Quả mơ có diệt được vi khuẩn HP dạ dày? Bằng chứng nói gì

Nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) trong dạ dày là tình trạng rất phổ biến, tiềm ẩn nguy cơ viêm loét dạ dày tá tràng và ung thư dạ dày ^[1]. Nhiều người bệnh truyền tai nhau việc ăn mơ, ngâm mơ hoặc dùng nước ép mơ cô đặc để "diệt tận gốc" vi khuẩn này nhằm tránh uống thuốc tây. Liệu quả mơ có thực sự tiêu diệt được vi khuẩn HP như lời đồn?

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học là không. Dù quả mơ chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm, loại quả này không thể diệt sạch vi khuẩn HP trong cơ thể người và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn ^[2].

Quả mơ trong y học cổ truyền và dinh dưỡng hiện đại

Quả mơ (danh pháp khoa học: Prunus mume), còn được biết đến là mơ Nhật Bản hay mai mơ, cùng chi với mận, đào và hạnh nhân ^[3]. Loài cây này có nguồn gốc từ Nhật Bản và Hàn Quốc, được trồng rộng rãi tại Trung Quốc và nhiều nước châu Á ^[3].

Trong văn hóa ẩm thực và y học dân gian phương Đông suốt hơn 2.000 năm qua, quả mơ được chế biến thành quả muối, nước sốt, rượu mơ và nước ép nhằm hỗ trợ chứng khó tiêu và bảo vệ sức khỏe [2, 5]. Nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được 192 hợp chất trong quả mơ, bao gồm các nhóm chất chống oxy hóa dồi dào như hợp chất phenolic, flavonoid, phenylpropanoid sucrose ester, axit hữu cơ, steroid và terpene ^[3].

Cơ chế tác động của chiết xuất quả mơ lên vi khuẩn HP

Để sống sót và gây tổn thương niêm mạc dạ dày người, vi khuẩn HP phải liên tục di động và bám dính vào lớp chất nhầy bảo vệ thành dạ dày ^[4]. Khi khả năng di chuyển bị tê liệt, vi khuẩn khó có thể khu trú và sinh sôi ^[4].

Các nhà khoa học phát hiện trong quả mơ có hợp chất syringaresinol ^[4]. Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), syringaresinol ở nồng độ 500 microgam/mL có khả năng ức chế hơn 90% khả năng di động của vi khuẩn HP, với giá trị nồng độ ức chế bán tối đa (IC50) là 50 microgam/mL ^[4]. Khi sự di động bị triệt tiêu, khả năng bám dính và tạo khóm của vi khuẩn trên bề mặt niêm mạc dạ dày sẽ suy giảm đáng kể ^[4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu thử nghiệm độ nhạy cảm của 53 loại thảo dược Trung y đối với vi khuẩn HP phân lập từ bệnh nhân viêm teo dạ dày mạn tính cho thấy, Prunus mume xếp vào nhóm thảo dược có mức độ nhạy cảm vừa phải trong việc ức chế vi khuẩn ^[5].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm lâm sàng

Tác dụng của quả mơ trên mô hình sinh vật sống đã được ghi nhận trong một số thử nghiệm ban đầu [1, 2].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu thực nghiệm ở chuột nhảy Mông Cổ bị nhiễm HP cho thấy việc tiêu thụ dịch cô đặc từ quả mơ làm giảm đáng kể sự biểu hiện của urease A trong dạ dày bị nhiễm, cho thấy mức độ nhiễm vi khuẩn HP giảm xuống ^[4]. Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra quả mơ có khả năng ngăn ngừa viêm teo dạ dày mạn tính thông qua việc ức chế vi khuẩn HP và giảm phản ứng viêm niêm mạc hoạt tính ^[4].

Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người lại cho thấy giới hạn rất lớn của quả mơ ^[2]. Năm 2006, một thử nghiệm lâm sàng thí điểm trên người đã được tiến hành để đánh giá hiệu quả của Bainiku-ekisu – một chế phẩm nước ép quả mơ cô đặc truyền thống của Nhật Bản ^[2].

Nghiên cứu tuyển chọn 18 người tình nguyện có xét nghiệm hơi thở dương tính với vi khuẩn HP ^[2]. Các đối tượng uống khoảng 130 mL dung dịch Bainiku-ekisu nồng độ 1%, chia làm 2 lần mỗi ngày liên tục trong 12 tuần ^[2]. Kết quả đo lường bằng nghiệm pháp thở UBT cho thấy:

• Sau 2 tuần, nồng độ UBT chỉ giảm nhẹ và không có ý nghĩa thống kê (từ 30,1 ± 6 xuống 23,5 ± 6 theo phân tích ITT, p = 0,094) ^[2]. Chỉ có 2 trường hợp (chiếm 11%) cho kết quả âm tính tạm thời ^[2].
• Đến tuần thứ 12, có 14 người hoàn thành thử nghiệm và chỉ số UBT hoàn toàn không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê (từ 30,1 ± 6 xuống 25,9 ± 6, p = 0,450) ^[2].

Các tác giả kết luận rằng dù nước ép quả mơ cô đặc cho thấy tác dụng kháng khuẩn nhất định, nhưng việc uống dung dịch này trong 2 hay 12 tuần hoàn toàn không thể tiệt trừ thành công vi khuẩn HP trong dạ dày người ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại quả có vị chua, chứa nhiều axit hoặc thảo dược cổ truyền có thể thay thế thuốc kháng sinh để "tiêu diệt" mầm bệnh. Tuy nhiên, kết quả từ các thí nghiệm cho thấy vi khuẩn HP chỉ bị ức chế vận động hoặc kìm hãm ở mức độ nhất định trong môi trường nuôi cấy hoặc trên động vật [1, 3].

Khi đưa vào dạ dày người thật với môi trường axit đậm đặc và cấu trúc bảo vệ phức tạp của vi khuẩn, chiết xuất quả mơ không đủ hoạt lực để tiệt căn hoàn toàn ^[2]. Cho đến nay, việc tiệt trừ HP bắt buộc phải sử dụng các phác đồ y khoa phối hợp nhiều loại thuốc, điển hình là phác đồ 4 thuốc gồm thuốc ức chế bơm proton (PPI), bismuth và 2 loại kháng sinh phù hợp ^[6]. Ngừng hoặc từ chối kháng sinh để uống nước mơ có thể khiến ổ viêm loét trầm trọng hơn.

Thêm vào đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra chiết xuất quả mơ có tính kháng khuẩn chọn lọc. Thử nghiệm trên vi khuẩn đường miệng cho thấy chiết xuất quả mơ ức chế được các vi khuẩn gây sâu răng và viêm nha chu như P. gingivalis, S. mutans, nhưng hoàn toàn không có tác dụng ức chế nấm ^[7].

Ai nên thận trọng khi dùng quả mơ?

Dù quả mơ là thực phẩm quen thuộc, những nhóm người sau cần hết sức lưu ý:

• Người đang bị viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Các chế phẩm từ mơ ngâm, mơ muối hay nước ép chua có hàm lượng axit hữu cơ cao, có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, làm tăng cảm giác ợ chua, đau rát thượng vị.
• Bệnh nhân đã được chẩn đoán nhiễm HP có chỉ định tiệt trừ: Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ mơ thay cho đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc: Nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các dạng chiết xuất cô đặc từ quả mơ.

Gợi ý sử dụng quả mơ trong đời sống

Quả mơ vẫn là một thực phẩm bổ dưỡng và có lợi cho sức khỏe tổng thể nếu được sử dụng đúng cách ^[3]:

• Dùng như món tráng miệng hoặc giải khát: Có thể dùng một lượng vừa phải nước mơ ngâm pha loãng hoặc ô mai mơ để kích thích vị giác và hỗ trợ tiêu hóa sau bữa ăn no ^[3].
• Không lạm dụng: Không nên uống nước mơ quá đặc, không uống khi bụng đang đói cồn cào để tránh làm tổn thương dạ dày.
• Phối hợp lối sống lành mạnh: Để kiểm soát các bệnh lý dạ dày, việc ăn chín uống sôi, vệ sinh tay sạch sẽ, giảm căng thẳng và tuân thủ đơn thuốc kháng sinh đúng liều lượng vẫn là yếu tố quyết định hàng đầu ^[6].

Quả mơ (Prunus mume) là thực phẩm bổ dưỡng giàu chất chống oxy hóa và có hoạt tính ức chế vi khuẩn HP trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [1, 5]. Tuy nhiên, chiết xuất quả mơ không thể tiệt trừ được vi khuẩn HP trong cơ thể người ^[2]. Độc giả khi có triệu chứng đau dạ dày cần thăm khám tại cơ sở y tế để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ chuẩn xác.