Gan nhiễm mỡ không do rượu: Uống vitamin E có thật sự cải thiện?

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích tụ trong tế bào gan của người uống ít hoặc không uống rượu bia. Khi bệnh diễn tiến nặng thành viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), tế bào gan bị tổn thương, có thể tiến triển thành xơ gan hoặc suy gan ^[1]. Hiện nay, nhiều người truyền tai nhau việc uống bổ sung vitamin E để lọc mỡ và chữa lành gan.

Liệu vitamin E có thực sự hiệu quả như lời đồn? Câu trả lời là có, nhưng chỉ ở một nhóm đối tượng nhất định và có điều kiện ngặt nghèo. Các bằng chứng khoa học cho thấy vitamin E giúp cải thiện cấu trúc mô học của gan ở người trưởng thành mắc NASH không kèm tiểu đường, song việc tự ý dùng liều cao lâu dài lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng [2, 3, 7].

Cơ chế tác động của vitamin E đối với tế bào gan

Căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) giữ vai trò then chốt khiến gan từ giai đoạn nhiễm mỡ đơn thuần chuyển biến xấu sang viêm gan thoái hóa mỡ ^[2]. Khi lượng mỡ dư thừa tích tụ, quá trình peroxy hóa lipid diễn ra mạnh mẽ, tạo ra các gốc tự do hủy hoại tế bào gan ^[3].

Vitamin E là chất chống oxy hóa tự nhiên, hoạt động bằng cách dọn dẹp các gốc tự do và bảo vệ các thành phần của tế bào không bị tổn thương do peroxy hóa ^[3]. Khi vào cơ thể, dạng RRR-alpha-tocopherol can thiệp trực tiếp vào phản ứng viêm trong nhu mô gan [3, 7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu sâu hơn về đường truyền tín hiệu tế bào cho thấy vitamin E làm giảm số lượng tế bào gan sản sinh phối tử Sonic Hedgehog (Shh) ^[4]. Hoạt động của con đường Hedgehog vốn kích thích quá trình viêm và xơ hóa gan tiến triển ^[4]. Nhờ ức chế tín hiệu này, vitamin E hỗ trợ giảm tình trạng tế bào gan phình to thoái hóa dạng bóng ^[4]. Đáng chú ý, tác dụng cải thiện mô gan của vitamin E diễn ra độc lập, không phụ thuộc vào sự thay đổi kháng insulin tại mô mỡ ^[5].

Bằng chứng vàng từ thử nghiệm lâm sàng PIVENS

Thử nghiệm lâm sàng PIVENS là một nghiên cứu ngẫu nhiên, đa trung tâm, mù đôi, có đối chứng giả dược quy mô lớn được thiết kế để đánh giá hiệu quả của pioglitazone và vitamin E ^[1]. Nghiên cứu bắt đầu tuyển chọn bệnh nhân từ tháng 1/2005 đến tháng 1/2007, với tổng cộng 247 người trưởng thành tham gia ^[1].

Tất cả người tham gia đều không mắc bệnh tiểu đường nhưng được xác định mắc NASH thông qua sinh thiết gan [2, 3]. Tiêu chí tuyển chọn bao gồm bệnh nhân có điểm hoạt động NAFLD (NAS) từ 5 trở lên, hoặc NAS bằng 4 kèm chẩn đoán viêm gan thoái hóa mỡ xác định ^[3]. Nghiên cứu loại trừ những người có uống rượu, xơ gan, viêm gan C, suy tim hoặc đang sử dụng thuốc gây độc cho gan ^[3].

Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào ba nhóm điều trị trong 96 tuần: nhóm dùng pioglitazone (30 mg/ngày), nhóm dùng vitamin E (800 IU/ngày) và nhóm dùng giả dược ^[1]. Bệnh nhân được theo dõi thêm 24 tuần sau khi ngừng can thiệp ^[1]. Đánh giá mô học được thực hiện thông qua sinh thiết gan trước và sau điều trị ^[1].

Kết quả từ thử nghiệm PIVENS cho thấy vitamin E giúp giảm nồng độ men gan trong huyết thanh rõ rệt ^[3]. Tỷ lệ bệnh nhân đạt cải thiện tổn thương mô học viêm gan thoái hóa mỡ ở nhóm vitamin E lên tới 43%, vượt trội so với mức 19% ở nhóm dùng giả dược (p=0.001) ^[3]. Tình trạng thoái hóa mỡ, viêm tiểu thùy và tế bào phình to đều thuyên giảm đáng kể ^[2].

Nghiên cứu trên trẻ em và các phân tích chuyên sâu

Không chỉ thử nghiệm trên người lớn, vitamin E còn được đưa vào nghiên cứu TONIC trên đối tượng trẻ em và thanh thiếu niên mắc bệnh gan nhiễm mỡ được xác nhận qua sinh thiết [3, 8]. Trong thử nghiệm này, trẻ được điều trị bằng vitamin E, metformin hoặc giả dược ^[3].

Kết quả nghiên cứu TONIC ghi nhận vitamin E làm tăng đáng kể tỷ lệ thoái lui viêm gan thoái hóa mỡ và cải thiện điểm hoạt động NAFLD cũng như tình trạng phình to tế bào gan [3, 8]. Tuy nhiên, thử nghiệm này không duy trì được sự sụt giảm men gan alanine aminotransferase (ALT) dài hạn và không thay đổi được tình trạng viêm hay xơ hóa ở trẻ [7, 8]. Do đó, việc ứng dụng trên trẻ nhỏ vẫn cần được xác thực thêm trước khi khuyến cáo rộng rãi ^[2].

Tại một phân tích chuyển hóa từ các mẫu sinh thiết của thử nghiệm PIVENS, các nhà khoa học nhận diện các dấu ấn sinh học phản ánh đáp ứng điều trị ^[6]. Ở thời điểm bắt đầu, nồng độ phenyl-propionic acid và indole-propionic acid có liên quan trực tiếp đến khả năng đáp ứng mô học với vitamin E ^[6]. Sau điều trị, các axit amin gắn gamma-glutamyl như leucine và valine giảm rõ rệt ở những người đáp ứng điều trị tốt ^[6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn không thể vượt qua

Mặc dù mang lại chuyển biến tích cực trên cấu trúc mô gan, vitamin E không phải là phương thuốc vạn năng giải quyết mọi vấn đề của bệnh nhân gan nhiễm mỡ.

Một phân tích gộp năm 2021 của tác giả Abdel-Maboud và cộng sự cho thấy bổ sung vitamin E cải thiện men gan ALT, AST, điểm hoạt động NAS và tình trạng xơ hóa ở cả giai đoạn theo dõi sớm và muộn ^[7]. Vitamin E tự thân mang lại hiệu quả mà không cần phải phối hợp thêm các liệu pháp can thiệp khác ^[7]. Đáng chú ý, nạp alpha-tocopherol là can thiệp cho thấy có sự sụt giảm tỷ lệ tử vong và cải thiện thời gian sống không cần ghép gan ở bệnh nhân NASH ^[7].

Tuy nhiên, trong chính thử nghiệm gốc PIVENS, vitamin E làm giảm mỡ và viêm nhưng không cải thiện được tình trạng xơ hóa mô gan ^[7]. Ngoài ra, nghiên cứu theo dõi năm 2015 trên 222 bệnh nhân PIVENS chỉ ra rằng, việc thoái lui NASH có đi kèm với tăng cholesterol tốt HDL và giảm triglycerid huyết thanh ^[8]. Dẫu vậy, nồng độ cholesterol xấu LDL và non-HDL-C không có sự khác biệt giữa các nhóm, đồng nghĩa với việc người bệnh thoái lui NASH vẫn đối mặt với nguy cơ tim mạch tiềm tàng ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng vitamin E cho bệnh gan

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bị chẩn đoán "gan nhiễm mỡ" trên siêu âm là có thể ra hiệu thuốc mua vitamin E về uống hằng ngày. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy hiểm.

Thứ nhất, vitamin E chỉ được chứng minh hiệu quả trên bệnh nhân viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) tiến triển nặng đã được xác định qua sinh thiết mô bệnh học, chứ không phải các trường hợp nhiễm mỡ đơn thuần mức độ nhẹ [3, 7].

Thứ hai, vitamin E tổng hợp liều thấp thường ngày không có tác dụng tương đương liều điều trị bệnh gan. Liều mang lại kết quả trong thử nghiệm PIVENS là liều rất cao, lên đến 800 IU mỗi ngày, dùng liên tục dưới sự giám sát y tế [2, 3].

Thứ ba, việc tự ý bổ sung vitamin E không thể thay thế cho lối sống lành mạnh. Hiện chưa có bất kỳ loại thuốc nào được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chính thức phê duyệt để điều trị NASH ^[3]. Chế độ ăn uống kiểm soát năng lượng và tập thể dục vẫn là nền tảng cốt lõi không thể thay thế.

Ai nên thận trọng và nguy cơ tiềm ẩn khi dùng liều cao

Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh Gan Hoa Kỳ (AASLD) và Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Vương quốc Anh (NICE) đã đưa vitamin E vào phác đồ khuyến cáo [3, 8]. Tuy nhiên, hướng dẫn này nhấn mạnh liều 800 IU/ngày chỉ xem xét cho người trưởng thành mắc NASH qua sinh thiết, không bị tiểu đường và chưa tiến triển thành xơ gan [3, 7, 8].

Những nhóm người tuyệt đối không tự ý dùng hoặc phải thận trọng cao độ bao gồm:

Người mắc bệnh đái tháo đường: Thử nghiệm PIVENS hoàn toàn thực hiện trên người không mắc tiểu đường [2, 3]. Bệnh nhân tiểu đường dùng vitamin E không ghi nhận hiệu quả rõ ràng và chưa được khuyến cáo ^[2].

Người đã tiến triển xơ gan: Nhóm bệnh nhân này bị loại trừ khỏi nghiên cứu lâm sàng ^[3]. Không có bằng chứng cho thấy vitamin E an toàn hay có thể phục hồi chức năng gan đã xơ hóa ^[2].

Nam giới có nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến: Các tranh luận khoa học ghi nhận mối liên hệ giữa việc bổ sung vitamin E liều cao kéo dài với sự gia tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến ở nam giới [3, 8].

Người có tiền sử tai biến mạch máu não: Vitamin E liều cao dài hạn bị đặt dấu hỏi về tính an toàn do nguy cơ làm tăng đột quỵ xuất huyết não và tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [3, 8].

Hướng dẫn áp dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Nếu được bác sĩ chuyên khoa gan mật chỉ định dùng vitamin E để hỗ trợ điều trị NASH, người bệnh cần tuân thủ đúng dạng dùng là RRR-alpha-tocopherol với liều lượng chuẩn xác 800 IU mỗi ngày [3, 7]. Vì vitamin E là vitamin tan trong dầu, thuốc nên được uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh để cơ thể hấp thu tối ưu.

Người bệnh không được tự ý kéo dài thời gian điều trị vượt quá chỉ định. Các nghiên cứu đều chỉ rõ cần thêm dữ liệu theo dõi dài hạn để khẳng định tính an toàn tuyệt đối của loại vi chất này khi dùng liên tục ^[2]. Định kỳ kiểm tra men gan, bilan lipid máu và chức năng đông máu là bắt buộc trong suốt quá trình sử dụng [3, 5].

Song song với can thiệp y khoa, nền tảng cải thiện gan nhiễm mỡ vẫn là chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, hạn chế đường tinh luyện, kiểm soát cân nặng và vận động thể lực đều đặn. Nếu bạn có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc chống đông, tuyệt đối tham vấn bác sĩ trước khi chạm vào bất kỳ viên uống vitamin E nào.

Vitamin E đã chứng minh được giá trị sinh học trong việc cải thiện mô học gan ở nhóm bệnh nhân viêm gan thoái hóa mỡ không tiểu đường qua thử nghiệm PIVENS danh tiếng. Dù vậy, ranh giới giữa lợi ích điều trị và rủi ro do tác dụng phụ liều cao là rất mong manh. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, dùng thuốc đúng chỉ định y khoa và luôn lấy lối sống lành mạnh làm gốc rễ bảo vệ lá gan.