Rụng tóc liên tục và ferritin thấp: Có nên tự mua sắt uống?

Nhiều người thấy tóc rụng thành từng búi sau khi gội đầu liền vội vàng tìm kiếm các loại thuốc bổ máu để tự uống tại nhà. Thói quen phổ biến này bắt nguồn từ quan niệm cho rằng rụng tóc đồng nghĩa với thiếu máu và thiếu sắt.

Tuy nhiên, việc tự ý mua viên sắt bổ sung khi chưa có chỉ định xét nghiệm là một hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe. Tình trạng rụng tóc lan tỏa phụ thuộc vào nhiều yếu tố vi chất khác nhau và nồng độ ferritin trong máu không phải lúc nào cũng phản ánh nguyên nhân gốc rễ.

Cơ chế dự trữ sắt ferritin và hoạt động nang tóc

Ferritin là dạng protein dự trữ sắt chính bên trong các tế bào và huyết thanh. Cơ thể huy động nguồn dự trữ này khi khẩu phần ăn không cung cấp đủ lượng sắt cần thiết cho các hoạt động sống cơ bản. Nang tóc là một trong những cấu trúc có tốc độ phân chia tế bào nhanh, đòi hỏi nguồn cung cấp năng lượng và vi chất ổn định để duy trì chu kỳ sinh trưởng anagen.

Khi nguồn dự trữ ferritin suy giảm, các mô không thiết yếu như nang tóc có thể bị giảm nguồn ưu tiên dinh dưỡng để cơ thể dồn sắt cho việc tạo huyết sắc tố. Điều này thúc đẩy nang tóc sớm chuyển sang giai đoạn nghỉ telogen, gây hiện tượng rụng tóc nhiều ^[1], ^[2]. Dù vậy, ferritin còn đóng vai trò là một chất chỉ điểm phản ứng viêm cấp tính, khiến việc diễn giải kết quả xét nghiệm trở nên phức tạp nếu người bệnh có nhiễm trùng hoặc viêm tiềm ẩn ^[1].

Các bằng chứng nghiên cứu về chỉ số ferritin ở bệnh nhân rụng tóc

Tương quan giữa nồng độ ferritin huyết thanh và tình trạng rụng tóc dạng telogen effluvium (TE) đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu lâm sàng với các kết quả đa chiều.

Năm 2024, một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên 100 bệnh nhân hồi phục sau Covid-19 từ 4 đến 12 tuần ghi nhận nồng độ ferritin huyết thanh trung bình ở nhóm rụng tóc thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng (68,52 +- 126 ug/L so với 137 +- 137,597 ug/L) ^[1]. Dù vậy, mức ferritin ở nhóm rụng tóc vẫn cao hơn ngưỡng chẩn đoán thiếu sắt không thiếu máu, cho thấy ferritin đơn thuần không phải là dấu ấn sinh học tốt để xác định nguyên nhân trong trường hợp này ^[1]. Nhóm rụng tóc cũng dùng ít vitamin C, D, lactoferrin và kẽm hơn nhóm chứng, nhưng dùng nhiều azithromycin và ivermectin hơn ^[1].

Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2022 trên 250 bệnh nhân nữ mắc TE (tuổi trung bình 33,11 +- 9,66) đối chứng với 250 người khỏe mạnh (tuổi trung bình 34,98 +- 12,37) cho thấy các chỉ số thể tích trung bình hồng cầu (MCV), ferritin và tỷ lệ MCV/RDW ở nhóm bệnh nhân thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (p < 0,05) ^[3]. Nhóm tác giả khuyến nghị nên sử dụng các xét nghiệm này thường quy trong quá trình thăm khám ^[3].

Nghiên cứu năm 2022 về rụng tóc không sẹo ở phụ nữ đã áp dụng ngưỡng ferritin dưới 20 ng/ml và ghi nhận 77% trường hợp rụng tóc telogen mạn tính có ferritin dưới ngưỡng này, trong khi rụng tóc cấp tính không thấy sự khác biệt so với nhóm chứng ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra ferritin thấp có liên quan đáng kể đến rụng tóc không sẹo ở phụ nữ tiền mãn kinh ^[4].

Trái lại, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2024 trên 90 bệnh nhân nữ mắc rụng tóc telogen mạn tính (CTE) và 90 phụ nữ nhóm chứng (từ 18 tuổi trở lên) phát hiện nồng độ kẽm thấp hơn đáng kể và nồng độ selen cao hơn đáng kể ở nhóm bệnh nhân ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt về ferritin, hemoglobin, vitamin B12, vitamin D hay chức năng tuyến giáp giữa hai nhóm ^[5]. Tỷ lệ Cu/Zn và chỉ số selen mới là các yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê đối với chẩn đoán CTE ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu từ năm 2002 theo dõi 194 phụ nữ rụng tóc lan tỏa kéo dài trên 6 tháng ghi nhận chỉ 12 người (6,2%) có ferritin bằng hoặc dưới 20 micro g/L ^[6]. Trong số 5 bệnh nhân có mô bệnh học da đầu bình thường được bù sắt đến khi ferritin vượt 20 micro g/L, không có trường hợp nào ngừng rụng tóc hoặc phục hồi tóc mọc lại ^[6].

Dữ liệu hồ sơ bệnh án điện tử năm 2022 từ 3028 bệnh nhân rụng tóc TE cho thấy ferritin là xét nghiệm được chỉ định nhiều nhất (82,3%), nhưng tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt thực tế chỉ chiếm 6,2% tổng số người bệnh ^[2]. Bù sắt vẫn là can thiệp được kê đơn nhiều nhất với 37,5% đơn thuốc, mặc dù thiếu hụt vitamin D (72,2%) và vitamin B12 (30,7%) phổ biến hơn rất nhiều ^[2].

Hiệu quả bù sắt và mức độ hài lòng của người bệnh

Đánh giá mức độ hài lòng thực tế, một nghiên cứu quan sát năm 2024 trên 200 phụ nữ mắc TE (độ tuổi trung bình 32,9 +- 11,4) cho thấy việc bổ sung sắt giúp cải thiện sự hài lòng ngay cả khi ferritin ban đầu không thấp ^[7].

Bệnh nhân có mức ferritin ban đầu từ 50 ng/ml trở lên đa số "rất hài lòng", trong khi người có ferritin dưới 50 ng/ml đa phần "không hài lòng", và nhóm không rõ chỉ số thì "hài lòng một phần" khi bù sắt ^[7]. Việc dùng liều sắt nguyên tố cao và thời gian điều trị kéo dài làm tăng đáng kể mức độ hài lòng của người bệnh ^[7]. Tuy nhiên, các bệnh nhân tham gia đều đã được loại trừ thai kỳ, bệnh viêm mạn tính và rối loạn chức năng tuyến giáp mới phát hiện ^[7].

Nguy cơ khi tự ý mua sắt uống mà không xét nghiệm

Việc tự ý ra hiệu thuốc mua các viên uống bổ sung sắt liều cao tiềm ẩn nhiều mối nguy cho sức khỏe:

Thứ nhất, nồng độ ferritin tăng hoặc giảm có thể bị che lấp bởi các phản ứng viêm trong cơ thể ^[1]. Nếu tự uống sắt khi cơ thể không thực sự thiếu hụt, lượng sắt dư thừa tích tụ tại gan, tim và các tuyến nội tiết gây tổn thương tế bào do stress oxy hóa.

Thứ hai, việc bổ sung sắt không giúp giải quyết căn nguyên nếu rụng tóc xuất phát từ thiếu hụt vi chất khác như kẽm, vitamin D, vitamin B12 hoặc rối loạn tuyến giáp ^[5], ^[2]. Bù sắt đơn thuần không thể đảo ngược tình trạng rụng tóc ở những ca có mô học bình thường nhưng không thiếu sắt bệnh lý ^[6].

Thứ ba, các chế phẩm sắt đường uống liều cao thường gây kích ứng tiêu hóa nghiêm trọng gồm buồn nôn, táo bón, đau dạ dày và làm giảm hấp thu các khoáng chất quan trọng khác.

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung sắt?

Những người gặp tình trạng rụng tóc không rõ nguyên nhân tuyệt đối không tự điều trị tại nhà nếu chưa có kết quả xét nghiệm máu toàn diện.

Những người có tiền sử bệnh gan, bệnh lý tim mạch, người có nguy cơ thừa sắt di truyền (hemochromatosis) hoặc người đang mắc các bệnh viêm mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng. Bệnh nhân sau nhiễm trùng đường hô hấp hoặc Covid-19 cũng cần lưu ý chỉ số ferritin có thể bị nhiễu do phản ứng viêm sau bệnh ^[1].

Phụ nữ mang thai, người đang điều trị các bệnh lý tuyến giáp hoặc đang dùng kháng sinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào ^[1], ^[7].

Hướng dẫn chăm sóc và can thiệp thực tế

Khi phát hiện tóc rụng bất thường kéo dài trên vài tuần, người bệnh nên thực hiện các bước tiếp cận khoa học thay vì tự phỏng đoán:

Đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để thực hiện các kiểm tra cần thiết gồm công thức máu, định lượng ferritin huyết thanh, chức năng tuyến giáp cùng nồng độ các vitamin D, B12 và kẽm ^[5], ^[2], ^[3].

Chỉ dùng chế phẩm chứa sắt khi có chẩn đoán xác nhận tình trạng thiếu hụt từ bác sĩ, tuân thủ đúng liều lượng sắt nguyên tố và thời gian được khuyến nghị ^[7]. Khi uống sắt, nên kết hợp cùng vitamin C để tăng hiệu quả hấp thu và tránh uống chung với trà hoặc cà phê.

Ưu tiên cải thiện chế độ dinh dưỡng hàng ngày bằng thực phẩm giàu sắt tự nhiên như thịt đỏ nạc, đậu đỗ, rau lá xanh sẫm, kết hợp bổ sung đầy đủ vitamin C, D và kẽm nhằm hỗ trợ sức khỏe nang tóc toàn diện ^[1], ^[5].

Rụng tóc liên tục là biểu hiện của nhiều vấn đề sinh lý phức tạp chứ không chỉ đơn thuần do thiếu sắt. Việc tự ý uống bổ sung sắt không qua xét nghiệm vừa không mang lại hiệu quả phục hồi tóc vừa gánh chịu nguy cơ quá tải sắt. Người bệnh cần thăm khám y khoa bài bản để có phác đồ can thiệp an toàn và chính xác.