Nhiều người tập thể thao tìm kiếm các chế độ ăn lành mạnh để bảo vệ tim mạch và kiểm soát huyết áp. Chế độ ăn DASH thường được nhắc đến như một lựa chọn hàng đầu cho sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, liệu mô hình này có đáp ứng được đòi hỏi thể lực khắc nghiệt của vận động viên chạy đường dài hay không?

Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu chưa có thử nghiệm trực tiếp đánh giá chế độ ăn DASH trên vận động viên sức bền. Toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào nhu cầu carbohydrate liều cao và bù điện giải natri; do đó chưa thể khẳng định chế độ ăn DASH nguyên bản có phù hợp với nhóm vận động viên này hay không. Dưới đây là 4 lưu ý cốt lõi về carbohydrate và muối từ các bằng chứng thực nghiệm.

DASH có phù hợp cho vận động viên sức bền không?

Dữ liệu khoa học hiện thời chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng nào về chế độ ăn DASH trên nhóm vận động viên chạy cự ly dài. Các khuyến nghị dinh dưỡng thể thao hiện hành chủ yếu đo lường tác động của carbohydrate và nước điện giải [1], [2].

Môn thể thao sức bền đòi hỏi cơ thể tiêu hao năng lượng và điện giải rất lớn qua mồ hôi [3]. Vì vậy, việc áp đặt một chế độ ăn khi chưa có dữ liệu kiểm chứng trực tiếp trên vận động viên có thể gây ảnh hưởng bất lợi tới khả năng thích nghi và thi đấu [4].

Lưu ý 1: Nhu cầu carbohydrate cực lớn để bù glycogen

Carbohydrate là nhiên liệu giới hạn nhất nhưng lại bị chuyển hóa mạnh nhất trong các bài tập cường độ trung bình [5]. Cơ thể chỉ tích trữ một lượng nhỏ carbohydrate dưới dạng glycogen ở gan, trong khi glycogen cơ bắp là nguồn năng lượng tức thì [1]. Nạp carbohydrate trước thi đấu giúp gia tăng lượng dự trữ này [1].

Để đảm bảo phục hồi kho glycogen, lượng nạp khuyến nghị dao động từ 5 đến 12 g/kg thể trọng mỗi ngày tùy theo cường độ vận động [4]. Một tổng quan nghiên cứu cũng khuyến nghị vận động viên sức bền dùng 8-10 g carbohydrate/kg thể trọng/ngày [5]. Việc nạp carbohydrate không muộn hơn 4 giờ trước khi tập, kết hợp dùng trong và trong vòng 2 giờ sau khi tập giúp cải thiện rõ rệt sức bền và trì hoãn mệt mỏi [2].

Lưu ý 2: Bù natri và nguy cơ hạ natri máu

Khi vận động kéo dài trên 1 giờ, việc chỉ uống nước mát thông thường là không đủ [1]. Tình trạng mất nước làm suy giảm hiệu suất và tăng thân nhiệt, nhưng uống quá nhiều nước trắng mà không bù muối lại có thể dẫn đến hạ natri máu nguy hiểm [3].

Natri đóng vai trò giữ nước trong lòng mạch [3]. Đối với các buổi tập cường độ cao kéo dài trên 1 giờ, vận động viên cần bù từ 600 đến 1200 mL dung dịch mỗi giờ có chứa 0,5 đến 0,7 g natri/L để duy trì thể tích huyết tương và giảm tải cho tim mạch [3].

Lưu ý 3: Tối ưu dung dịch nạp trong và sau vận động

Đồ uống chứa carbohydrate và điện giải giúp cải thiện thời gian duy trì sức bền và phản ứng nhịp tim [6]. Trong một thử nghiệm trên 10 nam vận động viên ở mức 70% VO2max, việc dùng dung dịch 5% carbohydrate - điện giải trong khi chạy và 12,5% sau chạy giúp tăng thời gian chịu đựng và hỗ trợ thải trừ lactate khi hồi phục [6].

Nghiên cứu cũng khuyến nghị nồng độ carbohydrate tối ưu trong dung dịch uống khi tập luyện là 4% đến 8% [3]. Vận động viên nên uống khoảng 500 mL dung dịch này trước cuộc đua từ 1 đến 2 giờ và duy trì 30 đến 60 g carbohydrate mỗi giờ khi chạy [3]. Bổ sung thêm protein vào carbohydrate cũng được ghi nhận giúp tăng sức bền hiếu khí hơn so với chỉ dùng carbohydrate đơn thuần ở 9 vận động viên xe đạp [2].

Lưu ý 4: Nguy cơ đường tiêu hóa và tính cá nhân hóa

Rối loạn tiêu hóa là vấn đề rất phổ biến, trong đó tiêu chảy chiếm 16,4% đến 59% tổng số ca bệnh đường ruột ở vận động viên sức bền [4]. Việc dùng carbohydrate phức hợp hoặc phối hợp glucose và fructose cùng chế độ giảm thực phẩm lên men FODMAP có thể giảm bớt sự cố này [4]. Vận động viên không nên đưa thức ăn mới vào chế độ ăn vào ngày thi đấu hoặc ngày trước đó để tránh rủi ro [4].

Mặt khác, nhu cầu dinh dưỡng cần cá nhân hóa cao độ [7]. Một khảo sát trên 20 nam vận động viên xe đạp cự ly 162 km trong môi trường nóng cho thấy dù nạp carb rất cao (384 g ngày trước đua, 657 g ngày đua), lượng nạp lại không có mối liên hệ ý nghĩa thống kê với thời gian về đích (p > 0,05) [7]. Ngoài ra, việc điều chỉnh carbohydrate ngắt quãng cũng chưa chứng minh được hiệu quả cải thiện thành tích trong các bài tập dưới 3 giờ [8].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh dinh dưỡng?

Vận động viên thi đấu cự ly dài trên 1 giờ cần thận trọng trước các chế độ ăn cắt giảm muối quá mức để tránh hạ natri máu do mất mồ hôi nhiều [3]. Những người có tiền sử rối loạn tiêu hóa khi chạy bộ cần đặc biệt chú ý nguồn carbohydrate nạp vào, tránh thức ăn lạ trước ngày thi đấu [4].

Thanh thiếu niên ăn chay hoặc người ăn ít calo cần được tư vấn dinh dưỡng kỹ lưỡng để duy trì cân bằng huyết động và phòng ngừa rối loạn do nhiệt [1]. Người có bệnh nền tim mạch hoặc huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lượng muối hoặc dung dịch điện giải trong thể thao.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại hoàn toàn chưa trả lời được liệu chế độ ăn DASH nguyên bản (thường kiểm soát lượng muối) tác động thế nào đến thành tích chạy đường dài. Lợi ích lâu dài của chế độ ăn giàu carbohydrate kéo dài nhiều tháng vẫn chưa có đủ dữ liệu để kết luận chắc chắn [5]. Ngoài ra, cơ chế thích nghi oxy hóa chất béo ở vận động viên siêu sức bền khi phối hợp các chế độ ăn khác nhau vẫn cần thêm bằng chứng làm rõ [8].

Tóm lại, vận động viên sức bền chưa nên áp dụng máy móc chế độ ăn DASH do thiếu bằng chứng thử nghiệm thực tế. Ưu tiên hàng đầu trong tập luyện đường dài vẫn là đảm bảo đủ 5-12 g carbohydrate/kg/ngày cùng lượng natri thích hợp trong dung dịch bù nước để duy trì thể lực và an toàn vận động [4], [3]. Vận động viên nên tham khảo chuyên gia dinh dưỡng thể thao để cá nhân hóa khẩu phần theo từng giải đấu.