Lá mấm làm thuốc có thực sự giải độc gan? Dữ liệu khoa học hiện có

Lời đồn truyền miệng về công dụng giải độc gan

Trong dân gian, nhiều người thường rỉ tai nhau dùng các loại cây cỏ quanh nhà như lá mấm để đun nước uống thanh nhiệt và giải độc gan. Nhu cầu tìm kiếm dược liệu tự nhiên tăng cao khi tỷ lệ tổn thương gan do bia rượu, virus hoặc dùng thuốc giảm đau quá liều ngày một phổ biến ^[1].

Tuy nhiên, câu trả lời chính xác từ góc độ khoa học là: Chiết xuất từ các loài mấm (thuộc chi Capparis) mới chỉ ghi nhận tác dụng bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm trên động vật [1, 2, 3]. Hiện tại, y học hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng trên người bệnh, do đó chưa thể coi lá mấm là thuốc điều trị hay giải độc gan.

Các hợp chất chống oxy hóa hỗ trợ gan ra sao?

Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất độc hại đưa vào cơ thể, từ hóa chất công nghiệp như CCl4 cho tới các loại thuốc giảm đau thông thường như paracetamol [1, 2]. Khi quá tải độc chất, phản ứng oxy hóa bùng phát, sinh ra các chất trung gian độc hại làm cạn kiệt nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên và phá hủy màng tế bào gan [1, 2].

Chiết xuất từ lá mấm gai (Capparis spinosa) chứa hàm lượng phong phú các hoạt chất sinh học, gồm tổng lượng polyphenol 23,37 mg GAE/g, flavonoid 9,05 mg QE/g và tannin ngưng tụ 9,35 mg TAE/g ^[2]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên mẫu lá này xác định được 9 hợp chất cụ thể: rutin, resveratrol, coumarin, epicatechin, luteolin, catechin, kaempferol, axit vanillic và axit gallic ^[2].

Nhờ chứa các chất này, chiết xuất thể hiện năng lực chống oxy hóa rõ nét ^[2]. Trong mô hình tổn thương mô, các chất này giúp ức chế quá trình peroxy hóa lipid, giảm tích tụ chỉ số malondialdehyde (MDA) ^[2]. Đồng thời, chiết xuất giúp nâng cao hoạt lực của hệ thống enzym chống oxy hóa bảo vệ mô gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) ^[2].

Nghiên cứu trên lá mấm gai: Kết quả giảm tổn thương gan và thận

Nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát tác dụng chống oxy hóa, bảo vệ thận và gan của dịch chiết methanol từ lá mấm gai (Capparis spinosa) ^[2]. Thử nghiệm được thiết kế trên mô hình gây ngộ độc cấp ở động vật ^[2].

Để kiểm tra tác động bảo vệ thận, các nhà khoa học gây tổn thương thận cấp bằng thuốc hóa trị cisplatin ^[2]. Kết quả ghi nhận, việc dùng dịch chiết lá mấm gai làm giảm nồng độ creatinine, urê và axit uric tăng cao trong huyết tương, hạ mức MDA và phục hồi các tổn thương thận ^[2].

Đối với gan, nghiên cứu gây độc cấp tính bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) ^[2]. Dịch chiết lá mấm gai cho thấy khả năng ngăn chặn đáng kể sự gia tăng của các enzym gan trong huyết thanh gồm alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và lactate dehydrogenase (LDH) ^[2]. Lượng MDA hình thành trong gan suy giảm, hoạt tính các enzym bảo vệ SOD, CAT và GPx được nâng cao, phục hồi mô gan bị phá hủy ^[2].

Dữ liệu từ các bộ phận khác của chi mấm: Thân và rễ

Bên cạnh lá mấm gai, các bộ phận khác từ những loài cùng chi mấm (Capparis) cũng được đưa vào thử nghiệm trên mô hình tổn thương gan do dùng quá liều paracetamol (acetaminophen) [1, 3].

Nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá tác dụng của dịch chiết cồn-nước từ thân cây mấm Capparis decidua trên thỏ bị gây độc gan bằng paracetamol ^[1]. Nhóm thỏ ngộ độc paracetamol bị tăng vọt các chỉ số sinh hóa SGPT, SGOT, men phosphatase kiềm (ALP) và bilirubin toàn phần ^[1]. Thử nghiệm dùng silymarin liều 50 mg/kg đường uống làm thuốc đối chứng ^[1].

Kết quả cho thấy, liều chiết xuất thân mấm 750 mg/kg thể trọng mang lại hiệu quả giảm mạnh nhất các chỉ số SGPT, SGOT, ALP và bilirubin với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0,001) ^[1]. Kiểm tra mô bệnh học mô gan cũng xác nhận cấu trúc gan được bảo vệ ^[1]. Định tính hóa thực vật phát hiện thân loài này chứa tannin, alkaloid, saponin và flavonoid ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2012 khảo sát dịch chiết rễ loài mấm Capparis sepiaria trên chuột cống trắng Wistar bị ngộ độc paracetamol ^[3]. Dịch chiết nước và cồn của rễ mấm làm giảm khối lượng gan bị phì đại, hạ thấp nồng độ men SGPT, SGOT, ALP và bilirubin trong huyết thanh ^[3]. Lượng protein toàn phần trong máu bị giảm do ngộ độc cũng được đưa về mức bình thường ^[3]. Mô bệnh học gan củng cố kết luận rễ cây mấm có tiềm năng bảo vệ gan trên động vật ^[3].

Giá trị thực tế và khoảng trống nghiên cứu

Các bằng chứng hiện có cho thấy chiết xuất từ chi mấm có tiềm năng giảm men gan và hạ các chất chỉ điểm tổn thương mô [1, 2, 3]. Tác động này được quy ước phần lớn cho khả năng chống oxy hóa của các hợp chất phenolic và flavonoid [1, 2].

Tuy vậy, giới hạn rất lớn là toàn bộ dữ liệu trên đều chỉ dừng lại ở loài gặm nhấm (chuột cống trắng) và thỏ trong điều kiện phòng thí nghiệm [1, 2, 3]. Cơ chế chuyển hóa thuốc và đào thải độc chất giữa động vật và con người có sự khác biệt rất lớn.

Đặc biệt, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên người khỏe mạnh hay người bệnh gan nhằm đánh giá hiệu quả thực tế [1, 2, 3]. Độc tính dài hạn, sự tương tác với các thuốc tây y khác khi dùng đường uống tự do ở người cũng chưa được bất kỳ công trình y khoa nào xác định.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "dược thảo tự nhiên" với "vô hại". Khi nghe thông tin lá cây hạ men gan trên động vật, nhiều người lập tức tự ý hái lá sắc uống với liều lượng đậm đặc [1, 2].

Uống nước lá thảo dược không rõ hàm lượng hoạt chất có thể gây quá tải chuyển hóa cho gan và thận. Ngoài ra, việc dùng lẫn lộn giữa các loài trong cùng chi thực vật hoặc giữa các bộ phận như rễ, thân, lá có thể dẫn đến sai lệch lớn về dược tính [1, 2, 3].

Một sai lầm nguy hiểm khác là bỏ thuốc điều trị viêm gan virus hay thuốc đặc trị do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng nước lá mấm. Thảo dược trong nghiên cứu chỉ thể hiện tính bảo vệ tế bào trước tác nhân gây độc paracetamol hoặc CCl4 chứ không có tác dụng diệt virus hay chữa lành hoàn toàn bệnh lý gan mạn tính [1, 2, 3].

Đối tượng cần thận trọng

Người đang mắc bệnh gan tiến triển như xơ gan mất bù, viêm gan cấp hoặc suy gan tuyệt đối không được tự ý sử dụng dịch sắc lá mấm để thay thế phác đồ y khoa. Gan của nhóm đối tượng này vốn đã suy giảm năng lực lọc, việc tiếp nhận thêm các phức hợp hóa thực vật chưa kiểm chứng liều an toàn có thể gây ngộ độc nặng hơn.

Người suy giảm chức năng thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào. Chiết xuất lá mấm gai từng ghi nhận tác động trên các chỉ số thận ở động vật nhưng chưa có dữ liệu an toàn trên bệnh nhân suy thận ^[2].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng lá mấm làm thuốc uống do thiếu hoàn toàn báo cáo độc tính sinh sản và tính an toàn trên cơ thể nhạy cảm.

Cách tiếp cận khoa học và bảo vệ gan đúng cách

Cho đến nay, chưa có khuyến cáo y khoa chính thức nào về thời điểm uống hay liều lượng cụ thể của lá mấm dành cho con người [1, 2, 3]. Để chiết tách được các hoạt chất chống oxy hóa như flavonoid hay tannin, các phòng thí nghiệm phải dùng cồn methanolic hoặc ethanol-nước theo tỷ lệ chuẩn hóa nghiêm ngặt, khác xa việc đun nấu thủ công tại nhà [1, 2, 3].

Thay vì trông chờ vào những bài thuốc giải độc truyền miệng, phương pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất đã được y học xác lập bao gồm:

• Hạn chế tối đa rượu bia và các chất kích thích gây độc tế bào gan ^[1].
• Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt chứa paracetamol; tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn để tránh gây hoại tử tế bào gan do quá liều [1, 3].
• Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, giàu rau xanh, hoa quả tươi để cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước mỗi ngày.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ và xét nghiệm men gan để phát hiện sớm các bất thường, từ đó nhận tư vấn điều trị kịp thời từ bác sĩ chuyên khoa.

Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận chiết xuất lá và các bộ phận của cây mấm có hoạt tính sinh học hỗ trợ gan trước độc chất trên động vật [1, 2, 3]. Tuy nhiên, khoảng trống thiếu vắng nghiên cứu trên người đòi hỏi người dân phải tỉnh táo, không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc chữa bệnh.