Rủi ro tổn thương gan từ thực phẩm chức năng trà xanh

Nhiều người coi trà xanh là thức uống lành tính, thanh nhiệt và hỗ trợ giảm cân hiệu quả. Khi nhu cầu giữ dáng tăng cao, các sản phẩm viên uống giảm cân chứa chiết xuất trà xanh cô đặc xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường thực phẩm chức năng ^[1]. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn hoạt chất trà xanh vào cơ thể dưới dạng tinh chất lại tiềm ẩn những mối nguy khó lường đối với tế bào gan ^[2].

Trái ngược với thói quen uống trà pha truyền thống vốn an toàn cho sức khỏe, chiết xuất trà xanh liều cao trong các viên uống giảm béo có thể dẫn tới tổn thương gan cấp tính, thậm chí gây suy gan nguy hiểm tính mạng ^[3], ^[2], ^[1].

Chiết xuất cô đặc khác gì nước trà truyền thống?

Cây trà xanh chứa các hợp chất polyphenol tự nhiên, trong đó quan trọng nhất là các catechin, điển hình là epigallocatechin gallate (EGCG) ^[2]. Khi pha trà bằng nước sôi theo phương pháp dân gian, nồng độ hoạt chất hòa tan trong nước ở mức vừa phải và cơ thể dung nạp tốt qua đường tiêu hóa ^[3], ^[2].

Ngược lại, các sản phẩm thực phẩm bổ sung thường sử dụng dạng chiết xuất cô đặc nhằm tối đa hóa hàm lượng chất sinh học để kích thích giảm cân ^[4], ^[1]. Dạng bào chế này khiến nồng độ EGCG nạp vào máu tăng vọt trong thời gian ngắn, vượt xa ngưỡng tiếp nhận thông thường của gan ^[3].

Khi đó, chính các phân tử chống oxy hóa này lại có thể biến thành tác nhân kích hoạt hiện tượng stress oxy hóa và gây độc trực tiếp lên màng tế bào gan trong một số điều kiện sinh học nhất định ^[2].

Cơ chế tiềm ẩn dẫn đến tổn thương gan

Nguyên nhân chính xác gây tổn thương gan từ chiết xuất trà xanh vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, nhưng các nhà khoa học đã nhận diện được vai trò của EGCG và chất chuyển hóa epicatechin gallate ^[2]. Ở trạng thái nhịn ăn hoặc bụng rỗng, độc tính của các chất này có xu hướng gia tăng rõ rệt, thúc đẩy phản ứng oxy hóa phá hủy cấu trúc tế bào ^[2].

Hầu hết các trường hợp ghi nhận trên lâm sàng đều biểu hiện dưới dạng tổn thương tế bào gan hoại tử, kèm theo hiện tượng men gan transaminase trong huyết thanh tăng vọt ^[3], ^[5]. Khi ngừng sử dụng sản phẩm, men gan của phần lớn người bệnh dần trở về mức bình thường, nhưng nếu vô tình tái sử dụng sản phẩm, tổn thương gan thường bùng phát trở lại với tốc độ nhanh hơn ^[3], ^[2], ^[5].

Nghiên cứu trên mô gan người bệnh ghi nhận tình trạng viêm nhiễm rõ rệt, thậm chí hoại tử lan tỏa diện rộng làm suy giảm chức năng chuyển hóa nghiêm trọng ^[6], ^[1].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ từ thực phẩm chức năng trà xanh

Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu từ các nghiên cứu can thiệp và ghi nhận: mức liều chiết xuất trà xanh từ 316 mg EGCG/ngày trở xuống không làm tăng men gan trong các thử nghiệm có giám sát ^[3]. Ngược lại, dữ liệu đối với nước trà xanh pha truyền thống cho thấy việc uống từ 5 tách mỗi ngày hoặc nạp tới 700 mg EGCG/ngày qua nước trà vẫn không ghi nhận bằng chứng gây tăng men gan ALT ^[3].

Báo cáo cũng tổng hợp 22 trường hợp tổn thương gan do dùng duy nhất sản phẩm trà xanh, trong đó tổn thương tế bào gan chiếm ưu thế tuyệt đối ^[3]. Đa số các ca bệnh liên quan tới viên uống bổ sung chứ không phải nước trà, với phần lớn nạn nhân là phụ nữ trung niên dùng để kiểm soát cân nặng trong thời gian từ vài tuần tới 8 tháng ^[3].

Trước đó, một đánh giá công bố năm 2016 ghi nhận Dược điển Hoa Kỳ đã phân tích 34 trường hợp tổn thương gan do chiết xuất trà xanh đến năm 2008, trong đó 27 ca được phân loại là "nhiều khả năng" và 7 ca là "có thể" do chiết xuất gây ra, bao gồm 1 trường hợp tử vong ^[2]. Một đánh giá khác trên 34 ca công bố và 2 ca chưa công bố cũng ghi nhận 7 ca bùng phát tổn thương gan khi tái sử dụng sản phẩm ^[2].

Năm 2021, dữ liệu từ Mạng lưới Tổn thương Gan do Thuốc của Hoa Kỳ trên 1.414 bệnh nhân ghi nhận 40 ca tổn thương gan (chiếm 3%) có nguyên nhân trực tiếp từ chiết xuất trà xanh ^[5]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 40 tuổi (dao động 17–69 tuổi), thời gian phát bệnh trung bình sau khi dùng là 72 ngày (từ 15 đến 448 ngày) ^[5]. Trong nhóm này, 95% có tổn thương tế bào gan, 83% bị vàng da, 35% ở mức độ nghiêm trọng và 8% phải ghép gan ^[5].

Bên cạnh đó, các báo cáo ca bệnh riêng lẻ cũng chỉ ra rủi ro cấp tính: một phụ nữ 52 tuổi bị suy gan tối cấp phải ghép gan khẩn cấp sau khi dùng sản phẩm giảm cân SlimQuick chứa chiết xuất trà xanh trong 2 ngày khi bụng đói ^[1]. Một trường hợp khác là nữ bệnh nhân mang kiểu hình thiếu hụt alpha-1 antitrypsin bị tổn thương gan nặng đòi hỏi phải điều trị ức chế miễn dịch sau khi uống sản phẩm tương tự ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và yếu tố cơ địa

Mặc dù bằng chứng độc tính trên tế bào gan đã được ghi nhận ở nhiều cơ sở y tế, các nhà khoa học lưu ý rằng đây là dạng tổn thương mang tính đặc ứng (idiosyncratic), tức phụ thuộc rất lớn vào cơ địa từng cá nhân chứ không xảy ra đồng loạt ở mọi người ^[5].

Nghiên cứu di truyền năm 2021 phát hiện có tới 72% bệnh nhân bị tổn thương gan do trà xanh mang alen HLA-B*35:01, trong khi tỷ lệ mang gen này ở nhóm tổn thương do thực phẩm chức năng khác chỉ là 15% và nhóm do thuốc thông thường là 12% ^[5]. Điều này gợi ý hệ miễn dịch của một số người có phản ứng bất thường với các thành phần trong chiết xuất trà xanh ^[5].

Ngoài ra, một số sản phẩm giảm cân trong quá khứ từng bị pha tạp hoạt chất tổng hợp như N-nitroso-fenfluramine, khiến việc xác định độc tính riêng lẻ của trà xanh trong các sản phẩm phối hợp nhiều thành phần gặp khó khăn ^[4]. Đối với tương tác thuốc, nghiên cứu năm 2014 cho thấy dù catechin có ức chế một số enzym CYP ở tế bào gan trong ống nghiệm, nguy cơ tương tác thuốc trên lâm sàng là rất thấp ^[7]. Mặt khác, thử nghiệm trên chuột năm 2013 cho thấy chiết xuất trà xanh nếu uống trước paracetamol có thể giảm độc tính, nhưng nếu uống sau lại làm tăng tổn thương gan ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến cần xóa bỏ

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng viên uống chiết xuất với việc uống trà xanh hằng ngày ^[2], ^[1]. Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên thì không có tác dụng phụ, dẫn đến việc lạm dụng viên uống giảm cân mà không quan tâm đến liều lượng ^[2], ^[1]. Nước trà pha truyền thống đã được sử dụng hàng thế kỷ và nhìn chung an toàn cho lá gan ^[2], ^[4].

Một sai lầm nguy hiểm khác là uống thực phẩm chức năng trà xanh khi nhịn ăn để "đốt mỡ" nhanh hơn ^[1]. Dữ liệu y khoa cho thấy việc nạp EGCG liều cao trong trạng thái đói làm tăng mạnh nguy cơ kích hoạt phản ứng độc cho tế bào gan ^[2], ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ trung niên có nhu cầu giảm cân là nhóm ghi nhận số lượng ca tổn thương gan nhiều nhất trong các báo cáo lâm sàng ^[3]. Nhóm này cần thận trọng tối đa trước các viên uống giảm cân trôi nổi chứa thành phần trà xanh cô đặc ^[3], ^[1].

Những người có tiền sử mang gen HLA-B*35:01 hoặc người có bệnh lý chuyển hóa di truyền như dị hợp tử alpha-1 antitrypsin có nguy cơ cao bị viêm gan hoại tử khi dùng chiết xuất trà xanh ^[6], ^[5]. Người đang dùng các thuốc giảm đau hạ sốt như paracetamol cũng cần tránh tự ý phối hợp với chiết xuất trà xanh cô đặc ^[8].

Cần đặc biệt lưu ý: Hiện chưa có nghiên cứu can thiệp nào đánh giá độ an toàn của chiết xuất trà xanh trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú hoặc trẻ em ^[3]. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các thực phẩm chức năng chứa chiết xuất trà xanh.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn tận hưởng lợi ích sức khỏe của trà xanh, giải pháp an toàn nhất là duy trì thói quen uống nước trà xanh tươi hoặc trà khô hãm nước nóng theo cách truyền thống ^[3], ^[4]. Dữ liệu cho thấy uống trà pha tự nhiên từ 5 tách mỗi ngày không gây hại cho men gan ^[3].

Trong trường hợp lựa chọn thực phẩm chức năng bổ sung, người dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần để kiểm tra hàm lượng EGCG. Mức nạp chiết xuất dưới 316 mg EGCG/ngày được ghi nhận không làm tăng men gan trong các can thiệp có kiểm soát y tế ^[3].

Quan trọng nhất, không bao giờ uống viên chiết xuất trà xanh khi đang nhịn ăn hoặc bụng đói ^[2], ^[1]. Hãy uống sau bữa ăn đầy đủ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng, đặc biệt nếu bản thân đang có bệnh nền hoặc sử dụng các thuốc điều trị khác. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc vàng da, vàng mắt, cần lập tức ngừng sản phẩm và đến cơ sở y tế kiểm tra ^[1], ^[5].

Trà xanh pha truyền thống là thức uống lành mạnh đã được kiểm chứng qua thời gian dài ^[2], ^[4]. Tuy nhiên, việc sử dụng các viên uống chứa chiết xuất EGCG liều cao tiềm ẩn rủi ro hoại tử gan nghiêm trọng do yếu tố cơ địa và cách dùng sai lầm ^[3], ^[1], ^[5]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên lối sống cân bằng thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm giảm cân cấp tốc.