Rửa mặt bằng nước trà xanh tươi có giảm mụn viêm hiệu quả?

Đun lá trà xanh tươi lấy nước rửa mặt là mẹo dân gian phổ biến khi da nổi mụn sưng đỏ. Nhiều người tin lá trà tự nhiên giúp sát khuẩn, làm khô cồi mụn nhanh mà không cần dùng thuốc.

Thực tế, hoạt chất epigallocatechin-3-gallate (EGCG) và chiết xuất trà xanh bôi ngoài da có khả năng ức chế vi khuẩn gây mụn, giảm tiết bã nhờn và giảm viêm [1, 4]. Tuy nhiên, hiệu quả này được chứng minh trên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa lưu lại trên da như lotion, nhũ tương hoặc kem bôi, chứ không phải nước trà tươi tự nấu chỉ tiếp xúc với da vài chục giây rồi rửa trôi [2, 6, 7].

Mẹo dùng lá trà xanh trị mụn và câu hỏi về hiệu quả thực

Mụn trứng cá là tình trạng viêm phổ biến ở nang lông và tuyến bã nhờn, ước tính ảnh hưởng đến 40-50 triệu người tại Mỹ [5, 6]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng tăng tiết bã nhờn, phản ứng viêm quanh nang lông và sự phát triển quá mức của vi khuẩn gây mụn [4, 5]. Đứng trước nỗi lo tác dụng phụ của thuốc tây, nhiều người tìm đến các nguyên liệu thảo mộc sẵn có trong bếp.

Lá trà xanh tươi thường được vò nát, đun sôi với nước, để nguội rồi dùng rửa mặt hàng ngày. Không ít người kỳ vọng thói quen này đủ sức dẹp yên các nốt mụn sưng tấy. Để đánh giá đúng tác dụng của thói quen này, cần nhìn vào cách các hoạt chất trong trà xanh thực sự hoạt động trên bề mặt da và bên trong nang lông.

Cơ chế EGCG ức chế vi khuẩn mụn và kiểm soát dầu thừa

Trà xanh chứa nhiều hợp chất polyphenol, nổi bật là nhóm catechin gồm EGCG và ECG [1, 8]. Hoạt chất EGCG được xem là thành phần chính tạo nên đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa và chống tăng sinh tế bào của chiết xuất trà xanh [2, 5, 8].

Đối với vi khuẩn gây mụn Propionibacterium acnes (P. acnes, tên gọi trước đây của vi khuẩn Cutibacterium acnes), nghiên cứu công bố năm 2013 cho thấy EGCG làm giảm khả năng sống sót của vi khuẩn này ^[1]. Bên cạnh đó, các catechin EGCG và ECG trong trà xanh còn ức chế sự phát triển của nhiều chủng vi khuẩn Gram âm và Gram dương ở mức độ vừa phải ^[2].

Không chỉ tấn công vi khuẩn, EGCG còn tác động vào hai mắt xích quan trọng khác của mụn là dầu thừa và phản ứng viêm ^[1]. Bã nhờn trên mặt là hỗn hợp chất béo (chủ yếu là squalene và wax ester) do tuyến bã tiết ra dưới sự điều hòa của hormone ^[3]. Trên tế bào tuyến bã người SEB-1, EGCG giảm sản xuất bã nhờn thông qua việc điều hòa đường truyền tín hiệu AMPK-SREBP-1, đồng thời gây độc tế bào có chọn lọc qua cơ chế tự hủy (apoptosis) ^[1].

Trên dòng tế bào tuyến bã người SZ95, EGCG ức chế mạnh sự tăng sinh tế bào và quá trình tổng hợp chất béo (lipogenesis), kể cả khi tế bào bị kích thích bởi yếu tố tăng trưởng IGF-I ^[4]. Ngoài ra, EGCG còn ức chế enzyme 5-alpha-reductase và hoạt động như chất ức chế cạnh tranh ATP trên đường truyền tín hiệu PI3K/Akt/mTORC1, từ đó góp phần giảm tiết bã nhờn [2, 8].

Về khả năng giảm sưng đỏ, EGCG ức chế các đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB và AP-1 ^[1]. Ở tế bào tuyến bã SZ95, hoạt chất này làm giảm biểu hiện của các cytokine tiền viêm gồm IL-1, IL-6 và IL-8 ^[4]. Thử nghiệm thoa EGCG lên vành tai thỏ cũng ghi nhận kích thước tuyến bã nhờn thu nhỏ lại ^[4]. Nhờ đó, EGCG tác động vào hầu hết các cơ chế sinh bệnh của mụn trứng cá ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về trà xanh bôi ngoài da?

Một tổng quan tài liệu tìm kiếm trên cơ sở dữ liệu PubMed đến tháng 8/2016 đã thu thập 59 nghiên cứu, sau đó sàng lọc được 8 nghiên cứu trên người đáp ứng tiêu chuẩn phân tích ^[5]. Trong đó, 2 nghiên cứu đánh giá tác dụng của polyphenol trà lên lượng bã nhờn, 6 nghiên cứu đánh giá tác dụng trên mụn trứng cá; 7 nghiên cứu dùng đường bôi ngoài da và 1 nghiên cứu dùng đường uống ^[5].

Nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá hiệu quả của lotion trà xanh nồng độ 2% trên 20 bệnh nhân bị mụn trứng cá mức độ nhẹ đến vừa ^[6]. Người tham gia thoa chế phẩm 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần và được kiểm tra mỗi 2 tuần để đếm tổng số tổn thương (gồm sẩn viêm và mụn mủ) cùng chỉ số mức độ nặng (thang điểm 1, 2 hoặc 3) ^[6]. Kết quả sau 6 tuần, số lượng tổn thương trung bình giảm từ 24 xuống còn 10 nốt, tương đương mức giảm 58,33% ^[6]. Chỉ số mức độ nặng trung bình giảm từ 2,05 xuống 1,25, tương ứng mức giảm 39,02% ^[6].

Về tác dụng của riêng hoạt chất EGCG, nghiên cứu năm 2013 đã thực hiện thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng nửa mặt kéo dài 8 tuần trên bệnh nhân mụn trứng cá ^[1]. Kết quả ghi nhận EGCG cải thiện đáng kể tình trạng mụn và được da dung nạp tốt ^[1].

Đối với khả năng giảm dầu, một nghiên cứu công bố năm 2012 báo cáo việc thoa nhũ tương trà xanh 3% giúp giảm đáng kể lượng bã nhờn ở 10 tình nguyện viên nam khỏe mạnh sau 8 tuần điều trị ^[7]. Một thử nghiệm mù đơn, có đối chứng giả dược khác tại Pakistan (công bố năm 2013) trên 22 nam giới khỏe mạnh, không hút thuốc, độ tuổi 22-28 cũng đánh giá chiết xuất trà xanh và hoa sen thoa nửa mặt để kiểm soát nhờn ^[5]. Các chế phẩm kem hoặc nhũ tương đa tầng chứa chiết xuất lá trà xanh đơn lẻ hoặc kết hợp hoa sen đều giúp giảm tiết bã nhờn, giảm mất nước qua biểu bì và cải thiện độ ẩm mà không gây đỏ da ^[8]. Một nghiên cứu mù đơn ngẫu nhiên có đối chứng khác cũng chứng minh hiệu quả giảm nhờn của nước cân bằng (toner) chứa 2%, 4,5% và 7% chiết xuất trà xanh (với 100 mg% polyphenol) trên nền hydroxyethyl cellulose và glycerin ^[3].

Năm 2022, một nghiên cứu đánh giá liệu pháp siêu âm dẫn truyền (sonophoresis) kết hợp trà xanh, chiết xuất tre và acid lactic 5% trên phụ nữ trẻ bị mụn trứng cá ^[2]. Kết quả cho thấy liệu pháp hỗ trợ giảm độ nhờn của da ở tuần thứ 1 và tuần thứ 2 sau khi hoàn tất, đồng thời giảm số lượng nốt mụn ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là chỉ dùng thiết bị Derma Unit SSC3 đo các thông số chọn lọc như bã nhờn mà chưa đo độ pH hay độ ẩm da ^[2].

Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược kéo dài 8 tuần trên 40 phụ nữ lão hóa da do ánh nắng đã kết hợp uống 300 mg chiết xuất trà xanh (2 lần/ngày) và bôi kem trà xanh 10% (2 lần/ngày) ở nhóm can thiệp 18 người, so với 18 người nhóm giả dược ^[3]. Khám lâm sàng bên ngoài không thấy khác biệt thống kê giữa hai nhóm, dù sinh thiết da thấy cải thiện mô đàn hồi ở nhóm dùng trà xanh ^[3]. Giới hạn của thiết kế này là không thể tách biệt hiệu quả thu được đến từ viên uống hay kem bôi ^[3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu trên cho thấy chiết xuất trà xanh và EGCG có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc giảm sưng viêm, ức chế vi khuẩn P. acnes và kiểm soát dầu nhờn ở người bị mụn mức độ nhẹ đến vừa [2, 4, 6]. Chế phẩm thoa ngoài da nhìn chung dung nạp tốt, đồng thời việc tiêu thụ trà xanh đường uống cũng không ghi nhận tác dụng bất lợi nào trong báo cáo [1, 4].

Tuy vậy, giới hạn lớn nằm ở khoảng cách giữa chế phẩm nghiên cứu và nước lá trà đun tại nhà. Tất cả thử nghiệm đạt hiệu quả đều dùng chiết xuất trà xanh đã chuẩn hóa nồng độ (như lotion 2%, nhũ tương 3%, toner 2-7%) hoặc hoạt chất EGCG tinh khiết, được bào chế trong nền tá dược giúp hoạt chất bám lại và thấm vào da suốt nhiều giờ, dùng đều đặn 2 lần mỗi ngày trong 6-8 tuần [2, 4, 6, 7].

Trong khi đó, nước nấu từ lá trà tươi không xác định được nồng độ EGCG. Khi dùng để rửa mặt, nước trà chỉ lưu lại trên da trong thời gian rất ngắn rồi trôi đi, khó tạo đủ thời gian và nồng độ để ức chế vi khuẩn nằm sâu trong nang lông. Hơn nữa, ngay cả các kỹ thuật thẩm mỹ dùng chiết xuất trà xanh như siêu âm dẫn truyền cũng chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế các phương pháp điều trị da liễu chuyên khoa ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước trà xanh

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc khoát nước trà tươi lên mặt với việc thoa dược mỹ phẩm chứa chiết xuất trà xanh. Trong các nghiên cứu, hoạt chất phải được giữ lại trên da dưới dạng kem, nhũ tương, lotion hoặc toner thay vì rửa trôi [2, 6, 7, 8].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng trà xanh có thể giải quyết mọi loại mụn nặng. Các thử nghiệm lâm sàng hiện tại chủ yếu chứng minh hiệu quả của lotion trà xanh 2% hoặc liệu pháp kết hợp trên nhóm mụn trứng cá mức độ nhẹ đến vừa [1, 6].

Hiểu lầm thứ ba là đun nước trà thật đặc để diệt khuẩn mạnh hơn. Các nghiên cứu cho thấy catechin trong trà xanh chỉ ức chế vi khuẩn ở mức độ vừa phải ^[2]. Việc dùng nước lá tự đun quá đặc hoặc để qua đêm dễ làm biến đổi chất, nhiễm tạp khuẩn và gây kích ứng cho vùng da đang có tổn thương hở.

Ai nên thận trọng?

Người có làn da đang bị mụn bọc, mụn nang sưng viêm nặng hoặc có vết thương hở nhiễm trùng không nên tự ý đun nước lá trà xanh để rửa mặt. Nguồn lá trà tươi mua ngoài chợ có thể tồn dư bụi bẩn, tạp chất nếu không được xử lý sạch, làm tăng nguy cơ bội nhiễm.

Những người có cơ địa da nhạy cảm, dễ kích ứng hoặc đang mắc các bệnh lý da liễu mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thoa bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào lên mặt. Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị mụn theo đơn (như isotretinoin, thuốc nội tiết hoặc thuốc bôi đặc trị) cũng nên hỏi bác sĩ da liễu trước khi kết hợp thêm sản phẩm mới để tránh tương tác bất lợi trên bề mặt da [1, 4].

Cách áp dụng thực tế để chăm sóc da mụn an toàn

Nếu muốn tận dụng lợi ích kháng khuẩn và giảm nhờn của EGCG cho làn da dầu hoặc mụn nhẹ đến vừa, bạn nên ưu tiên các sản phẩm chăm sóc da được bào chế sẵn như toner, lotion, nhũ tương hoặc kem dưỡng chứa chiết xuất trà xanh ở nồng độ đã được nghiên cứu như 2% đến 7% [2, 6, 7].

Cách dùng hiệu quả theo các thử nghiệm lâm sàng là thoa sản phẩm lưu lại trên da 2 lần mỗi ngày sau bước làm sạch, duy trì kiên trì tối thiểu từ 6 đến 8 tuần để thấy sự giảm rõ rệt về lượng dầu và số nốt mụn [2, 4, 6]. Có thể chọn các sản phẩm kết hợp chiết xuất trà xanh với các thành phần hỗ trợ kháng viêm, điều hòa pH như chiết xuất hoa sen, chiết xuất tre hoặc acid lactic nồng độ phù hợp [1, 8].

Nếu vẫn muốn dùng lá trà tươi để làm dịu da, chỉ nên chọn lá trà sạch, rửa kỹ, hãm với nước sôi và dùng ngay khi nước vừa nguội như một bước tráng nhẹ cuối cùng, không chà xát mạnh lên nốt mụn mủ. Bên cạnh đó, cần duy trì thói quen dùng sữa rửa mặt dịu nhẹ và kem chống nắng phù hợp mỗi ngày để bảo vệ hàng rào tự nhiên của da ^[3].

Tóm lại, hoạt chất EGCG trong trà xanh thực sự có khả năng ức chế vi khuẩn gây mụn, giảm viêm và kiềm dầu ^[1]. Tuy nhiên, rửa mặt bằng nước lá trà tươi tự nấu khó mang lại hiệu quả như kỳ vọng do nồng độ hoạt chất thấp và thời gian tiếp xúc ngắn. Để kiểm soát mụn an toàn, người bệnh nên chọn các chế phẩm bôi lưu lại trên da có nồng độ chiết xuất chuẩn hóa và thăm khám bác sĩ da liễu khi mụn tiến triển dai dẳng [1, 6].