Quên chìa khóa, lơ đãng trong cuộc họp hay khó tập trung là tình trạng nhiều người gặp phải. Không ít người truyền tai nhau dùng rau đắng biển như một loại "thảo dược bổ não" tự nhiên để cải thiện trí nhớ.
Khoa học hiện đại xác nhận rau đắng biển (tên khoa học Bacopa monnieri) thực sự có khả năng hỗ trợ trí nhớ, đặc biệt là khả năng nhớ lại thông tin [1]. Tác dụng này đến từ nhóm hoạt chất chính tên là bacoside, giúp bảo vệ tế bào thần kinh và tăng cường dẫn truyền tín hiệu trong não bộ [2], [3]. Tuy nhiên, thảo dược này cần dùng dài ngày mới phát huy hiệu quả, không phải là "thuốc tiên" uống vào nhớ ngay [3], [1].
Rau đắng biển và lời đồn "thần dược bổ não"
Rau đắng biển (Bacopa monnieri), còn gọi là Brahmi trong tiếng Hindi hay water hyssop trong tiếng Anh, là loài thảo mộc thân bò lâu năm thuộc họ Scrophulariaceae [4], [5], [3]. Trong nền y học cổ truyền Ayurveda và Unani, loài cây này đã được sử dụng lâu đời để nâng cao trí tuệ, tăng cường trí nhớ và làm thuốc bổ thần kinh [2], [5]. Các học giả cổ đại dùng rau đắng biển để hỗ trợ sự tập trung, khả năng hiểu, ghi nhớ, sự tỉnh táo và giúp não bộ phân loại thông tin tốt hơn [5], [6].
Ngoài tác dụng lên trí não, y học cổ truyền còn ghi nhận loài cây này có đặc tính chống viêm, giảm đau, hạ sốt, an thần và chống động kinh [3]. Ngày nay, khi dân số già hóa kéo theo sự gia tăng của chứng suy giảm nhận thức do tuổi tác, bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ, giới khoa học bắt đầu đưa rau đắng biển vào phòng thí nghiệm để kiểm chứng thực hư [7].
Bacoside tác động lên dẫn truyền thần kinh não bộ thế nào?
Thành phần hoạt chất chính tạo nên giá trị của rau đắng biển là các saponin steroid, nổi bật nhất là bacoside A và bacoside B [3]. Ngoài ra, cây còn chứa các flavonoid, triterpene, bacosaponin, axit betulinic, D-mannitol, sitosteron, stigmasterol và các saponin như bacoside A3, bacopaside II, X, bacopasaponin C [2], [3]. Trong đó, bacoside A được xem là nhân tố chính chịu trách nhiệm cho hiệu ứng tăng cường trí nhớ [3].
Cơ chế đầu tiên của rau đắng biển là điều hòa hệ thống dẫn truyền thần kinh cholinergic [3]. Hoạt chất trong cây thúc đẩy hoạt động của enzyme choline acetylase, tăng giải phóng chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine và tăng khả năng gắn kết với thụ thể muscarinic cholinergic [3]. Acetylcholine đóng vai trò như "người đưa thư" truyền tải tín hiệu giữa các tế bào thần kinh, giúp não bộ học tập, tiếp thu và củng cố ký ức [3].
Cơ chế thứ hai là điều hòa hệ thống glutamate và bảo vệ vùng hồi hải mã (hippocampus) - trung tâm xử lý trí nhớ của não [8], [6], [7]. Trong các tổn thương thần kinh như động kinh, não xảy ra tình trạng độc tính kích thích do glutamate, làm suy giảm biểu hiện gen NMDA R1 và giảm khả năng gắn kết của thụ thể glutamate tại hồi hải mã [8]. Chiết xuất rau đắng biển giúp đảo ngược sự suy giảm này về mức gần bình thường, đồng thời cân bằng lại hoạt động của enzyme glutamate dehydrogenase [8].
Cơ chế thứ ba là thúc đẩy hình thành các kết nối thần kinh mới, gọi là quá trình tạo khớp thần kinh (synaptogenesis) [7]. Các nghiên cứu trên động vật chỉ ra rằng việc tiêu thụ rau đắng biển làm tăng điều hòa các enzyme kinase phụ thuộc canxi tại khớp thần kinh (synapse) và tế bào sau khớp thần kinh [7]. Quá trình này diễn ra mạnh mẽ ở vùng hồi hải mã, giúp củng cố và phát triển các mạng lưới kết nối giữa các tế bào thần kinh, từ đó cải thiện tốc độ xử lý thông tin và trí nhớ [7].
Cuối cùng, nhóm hoạt chất bacoside A, bacoside B, bacosaponin và axit betulinic đóng vai trò như những chất chống oxy hóa mạnh mẽ, dọn dẹp các gốc tự do (ROS) [2], [3]. Sự tích tụ các gốc tự do vốn làm tăng tình trạng viêm thần kinh, gây độc tế bào thần kinh và thúc đẩy sự kết tụ của protein Tau cũng như mảng bám amyloid-beta — hai thủ phạm gây ra bệnh Alzheimer [2], [5]. Bằng cách giảm ROS, ngăn chặn căng thẳng tại ty thể và lưới nội chất, chiết xuất rau đắng biển giúp bảo vệ tế bào thần kinh khỏi thoái hóa [2].
Các nghiên cứu trên động vật nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất cồn rau đắng biển trên mô hình chuột mắc bệnh Alzheimer [4]. Nhóm nghiên cứu sử dụng chuột cống đực dòng Wistar, cho uống chiết xuất ở các mức liều 20, 40 và 80 mg/kg trọng lượng cơ thể bằng kim cho ăn [4]. Chuột được uống liên tục 2 tuần trước và 1 tuần sau khi tiêm chất độc thần kinh AF64A (ethylcholine aziridinium ion) vào não thất hai bên để gây mô hình bệnh Alzheimer [4].
Sau 7 ngày tiêm AF64A, các nhà khoa học kiểm tra trí nhớ không gian của chuột bằng bài kiểm tra mê cung nước Morris và đo mật độ tế bào thần kinh bằng kỹ thuật mô học [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất rau đắng biển giúp cải thiện đáng kể thời gian tìm lối thoát trong mê cung nước (với mức ý nghĩa thống kê p < 0,01) [4]. Đồng thời, tình trạng sụt giảm mật độ tế bào thần kinh nói chung và tế bào thần kinh cholinergic nói riêng cũng được giảm nhẹ [4].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2008 lại tập trung vào mô hình chuột bị động kinh thùy thái dương do tiêm pilocarpine [8]. Ở những con chuột bị động kinh, khả năng gắn kết thụ thể glutamate và biểu hiện gen NMDA R1 tại vùng hồi hải mã bị sụt giảm nghiêm trọng, kèm theo sự gia tăng bất thường của enzyme glutamate dehydrogenase [8]. Khi được điều trị bằng chiết xuất rau đắng biển, các chỉ số về gen NMDA R1, thụ thể glutamate và enzyme đều quay về mức gần như bình thường, đồng thời chuột cũng cải thiện khả năng ghi nhớ trong bài kiểm tra mê cung nước Morris [8].
Ngoài ra, một bài tổng quan năm 2012 cũng ghi nhận chiết xuất rau đắng biển giúp cải thiện khả năng học vận động, tiếp thu, củng cố và lưu giữ trí nhớ ở chuột [3]. Thảo dược này làm giảm cả chứng quên thuận chiều và quên ngược chiều do tiêm scopolamine, giảm căng thẳng do chất độc thần kinh hoặc do bị bất động, và bảo vệ não khỏi sự suy giảm nhận thức do thuốc chống động kinh phenytoin gây ra [3]. Trên sinh vật mẫu C. elegans, chiết xuất còn giúp kéo dài thời gian lão hóa, và trong ống nghiệm, bacoside cho thấy khả năng ức chế sự sống sót, tăng sinh của tế bào u nguyên bào thần kinh đệm (glioblastoma) [2].
Thử nghiệm lâm sàng trên người: Lợi ích đến đâu?
Để biết liệu tác dụng trên chuột có đúng với người hay không, cần nhìn vào các thử nghiệm lâm sàng. Một tổng quan năm 2012 cho biết các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I trên nam giới tình nguyện khỏe mạnh đã xác nhận hoạt chất bacoside ở liều 450 mg là an toàn, cả khi dùng một liều duy nhất lẫn khi dùng kéo dài [3]. Một số thử nghiệm ban đầu (chưa có nhóm đối chứng) cũng báo cáo tác dụng cải thiện học tập và trí nhớ khi dùng dài ngày ở trẻ em và bệnh nhân bị chứng loạn thần kinh lo âu [3].
Tuy nhiên, các thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược đã làm rõ hơn giới hạn của loại thảo dược này [3]. Khi các nhà khoa học cho những người khỏe mạnh uống 300 mg chiết xuất rau đắng biển và thực hiện các bài kiểm tra tâm lý thần kinh trước và sau khi uống 2 giờ, kết quả cho thấy không có bất kỳ tác động nào lên chức năng nhận thức [3]. Điều này chứng tỏ rau đắng biển không có tác dụng kích thích trí não tức thì sau vài giờ sử dụng [3].
Bức tranh toàn diện nhất đến từ một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2012, chuyên đánh giá các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) trên người [1]. Sau khi sàng lọc nhiều cơ sở dữ liệu, các tác giả chọn ra 6 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn chất lượng phương pháp luận để phân tích [1]. Đối tượng tham gia trong các nghiên cứu này đều là người trưởng thành không mắc chứng sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức nghiêm trọng [1].
Trong cả 6 thử nghiệm, người tham gia được sử dụng một trong ba loại chiết xuất rau đắng biển khác nhau, với liều lượng từ 300 đến 450 mg chiết xuất mỗi ngày, duy trì liên tục trong suốt 12 tuần [1]. Kết quả tổng hợp cho thấy chiết xuất rau đắng biển giúp cải thiện thành tích ở 9 trên tổng số 17 bài kiểm tra thuộc lĩnh vực "nhớ lại tự do" (memory free recall — khả năng tự lục lại ký ức mà không cần gợi ý) [1].
Dù vậy, giới hạn của bằng chứng là rất rõ ràng. Các nghiên cứu hầu như chỉ tập trung vào trí nhớ, trong khi các lĩnh vực nhận thức khác ít được khảo sát [1]. Hoàn toàn không có bài kiểm tra nào đánh giá khả năng nhận thức thính giác hay khả năng nảy sinh ý tưởng, và có rất ít nghiên cứu đo lường khả năng suy luận, tính toán con số hay hành vi ngôn ngữ [1]. Do đó, ngoài việc cải thiện khả năng nhớ lại tự do, hiện có rất ít bằng chứng cho thấy rau đắng biển nâng cao được các kỹ năng nhận thức khác [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau đắng biển
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi rau đắng biển như một loại "thuốc tăng lực trí não" uống trước giờ thi hay trước cuộc họp quan trọng. Như thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh, việc uống 300 mg chiết xuất không mang lại bất kỳ sự thay đổi nhận thức nào sau 2 giờ [3]. Các cơ chế như tạo khớp thần kinh mới (synaptogenesis) hay phục hồi mật độ tế bào thần kinh đòi hỏi thời gian tích lũy liên tục ít nhất 12 tuần [4], [1], [7].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng uống rau đắng biển sẽ giúp thông minh toàn diện, giỏi tính toán hay nhạy bén ngôn ngữ hơn. Thực tế, dữ liệu lâm sàng hiện tại chỉ ủng hộ tác dụng rõ rệt nhất trên mảng nhớ lại thông tin tự do, còn các mảng tư duy logic, ngôn ngữ hay sáng tạo vẫn chưa có đủ bằng chứng khoa học [1]. Bản thân các nhà nghiên cứu cũng nhận định việc tìm hiểu tác dụng bổ não (nootropic) của rau đắng biển mới chỉ ở giai đoạn sơ khai [1].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng việc ăn rau đắng tươi hàng ngày với việc uống viên chiết xuất chuẩn hóa trong nghiên cứu. Các thử nghiệm thành công trên người đều dùng chiết xuất chuẩn hóa ở liều 300-450 mg/ngày [1], hoặc liều 450 mg bacoside tinh khiết [3]. Khi ăn rau tươi, hàm lượng hoạt chất dao động tùy thuộc vào thổ nhưỡng và cách chế biến, rất khó đạt được mức liều chính xác như trong thử nghiệm lâm sàng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù nghiên cứu giai đoạn I ghi nhận liều 450 mg bacoside là an toàn trên nam giới trưởng thành khỏe mạnh [3], điều đó không có nghĩa là mọi đối tượng đều có thể tự ý dùng liều cao kéo dài. Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trong tổng quan hệ thống chỉ mới thực hiện trên người trưởng thành không bị sa sút trí tuệ [1]. Dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, đang cho con bú vẫn chưa được đề cập trong các tài liệu này, do đó nhóm này cần tránh tự ý sử dụng dạng chiết xuất cô đặc.
Người đang mắc các bệnh lý thần kinh như Alzheimer, động kinh, hoặc rối loạn lo âu không được tự ý dùng rau đắng biển để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu trong tương lai để so sánh trực tiếp hiệu quả bảo vệ thần kinh của chiết xuất rau đắng biển với các loại thuốc điều trị tiêu chuẩn trước khi có thể đưa vào ứng dụng lâm sàng một cách hệ thống [2].
Ngoài ra, vì rau đắng biển có tác động trực tiếp lên hệ thống dẫn truyền thần kinh cholinergic (làm tăng acetylcholine) và hệ glutamate, đồng thời có đặc tính an thần, chống động kinh, giảm đau, hạ sốt [3], [8], nó có thể tương tác với các thuốc điều trị bệnh nền. Những người đang dùng thuốc chống động kinh (như phenytoin), thuốc an thần hoặc thuốc điều trị suy giảm trí nhớ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ trí nhớ tối ưu
Để tận dụng lợi ích của rau đắng biển một cách khoa học, người trưởng thành khỏe mạnh muốn hỗ trợ khả năng ghi nhớ có thể cân nhắc hai hướng tiếp cận. Nếu dùng như thực phẩm trong bữa ăn hàng ngày, rau đắng biển cung cấp các chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid, giúp cơ thể chống lại gốc tự do [2]. Khi chế biến, nên ưu tiên nấu canh nhanh hoặc ăn kèm để giữ lại tối đa dưỡng chất, kết hợp trong một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng và uống đủ nước.
Nếu lựa chọn thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất rau đắng biển (Bacopa monnieri extract), người dùng cần đọc kỹ nhãn sản phẩm. Liều lượng được kiểm chứng trong các thử nghiệm lâm sàng là từ 300 đến 450 mg chiết xuất mỗi ngày [1]. Thời gian sử dụng cần duy trì đều đặn tối thiểu 12 tuần mới có thể đánh giá được hiệu quả cải thiện khả năng nhớ lại thông tin [1].
Đặc biệt, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đề xuất phương pháp kết hợp giữa việc bổ sung rau đắng biển và rèn luyện nhận thức (cognitive training) cho người lớn tuổi [7]. Rèn luyện nhận thức (như đọc sách, giải đố, học kỹ năng mới, rèn sự chú ý) giúp cải thiện khả năng kết nối và mạng lưới thần kinh, trong khi rau đắng biển kích thích các cơ chế phân tử giúp hình thành và củng cố các khớp thần kinh mới tại hồi hải mã [7]. Việc kết hợp cả "dinh dưỡng cho não" lẫn "tập thể dục cho não" được kỳ vọng sẽ mang lại hiệu quả cải thiện trí nhớ và tốc độ xử lý thông tin vượt trội hơn so với việc chỉ áp dụng đơn lẻ từng phương pháp [7].
Tóm lại, rau đắng biển thực sự có cơ sở khoa học trong việc bảo vệ tế bào thần kinh và cải thiện khả năng nhớ lại thông tin nhờ hoạt chất bacoside [2], [3], [1]. Tuy nhiên, hiệu quả này đòi hỏi sự kiên trì sử dụng đúng liều lượng (300-450 mg chiết xuất/ngày) trong ít nhất 12 tuần và nên kết hợp cùng việc rèn luyện trí não thường xuyên [1], [7]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm bổ sung.
