Nhiều người bệnh mạn tính thường có tâm lý tìm đến các loại thảo dược, dược liệu tự nhiên như mấm để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ điều trị song song với phác đồ thuốc tây y. Tâm lý xem cây cỏ là lành tính, không gây hại khiến không ít người tự ý dùng kết hợp mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Tuy nhiên, việc dùng chung các loại thảo dược tự nhiên với thuốc tây y, đặc biệt là nhóm thuốc điều trị đái tháo đường, tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Khi các hợp chất tự nhiên và tân dược gặp nhau trong cơ thể, chúng có thể cạnh tranh chuyển hóa qua các enzym tại gan, dẫn đến quá trình đào thải thuốc bị chậm lại, làm nồng độ thuốc trong máu tăng vọt và kích hoạt cơn hạ đường huyết quá mức.
Hiểu về nguy cơ tương tác thuốc gây hạ đường huyết
Hạ đường huyết là một trong những biến cố bất lợi thường gặp và nguy hiểm nhất ở người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống [1]. Khi đường huyết tụt xuống mức báo động (dưới 70 mg/dL), cơ thể sẽ phản ứng qua các dấu hiệu vã mồ hôi, run rẩy, choáng váng [2]. Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng này có thể chuyển biến nặng, phải truyền đường glucose hoặc tiêm glucagon cấp cứu tại bệnh viện [3].
Nghiêm trọng hơn, các đợt hạ đường huyết cấp và mạn tính làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch và tử vong ở người bệnh đái tháo đường [4]. Ở bệnh nhân có tổn thương mạch máu từ trước, biến cố hạ đường huyết có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ thiếu máu não [4]. Tình trạng tụt đường huyết còn ảnh hưởng trực tiếp lên tim, gây kéo dài khoảng QTc và loạn nhịp tim chậm, có nguy cơ gây đột tử [4].
Một thống kê từ các trung tâm cảnh giác dược vùng tại Pháp phân tích 98 trường hợp hạ đường huyết do sulfonylurea ghi nhận: có tới 50% số ca liên quan đến nghi ngờ tương tác thuốc, cao hơn nhiều so với nguyên nhân giảm ăn uống (4,2%) hay suy thận (4,2%) [5]. Điều này chứng minh rằng việc kết hợp thêm các chất khác vào phác đồ hạ đường huyết là mối nguy rất lớn [5].
Cơ chế cạnh tranh qua hệ enzym gan CYP2C9
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn tân dược và các hoạt chất chiết xuất từ thảo dược qua hệ thống enzym Cytochrome P450, điển hình là enzym CYP2C9 [1], [2]. Khi hai hay nhiều chất cùng cần enzym CYP2C9 để phân giải, hiện tượng ức chế cạnh tranh sẽ xảy ra [2], [4]. Lúc này, enzym bị quá tải, khiến thuốc hạ đường huyết không thể đào thải bình thường và tích tụ nồng độ cao trong huyết tương [2].
Một báo cáo lâm sàng năm 2021 ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị hạ đường huyết do tương tác thuốc làm ức chế enzym CYP2C9 bởi bucolome và ức chế cạnh tranh bởi warfarin, ảnh hưởng trực tiếp đến dược động học của glimepiride [2]. Việc nồng độ thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea bị ứ đọng kéo dài sẽ làm phóng đại tác dụng dược lực học, đẩy người bệnh vào cơn tụt đường huyết nguy hiểm [4].
Ngoài con đường chuyển hóa gan CYP2C9, tương tác còn có thể phát sinh từ việc cạnh tranh protein vận chuyển tại thận (như chất ức chế OAT3 làm giảm bài tiết thuốc qua thận) [3], hoặc do tương tác làm gián tiếp tăng nhạy cảm insulin thông qua giải phóng kinin gây giãn mạch và tăng thu nhận glucose ở mô cơ [6]. Dù qua cơ chế nào, hệ quả chung vẫn là lượng đường trong máu bị kéo xuống quá sâu [3], [6].
Bằng chứng khoa học về các cặp tương tác hạ đường huyết
Hiện tại, các dữ liệu trực tiếp về tương tác dược động học riêng biệt của dược liệu mấm trên người còn hạn chế; tuy nhiên, các mô hình tương tác ức chế enzym và phối hợp thuốc trên bệnh nhân đái tháo đường đã được y văn thế giới ghi nhận rất rõ nét.
Một nghiên cứu dịch tễ lớn tại Mỹ dựa trên dữ liệu bảo hiểm Medicaid và Medicare giai đoạn 1999-2011 theo thiết kế chuỗi ca tự đối chứng (self-controlled case series) đã theo dõi nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng khi dùng phối hợp thuốc [1]. Kết quả cho thấy warfarin khi dùng đồng thời làm tăng tỷ lệ hạ đường huyết nghiêm trọng với glimepiride (tỷ số tỷ lệ RR: 1,47; khoảng tin cậy 95%: 1,07 - 2,02) và với metformin (RR: 1,73; KTC 95%: 1,38 - 2,16) [1]. Trong cửa sổ nguy cơ muộn (trên 120 ngày dùng chung), tỷ số tỷ lệ hạ đường huyết nghiêm trọng tăng cao ở hầu hết các thuốc: glipizide (RR: 1,72), glyburide (RR: 1,57), metformin (RR: 2,26) và glimepiride (RR: 1,56) [1].
Một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép (nested case-control study) năm 2019 khảo sát tương tác giữa repaglinide và clopidogrel ở các ca nhập viện hoặc vào cấp cứu vì hạ đường huyết [7]. Kết quả ghi nhận việc dùng đồng thời repaglinide và clopidogrel trong vòng 3 ngày trước biến cố làm tăng nguy cơ hạ đường huyết gấp 2,42 lần so với dùng repaglinide đơn độc (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR: 2,42; KTC 95%: 1,75 - 3,35) [7]. Trong khi đó, nhóm đối chứng âm dùng nateglinide với clopidogrel hoặc repaglinide với aspirin không ghi nhận mối liên quan này [7].
Nghiên cứu ứng dụng tin sinh học năm 2018 đã sàng lọc 400 loại thuốc thường dùng chung với 5 loại thuốc kích thích tiết insulin (glipizide, glyburide, glimepiride, repaglinide, nateglinide) [8]. Kết quả dự đoán có 34 tương tác dược động học (9 mức độ trung bình, 25 mức độ yếu); phân tích dịch tễ dược ghi nhận tới 61 cặp thuốc làm tăng tỷ lệ hạ đường huyết nghiêm trọng sau khi đã hiệu chỉnh với metformin [8].
Nghiên cứu năm 2021 về nhóm thuốc ức chế DPP-4 cũng cho thấy các thuốc điều trị phối hợp có thể làm gia tăng biến cố hạ đường huyết nghiêm trọng cần cấp cứu [3]. Cụ thể, thuốc lợi tiểu bumetanide làm tăng biến cố khi dùng cùng sitagliptin và linagliptin; thuốc ức chế men chuyển captopril làm tăng biến cố khi dùng với sitagliptin, saxagliptin, linagliptin; thuốc giảm đau acetaminophen làm tăng nguy cơ với sitagliptin, saxagliptin, linagliptin và vildagliptin; còn thuốc pantoprazole làm tăng biến cố khi phối hợp sitagliptin [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu song song với thuốc tây
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại dược liệu tự nhiên như mấm hoàn toàn vô hại, có thể dùng thay thế một phần thuốc hoặc uống cùng thời điểm để "hỗ trợ tăng cường tác dụng" của thuốc tây. Đây là nhận thức rất nguy hiểm, vì nồng độ hoạt chất trong dược liệu tự nhiên không đồng nhất, khi vào cơ thể có thể làm thay đổi hoàn toàn nồng độ khả dụng của thuốc điều trị [2], [8].
Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng khi bị hạ đường huyết, chỉ cần uống một ly nước đường là giải quyết dứt điểm. Trong các trường hợp tương tác gây ức chế chuyển hóa enzym, thời gian bán thải của thuốc bị kéo dài bất thường [2]. Điều này khiến tình trạng hạ đường huyết có thể tái diễn liên tục, đòi hỏi phải theo dõi y tế chặt chẽ, thậm chí phải ngừng hoặc giảm liều thuốc điều trị như glimepiride để bảo đảm an toàn [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi mắc đái tháo đường là nhóm có nguy cơ cao nhất [3], [5]. Trong nghiên cứu phân tích 98 ca hạ đường huyết do sulfonylurea tại Pháp, độ tuổi trung bình của bệnh nhân lên tới 78,9 tuổi và nữ giới chiếm 61% [5]. Chức năng thận và gan ở người cao tuổi đã suy giảm tự nhiên, khiến khả năng tự đào thải hoạt chất bị chậm lại rõ rệt [5].
Người mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính, đặc biệt là bệnh tim mạch phải dùng nhiều đơn thuốc cùng lúc (trung bình dùng 3,4 loại thuốc, có trường hợp dùng tới 14 loại thuốc phối hợp) [3], [5]. Nhóm bệnh nhân có tiền sử tổn thương mạch máu kéo dài trên một thập kỷ cũng đối mặt với nguy cơ biến cố tim mạch và đột tử cao nhất nếu xuất hiện hạ đường huyết tái phát [4].
Người bệnh có tiền sử suy thận, người gặp tình trạng dinh dưỡng kém hoặc ăn uống thất thường cũng cần tuyệt đối cẩn trọng khi tiếp xúc với bất kỳ thành phần thảo dược mới nào [5].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu đang điều trị đái tháo đường bằng các thuốc như sulfonylurea (glimepiride, gliclazide, glipizide, glyburide), repaglinide hay metformin, người bệnh không nên tự ý phối hợp với các bài thuốc từ mấm hoặc dược liệu chưa rõ tương tác [1], [7], [5]. Mọi quyết định bổ sung thảo dược đều cần có ý kiến đánh giá trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ lâm sàng [2].
Người bệnh cần duy trì thói quen tự theo dõi đường huyết tại nhà bằng máy đo cá nhân, đặc biệt là vào các thời điểm trước bữa ăn và trước khi đi ngủ [2]. Khi phát hiện các dấu hiệu hạ đường huyết bất thường, cần xử trí nhanh bằng đường uống nếu còn tỉnh táo và đến ngay cơ sở y tế gần nhất [2], [3].
Luôn mang theo sổ y bạ và thông báo đầy đủ danh sách tất cả các loại thuốc tân dược, thực phẩm chức năng, dược liệu đang sử dụng cho bác sĩ trong mỗi lần tái khám [2], [5]. Không bao giờ tự ý ngưng thuốc điều trị, tăng giảm liều lượng hay kết hợp các loại thảo dược dựa theo kinh nghiệm truyền miệng [2].
