh mới nhưng không làm thay đổi mức độ nghiêm trọng của bệnh ở những trẻ đã phát bệnh [2]. Sử dụng các chế phẩm vi sinh để điều trị dị ứng ít hứa hẹn hơn so với phòng ngừa; phân tích của Cochrane từng kết luận men vi sinh không hiệu quả trong điều trị viêm da cơ địa [4].
Hiểu lầm thứ hai: Trẻ uống prebiotic thì sẽ miễn nhiễm hoàn toàn với các bệnh dị ứng khác. Các tài liệu y khoa khẳng định prebiotic và probiotic không thể ngăn chặn hen suyễn hay viêm mũi dị ứng [7]. Bổ sung synbiotic dù giảm nguy cơ chàm thể tạng nhưng không hạ thấp nguy cơ tích lũy của các bệnh lý dị ứng toàn thân [8].
Hiểu lầm thứ ba: Cứ cho trẻ dùng bất kỳ loại chất xơ hay men vi sinh nào cũng mang lại hiệu quả như nhau. Tác động điều hòa miễn dịch phụ thuộc chặt chẽ vào chủng loại vi khuẩn cụ thể, công thức oligosaccharide đặc hiệu và đặc điểm cơ địa của nhóm trẻ [4]. Đơn cử, chủng L. rhamnosus GG chỉ ghi nhận giảm dị ứng ở nhóm trẻ đã có mẫn cảm IgE [8], và có nghiên cứu cho thấy LGG không làm giảm nguy cơ viêm da cơ địa mà còn liên quan đến tăng đợt thở khò khè tái phát [8]. Hiện vẫn chưa đủ bằng chứng đồng thuận để khuyến nghị dùng prebiotic đại trà trong thực hành lâm sàng thường quy [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Về khía cạnh an toàn, các phân tích tổng hợp ghi nhận prebiotic có hồ sơ an toàn rất tốt [7]. Phân tích tổng hợp của Srinivasjois và cộng sự chứng minh tính an toàn hoàn toàn của việc bổ sung prebiotic ngay cả đối với nhóm đối tượng nhạy cảm như trẻ sinh non [7]. Không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được tìm thấy trong các tài liệu tổng quan [7].
Tuy nhiên, phụ huynh vẫn cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trong các trường hợp:
- Trẻ có bệnh lý nền phức tạp, suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc rối loạn tiêu hóa nặng.
- Không tự ý thay đổi sữa của trẻ sang các dòng sữa công thức đặc biệt nếu không có chỉ định y khoa.
- Khi trẻ đang trong đợt bùng phát viêm da cơ địa cấp tính kèm bội nhiễm da, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám da liễu để tiếp cận phác đồ điều trị chuẩn thay vì chỉ trông cậy vào men vi sinh hay prebiotic.
Hướng dẫn áp dụng trong thực tế
Để hỗ trợ hệ miễn dịch và đường ruột của trẻ phát triển khỏe mạnh, phụ huynh có thể cân nhắc các biện pháp chăm sóc thực tế:
Ưu tiên nuôi con bằng sữa mẹ: Sữa mẹ là nguồn cung cấp tự nhiên các oligosaccharide phong phú nhất giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột hoàn hảo cho trẻ sơ sinh. Các nghiên cứu đều lấy nhóm trẻ bú mẹ hoàn toàn làm chuẩn mực đối chứng với tỷ lệ mắc chàm ở mức thấp [1].
Cân nhắc công thức bổ sung nếu trẻ dùng sữa ngoài: Trong trường hợp trẻ phải dùng sữa công thức, cha mẹ có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc lựa chọn các dòng sữa có bổ sung hỗn hợp oligosaccharide (như GOS/FOS chuỗi dài hoặc oligosaccharide từ pectin) theo đúng tiêu chuẩn nghiên cứu [1], [2]. Thời điểm can thiệp thường mang lại hiệu quả cao nhất là trong 6 tháng đầu đời [3], [2].
Bổ sung từ giai đoạn mang thai: Các bằng chứng cho thấy sự kết hợp can thiệp vi sinh vật ngay từ giai đoạn cuối thai kỳ của người mẹ và tiếp tục kéo dài sang thời kỳ cho con bú giúp củng cố hàng rào bảo vệ sớm cho trẻ tốt hơn [3], [7].
Chiến lược kết hợp toàn diện: Phòng ngừa chàm không thể chỉ dựa vào một can thiệp đơn độc trên hệ vi sinh. Cần kết hợp dinh dưỡng vi sinh với các biện pháp chủ động tạo dung nạp miễn dịch đặc hiệu dị nguyên theo hướng dẫn y khoa [3], đồng thời duy trì dưỡng ẩm da đều đặn và tránh các chất tẩy rửa gây kích ứng.
Lời kết
Bổ sung prebiotic qua sữa mẹ hoặc sữa công thức chuyên biệt cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ khởi phát viêm da cơ địa ở trẻ sơ sinh thông qua cơ chế điều hòa trục ruột - da. Tuy vậy, đây không phải là phương thuốc đặc trị hay giải pháp thay thế cho các liệu trình điều trị y tế hiện hành. Các bậc phụ huynh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, bảo vệ hàng rào da của trẻ hàng ngày và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm nào cho con.
