Nhiều người thường xuyên cảm thấy cơ thể cạn kiệt năng lượng, đầu óc kém minh mẫn dù ngủ đủ giấc mỗi ngày. Khi đi xét nghiệm máu thông thường, chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin) vẫn hoàn toàn nằm trong giới hạn chuẩn khiến tình trạng này thường bị bỏ qua hoặc quy kết cho áp lực tâm lý.
Thực tế, tình trạng thiếu hụt sắt có thể diễn ra âm thầm ngay cả khi cơ thể chưa rơi vào trạng thái thiếu máu thực sự. Khi đó, lượng sắt dự trữ (đo lường qua chỉ số ferritin) đã suy giảm đáng kể, gây ra nhiều biểu hiện lâm sàng đặc trưng làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống hàng ngày.
Hiểu đúng về thiếu sắt không thiếu máu
Sắt là một vi chất quan trọng tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa, đặc biệt là việc tạo ra huyết sắc tố hemoglobin để vận chuyển oxy đi khắp cơ thể. Khi lượng sắt nạp vào không đủ hoặc thất thoát kéo dài, cơ thể sẽ ưu tiên rút sắt từ các kho dự trữ mô để duy trì mức hemoglobin ổn định trong máu. Quá trình này được gọi là thiếu sắt không thiếu máu (non-anemic iron deficiency).
Chỉ số ferritin huyết thanh phản ánh trực tiếp lượng sắt dự trữ của cơ thể. Một người có thể có nồng độ hemoglobin hoàn toàn bình thường, chẳng hạn trên 12 g/dL, nhưng chỉ số ferritin lại tụt xuống mức rất thấp [1]. Tình trạng này khiến nhiều tế bào và cơ quan thiếu sắt phục vụ hoạt động chức năng, sinh ra hàng loạt biểu hiện khó chịu trước khi hình thái thiếu máu biểu hiện rõ ràng trên xét nghiệm công thức máu toàn phần thông thường [2, 3].
Dấu hiệu 1: Mệt mỏi kéo dài và giảm sút năng lượng
Mệt mỏi là triệu chứng phổ biến hàng đầu khiến người bệnh đi khám. Dù số lượng hồng cầu và nồng độ hemoglobin chưa suy giảm, sự sụt giảm nguồn sắt dữ trữ vẫn làm giảm hiệu suất hoạt động thể chất và mức độ dẻo dai tổng thể [2]. Người bệnh thường có cảm giác uể oải dai dẳng từ sáng đến tối, khó hoàn thành các công việc thường nhật.
Trong một thử nghiệm lâm sàng năm 2024 trên 302 người trưởng thành bị mệt mỏi kèm thiếu sắt từ mức không thiếu máu đến thiếu máu nhẹ, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận tác động rõ rệt của sắt lên triệu chứng này [2]. Nghiên cứu chia các bệnh nhân hoàn thành theo dõi qua các mốc 30, 60 và 90 ngày [2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng sản phẩm bổ sung sắt dạng viên nang Feroglobin (147 người tham gia ban đầu) đã tăng mạnh nồng độ ferritin huyết thanh lên tới 442,87%, vượt trội so với mức tăng 256,67% ở nhóm dùng phác đồ chuẩn như ferrous fumarate hoặc ferrous ascorbate (146 người ban đầu) [2].
Đi kèm với sự hồi phục sắt dự trữ, điểm số trên thang đo mệt mỏi ở nhóm can thiệp đã giảm được 47,51%, các than phiền về sức khỏe ban đầu được giải quyết hoàn toàn và chất lượng cuộc sống được cải thiện ở khía cạnh cơn đau cũng như sức khỏe chung [2]. Điều này cho thấy bổ sung sắt kịp thời giúp cải thiện triệt để tình trạng mệt mỏi do cạn kiệt nguồn sắt dự trữ [2].
Dấu hiệu 2: Sương mù não, suy giảm cảm xúc và khó tập trung
Sương mù não là thuật ngữ mô tả trạng thái đầu óc kém minh mẫn, suy giảm khả năng tập trung, tư duy chậm chạp hoặc khó khăn trong việc xử lý thông tin. Sắt đóng vai trò mật thiết trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương và quá trình dẫn truyền xung thần kinh. Khi thiếu hụt sắt dự trữ, chức năng tâm thần kinh có thể bắt đầu bị ảnh hưởng tiêu cực.
Mối liên quan giữa sắt và các bất ổn tâm lý đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2022 trên 780 phụ nữ có kinh nguyệt tại Pháp, loại trừ những người có hemoglobin dưới 12 g/dL hoặc có bệnh mạn tính, đã phân tích dữ liệu ở 554 phụ nữ không thiếu máu [1]. Kết quả phân tích đa biến chỉ ra rằng nhóm có chỉ số ferritin huyết thanh từ 20 microg/L trở xuống có mối liên hệ rõ rệt với việc bị giới hạn các hoạt động hàng ngày do các vấn đề về cảm xúc theo bộ câu hỏi đánh giá chất lượng cuộc sống SF-36 (với p = 0,01) [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu sơ bộ hồi cứu năm 2022 tại Bệnh viện Đại học Kyoto trên 31 phụ nữ mang thai không thiếu máu cũng xem xét mối quan hệ giữa thiếu sắt đầu thai kỳ và sức khỏe tâm thần chu sinh [3]. Nghiên cứu xác định thiếu sắt khi nồng độ ferritin dưới 30 ng/mL, ghi nhận có 13 phụ nữ (chiếm 41,9%) rơi vào nhóm thiếu sắt không thiếu máu với nồng độ ferritin trung bình 18,5 ng/mL, trong khi nhóm bình thường có ferritin trung bình 74,7 ng/mL [3].
Kết quả đánh giá qua Thang đo trầm cảm sau sinh Edinburgh (EPDS) cho thấy điểm số trầm cảm tăng lên đáng kể từ giữa thai kỳ (trung vị 2,0) đến thời điểm 1 tháng sau sinh (trung vị 5,0) duy nhất ở nhóm phụ nữ bị thiếu sắt không thiếu máu [3]. Ngược lại, nhóm có nồng độ sắt dự trữ bình thường duy trì điểm số ổn định (trung vị 4,5 ở cả hai thời điểm) [3]. Điều này gợi ý sự thiếu hụt sắt dù chưa gây thiếu máu vẫn làm suy giảm khả năng chống đỡ của cơ thể đối với các biến cố tâm lý [3].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 1998 trên 255 nữ sinh từ 15 đến 30 tuổi cũng cho thấy ở những người thiếu sắt (ferritin từ 12 microg/L trở xuống), nhóm sử dụng thuốc tránh thai đường uống báo cáo nhiều triệu chứng hơn hẳn về trầm cảm, cáu gắt và khó tập trung so với những người không dùng [4]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2019 trên 100 bệnh nhân đau cơ xơ hóa không thiếu máu cũng chỉ ra rằng ở nhóm bệnh nhân có chất lượng giấc ngủ kém, mức ferritin huyết thanh thấp có mối tương quan đáng kể với điểm số trầm cảm cao hơn theo thang đo Beck (hệ số tương quan r = -0,277, p < 0,05) [5].
Dấu hiệu 3: Hội chứng chân không yên làm rối loạn giấc ngủ
Hội chứng chân không yên (Restless Legs Syndrome - RLS) là tình trạng người bệnh cảm thấy bồn chồn, bức bối khó chịu ở hai chân, buộc phải cử động liên tục để xoa dịu, đặc biệt xảy ra vào buổi tối hoặc khi chuẩn bị đi ngủ. Triệu chứng này làm suy giảm chất lượng giấc ngủ trầm trọng nhưng ít khi được kết nối với nguyên nhân thiếu sắt dự trữ.
Nghiên cứu trên 554 phụ nữ không thiếu máu ở Pháp năm 2022 đã làm sáng tỏ mối liên hệ sinh học này [1]. Phân tích đa biến cho thấy những người có nồng độ ferritin huyết thanh từ 50 microg/L trở xuống có nguy cơ mắc hội chứng chân không yên cao gấp 2,82 lần so với người có mức ferritin cao hơn (tỷ suất chênh hiệu chỉnh OR = 2,82; p = 0,01) [1].
Đáng chú ý, phân tích đường cong đặc trưng hoạt động của bộ thu (ROC) xác định điểm cắt ferritin tối ưu liên quan đến hội chứng này là 39 microg/L, đạt độ nhạy 73% và độ đặc hiệu 61% [1]. Khi một người liên tục cảm thấy bứt rứt chân vào ban đêm, việc kiểm tra lượng sắt dự trữ là chỉ dấu rất quan trọng dù kết quả huyết sắc tố vẫn đang ở ngưỡng an toàn [1].
Dấu hiệu 4: Rụng tóc nhiều trong thời gian gần đây
Tóc rụng bất thường là một trong những biểu hiện bên ngoài rõ rệt nhất báo hiệu cơ thể đang cạn kiệt nguồn sắt dự trữ. Nang tóc là một trong những cơ quan có tốc độ phân chia tế bào nhanh, đòi hỏi nguồn cung cấp vi chất và chuyển hóa năng lượng liên tục. Khi sắt dự trữ sụt giảm, cơ thể sẽ phân phối lại lượng vi chất ưu tiên cho các cơ quan sinh tồn cốt lõi, khiến nang tóc bị thiếu hụt dinh dưỡng.
Cũng trong công trình nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên nhóm phụ nữ không thiếu máu tại Pháp, triệu chứng rụng tóc gần đây được ghi nhận có sự tương quan tuyến tính rất chặt chẽ với nồng độ ferritin [1]. Cụ thể, ở mức ferritin huyết thanh từ 20 microg/L trở xuống, nguy cơ rụng tóc tăng lên hơn 2 lần (OR hiệu chỉnh = 2,26; p < 0,01) [1].
Khi mức ferritin giảm sâu hơn nữa, xuống từ 15 microg/L trở xuống, mối liên hệ này vẫn duy trì với tỷ suất chênh OR đạt 2,19 (p = 0,02) [1]. Hiện tượng rụng tóc này diễn ra hoàn toàn độc lập với chỉ số hemoglobin, cho thấy sự xuống dốc của kho dự trữ sắt có thể trực tiếp làm suy yếu sợi tóc trước khi cơ thể biểu hiện các dấu hiệu thiếu máu toàn thân [1].
Bằng chứng khoa học và những mặt còn hạn chế
Các nghiên cứu lâm sàng đã cung cấp bằng chứng rõ ràng về tác động của tình trạng thiếu sắt dự trữ lên sức khỏe thể chất và tinh thần. Bổ sung sắt đường uống từ liều thấp đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể nồng độ ferritin cũng như triệu chứng mệt mỏi [2]. Ngoài ra, một đánh giá có hệ thống năm 2016 gồm 23 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 3.525 phụ nữ mang thai chỉ ra rằng, đối với thiếu sắt không thiếu máu, can thiệp bổ sung sắt đường uống tạo ra sự gia tăng nồng độ ferritin huyết thanh có ý nghĩa thống kê nhiều hơn so với mức tăng của hemoglobin [6].
Bên cạnh đường uống, các dạng sắt tiêm truyền tĩnh mạch liều từ 40 đến 400 mg/ngày trong khoảng thời gian 6 đến 24 tuần cũng đã chứng minh khả năng làm tăng mạnh nồng độ ferritin ở những người có mức dự trữ dưới 40 microg/L [7]. Chẳng hạn, hợp chất sắt carboxymaltose tiêm truyền tĩnh mạch đã thành công trong việc điều trị thiếu máu, giúp cải thiện thang điểm mệt mỏi, tâm trạng và chất lượng cuộc sống, tuy nhiên hiệu quả cụ thể trên các cá nhân thiếu sắt không thiếu máu vẫn cần nghiên cứu thêm do các tài liệu hiện hành còn nhiều kết quả trái chiều [7].
Dù vậy, các nghiên cứu quan sát và cắt ngang hiện nay vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu được thực hiện tại một thời điểm duy nhất nên không kiểm soát được ảnh hưởng từ các giai đoạn khác nhau trong chu kỳ kinh nguyệt [7]. Một nghiên cứu năm 2019 trên 100 bệnh nhân đau cơ xơ hóa và 100 người đối chứng ghi nhận tỷ lệ thiếu sắt (ferritin < 30 ng/mL) khá cao (chiếm 64% ở bệnh nhân và 42% ở nhóm chứng), nhưng lại không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ ferritin đơn thuần với điểm số lo âu, trầm cảm hay chức năng thể chất chung nếu không kết hợp với yếu tố mất ngủ [5]. Nghiên cứu năm 1998 cũng chỉ ra mối liên hệ yếu giữa ferritin và triệu chứng không đặc hiệu ở nhóm nữ sinh không dùng thuốc tránh thai [4]. Điều này cho thấy các biểu hiện lâm sàng có thể chịu tác động đan xen của nhiều cơ chế chuyển hóa khác nhau [5, 8].
Ai nên chủ động tầm soát ferritin huyết thanh?
Do triệu chứng thường mờ nhạt và dễ nhầm lẫn, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao cần chủ động đề xuất làm thêm xét nghiệm ferritin bên cạnh xét nghiệm công thức máu thông thường:
- Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt là những người bị rong kinh hoặc ra máu kinh nhiều [3, 6].
- Phụ nữ mang thai trong các giai đoạn đầu của thai kỳ để phòng ngừa nguy cơ suy giảm sức khỏe tinh thần và kiệt sức chu sinh [4, 7].
- Vận động viên thể thao hoặc phụ nữ tập luyện thể lực cường độ cao thường xuyên, do nhu cầu chuyển hóa và nguy cơ hao hụt sắt tăng [7].
- Người mắc hội chứng kém hấp thu như bệnh celiac. Trong bệnh celiac, kém hấp thu có thể gây thiếu sắt kháng trị, và chỉ số thụ thể transferrin hòa tan chia cho ferritin (sTfR/ferritin) tăng cao rõ rệt ở bệnh nhân có tổn thương niêm mạc ruột [8].
- Người ăn chay trường, thuần chay hoặc người có chế độ ăn kiêng khem nghiêm ngặt thiếu hụt nguồn đạm động vật.
Cách tiếp cận dinh dưỡng và bổ sung an toàn
Để phòng ngừa và cải thiện tình trạng cạn kiệt sắt dự trữ, chế độ dinh dưỡng hàng ngày đóng vai trò nền tảng. Bạn nên tăng cường các nhóm thực phẩm giàu chất sắt dễ hấp thu như thịt bò, thịt gia cầm, hải sản, gan và các loại hạt đậu đỗ, rau lá xanh sẫm. Việc kết hợp ăn thực phẩm giàu sắt cùng các nguồn cung cấp vitamin C tự nhiên như cam, chanh, ổi, ớt chuông sẽ giúp cơ thể tối ưu hóa sự hấp thu vi chất này tại đường tiêu hóa.
Trong trường hợp xét nghiệm cho thấy ferritin suy giảm dưới ngưỡng khuyến cáo, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung sắt đường uống có thể được chỉ định. Các nghiên cứu cho thấy bổ sung sắt đúng phác đồ trong thời gian 30 đến 90 ngày giúp tăng đáng kể chỉ số ferritin và đẩy lùi mệt mỏi rõ rệt [2]. Tuy nhiên, sắt là chất có khả năng tích lũy và gây độc nếu dư thừa trong các cơ quan nội tạng. Người dân tuyệt đối không tự ý mua và uống bổ sung các chế phẩm sắt liều cao kéo dài khi chưa có kết quả xét nghiệm máu và chỉ dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Thiếu sắt không thiếu máu là một thực tế lâm sàng thường bị lãng quên nhưng gây ảnh hưởng không nhỏ đến thể lực và trí não. Lắng nghe những thay đổi tinh tế của cơ thể như rụng tóc, bồn chồn chân hay sương mù não sẽ giúp bạn phát hiện sớm vấn đề. Hãy chủ động kiểm tra lượng ferritin dự trữ khi thấy các dấu hiệu bất thường kéo dài để nhận được phác đồ chăm sóc khoa học, an toàn và kịp thời nhất.
