Chế độ ăn keto bằng dầu MCT cho trẻ nhỏ thường được phụ huynh quan tâm nhằm kiểm soát các cơn co giật khó trị. Việc bổ sung loại chất béo này giúp tạo thể ceton nhanh hơn chất béo chuỗi dài thông thường, nhưng thường đi kèm nguy cơ rối loạn tiêu hóa ở trẻ.

Thực tế lâm sàng cho thấy dầu MCT vừa hỗ trợ sinh năng lượng nhanh, vừa dễ gây kích ứng đường tiêu hóa nếu dùng liều cao [1], [2]. Mức độ dung nạp phụ thuộc lớn vào tỷ lệ phân bổ trong bữa ăn và cơ địa từng trẻ [1], [3].

Cơ chế hấp thu và tạo ceton của chất béo MCT

Triglyceride chuỗi trung bình (MCT) chứa các axit béo có mạch carbon từ C6 đến C12 [4]. Dạng thương mại phổ biến nhất gồm axit caprylic (C8) và axit capric (C10) [4].

Khác với chất béo chuỗi dài cần hệ vận chuyển protein chuyên biệt, MCT được hấp thu nhanh chóng qua tĩnh mạch cửa về thẳng gan [4]. Tại gan, MCT chuyển hóa thành acetyl-CoA để kích hoạt quá trình tạo thể ceton như beta-hydroxybutyrate [4]. Một nghiên cứu trên 19 người trưởng thành khỏe mạnh ghi nhận nồng độ beta-hydroxybutyrate tăng rõ và đạt đỉnh sau 60 phút dùng dầu MCT đơn thuần [4].

Bằng chứng nghiên cứu ở trẻ nhỏ: Hiệu quả đi liền rủi ro

Trong điều trị động kinh kháng thuốc ở trẻ em, chế độ ăn keto dùng dầu MCT là nguồn calo chính mang lại hiệu quả kiểm soát cơn co giật tương đương phác đồ keto cổ điển [5], [2]. Do MCT tạo ceton mạnh hơn chất béo chuỗi dài, thực đơn cho phép lượng đạm và tinh bột linh hoạt hơn, giúp trẻ dễ ăn hơn [2].

Một báo cáo năm 2001 áp dụng chế độ ăn keto với dầu MCT trên 6 trẻ từ 2 đến 11 tuổi bị động kinh kháng trị cho thấy 2 trẻ cải thiện triệu chứng và có điện não đồ trở về bình thường [6]. Một nghiên cứu sơ bộ năm 1995 trên nhóm bệnh nhi ung thư giai đoạn muộn dùng công thức keto chứa 60% năng lượng từ dầu MCT cũng ghi nhận tiềm năng tác động lên chuyển hóa glucose của khối u [7].

Tuy nhiên, phản ứng lâm sàng giữa các bệnh nhi có sự khác biệt rất lớn [3]. Một số trẻ chỉ cần lượng nhỏ MCT bổ sung đã đạt cải thiện, trong khi nhóm khác cần mức độ tạo ceton cao hơn nhiều [3].

Nguy cơ tiêu hóa: Đau bụng, nôn ói và tiêu chảy

Rào cản lớn nhất khi trẻ dùng dầu MCT là các phản ứng phụ phụ thuộc liều lượng trên đường tiêu hóa [8], [2]. Các triệu chứng thường gặp gồm đau quặn bụng, tiêu chảy, đầy hơi và nôn ói [2]. Dầu MCT còn có thể gây ngứa rát cổ họng do thành phần axit caproic (C6) [1].

Nghiên cứu trên động vật gặm nhấm ghi nhận dầu MCT gây tình trạng phân lỏng ở chuột và tự phục hồi nhu động dạ dày sau 12 đến 24 giờ [8]. Khi thử nghiệm trên người lớn, việc tăng liều dầu MCT lên mức cao thường buộc phải dừng lại do đường ruột không dung nạp [8]. Trong một nghiên cứu cũ năm 1988, tác dụng phụ tiêu hóa và tính sẵn có hạn chế của dầu MCT đã khiến các bác sĩ phải thử nghiệm thay thế thành công bằng dầu ngô cho 6 trẻ nhỏ [5].

Giải pháp giảm tải tiêu hóa theo khuyến cáo y khoa

Hướng dẫn đồng thuận quốc tế năm 2018 chỉ ra rằng phác đồ truyền thống dùng 60% tổng năng lượng từ dầu MCT gây khó chịu tiêu hóa ở một số trẻ [1]. Nhằm khắc phục, phác đồ điều chỉnh giảm lượng dầu MCT xuống mức 30% năng lượng, đồng thời bù 30% từ chất béo chuỗi dài [1]. Nhiều trẻ dung nạp tốt nhất ở mức 40% đến 50% năng lượng từ MCT [1].

Khi các triệu chứng tiêu hóa xuất hiện, giảm bớt lượng dầu MCT đưa vào sẽ giúp cải thiện tình trạng rối loạn [6]. Hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị nên chia nhỏ dầu MCT vào tất cả bữa ăn trong ngày và tăng số bữa thay vì dồn vào một lần [1]. Với trẻ bú mẹ hoặc nuôi ăn qua sonde, công thức lỏng tăng cường vi chất có thể được tính toán để đảm bảo tỷ lệ chuyển hóa an toàn [1].

Điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa xác định được dấu ấn sinh học chính xác để dự đoán trước trẻ nào sẽ dung nạp tốt với dầu MCT [3]. Khoa học vẫn thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng quy mô lớn ở trẻ em để so sánh chế độ keto MCT toàn diện với chế độ ăn tự do có bổ sung MCT [3]. Dữ liệu dài hạn về tác động của dầu MCT lên sự phát triển xương, tâm lý xã hội và tương tác với các thuốc chống động kinh ở bệnh nhi cũng chưa hoàn chỉnh [3].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ keto dầu MCT cho trẻ em tại nhà mà không có sự giám sát của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng [6], [2]. Những trẻ có cơ địa nhạy cảm đường ruột, tiền sử rối loạn lipid máu hoặc đang uống thuốc chống động kinh cần được theo dõi định kỳ các chỉ số chuyển hóa [3]. Khi bắt đầu, nếu trẻ xuất hiện dấu hiệu mất nước do tiêu chảy, nôn mửa liên tục hoặc sụt cân, cần liên hệ ngay cơ sở y tế để điều chỉnh [3], [8].

Chế độ keto bằng dầu MCT mang lại lợi thế chuyển hóa ceton nhanh và linh hoạt thực đơn cho trẻ, nhưng dễ gây biến chứng đường ruột. Việc chia nhỏ liều lượng và giám sát chuyên môn y tế đa ngành là điều kiện bắt buộc để đảm bảo an toàn cho trẻ.