Nhiều phụ nữ sau khi sinh con từ 2 đến 4 tháng thường hốt hoảng khi thấy tóc rụng từng búi mỗi lần gội đầu hoặc chải tóc. Tình trạng này khiến nhiều bà mẹ bỉm sữa lo lắng, vội vàng tìm kiếm đủ loại thuốc bổ đắt tiền với hy vọng cứu vãn mái tóc.
Thực tế, rụng tóc sau sinh là một dạng nghỉ chân tóc cấp tính (telogen effluvium), phần lớn khởi phát tự nhiên do sự sụt giảm đột ngột của hormone estrogen sau khi sinh [1]. Việc bổ sung vi chất chỉ thực sự đem lại hiệu quả phục hồi nang tóc khi cơ thể người mẹ có tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng đi kèm, đặc biệt là thiếu sắt hoặc kẽm [1, 4].
Cơ chế chu kỳ tóc và cú sốc hormone sau sinh
Ở da đầu khỏe mạnh bình thường, khoảng 85% nang tóc nằm trong giai đoạn phát triển (anagen) và 15% nang tóc ở giai đoạn nghỉ (telogen) [1]. Một sợi tóc thường phát triển liên tục trong khoảng 4 năm, sau đó bước vào giai đoạn nghỉ ngơi khoảng 4 tháng trước khi rụng để nhường chỗ cho sợi mới mọc lên [1].
Trong thai kỳ, nồng độ nội tiết tố estrogen tăng cao giúp kéo dài thời gian phát triển của sợi tóc, khiến tóc dày và ít rụng hơn bình thường. Tuy nhiên, sau khi sinh con, sự sụt giảm đột ngột của estrogen khiến chu kỳ tóc bị xáo trộn mạnh mẽ [1]. Khi cơ thể trải qua căng thẳng hoặc biến động nội tiết, có tới khoảng 70% số nang tóc đang phát triển có thể đồng loạt chuyển sang giai đoạn nghỉ telogen [1]. Khoảng 2 đến 4 tháng sau mốc biến động này, lượng tóc nghỉ đồng loạt rụng ra tạo nên hiện tượng rụng tóc sau sinh ồ ạt [1].
Phân biệt rụng tóc do nội tiết và rụng tóc do thiếu hụt dinh dưỡng
Rụng tóc do biến động estrogen là một phản ứng sinh lý tự nhiên, thường tự giới hạn và hồi phục dần khi nội tiết tố cơ thể ổn định trở lại [1]. Nang tóc không bị teo biến vĩnh viễn và không để lại sẹo [1].
Ngược lại, nếu tình trạng rụng tóc kéo dài dai dẳng không hồi phục, nguyên nhân có thể bắt nguồn từ việc thiếu hụt dinh dưỡng sau thai kỳ hoặc do ăn kiêng quá mức, thiếu đạm [1]. Quá trình sinh nở, mất máu khi vượt cạn và việc nuôi con bằng sữa mẹ khiến nhiều sản phụ rơi vào tình trạng thiếu sắt và thiếu máu sau sinh [2]. Sự thiếu hụt các nguyên liệu nuôi dưỡng thiết yếu như protein, sắt hoặc kẽm sẽ làm chậm quá trình tái tạo nang tóc, ngăn cản tóc mới chuyển sang giai đoạn mọc anagen [4, 5].
Các bằng chứng khoa học về vi chất và sự phục hồi nang tóc
Nhiều nghiên cứu y khoa đã kiểm tra nồng độ các chất trong máu của người bị rụng tóc thể telogen effluvium để làm rõ vai trò của dinh dưỡng:
Nghiên cứu bệnh chứng năm 2024 đối chiếu 90 bệnh nhân nữ mắc chứng rụng tóc telogen effluvium mạn tính với 90 phụ nữ nhóm đối chứng từ 18 tuổi trở lên [3]. Kết quả định lượng cho thấy nồng độ kẽm trong huyết thanh của nhóm rụng tóc thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [3]. Tỷ lệ đồng/kẽm (Cu/Zn) và nồng độ selen được xác định là các chỉ số có giá trị dự đoán rụng tóc telogen effluvium [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt về nồng độ hemoglobin, ferritin, vitamin B12, vitamin D hay biotin trong máu và nước tiểu giữa hai nhóm [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng không phổ biến ở tất cả các ca rụng tóc [3].
Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát 100 bệnh nhân rụng tóc telogen effluvium hồi phục sau mắc bệnh từ 4 đến 12 tuần [4]. Nghiên cứu ghi nhận nồng độ ferritin trung bình ở người rụng tóc thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng (68,52 ± 126 ug/L so với 137 ± 137,597 ug/L) [4]. Nhóm rụng tóc cũng sử dụng ít vitamin C, vitamin D, lactoferrin và kẽm hơn đáng kể so với nhóm không rụng tóc [4]. Dù ferritin thấp hơn, chỉ số này vẫn nằm trên ngưỡng chẩn đoán thiếu sắt không thiếu máu nên ferritin đơn thuần không phải dấu ấn sinh học hoàn hảo cho mọi trường hợp [4].
Bên cạnh đó, thử nghiệm đa trung tâm năm 2022 kiểm tra liệu pháp bổ sung dinh dưỡng kết hợp collagen thủy phân, axit amin, vitamin và khoáng chất cho người rụng tóc telogen effluvium [5]. Kết quả sau 4 tuần tấn công và 12 tuần duy trì (tổng 16 tuần) cho thấy tỷ lệ anagen/telogen cải thiện rõ rệt, tăng số lượng tóc mọc và giảm số lượng tóc nghỉ, đồng thời mật độ tóc tổng thể tăng lên đáng kể [5].
Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc tóc sau sinh
Sai lầm thường gặp nhất của các bà mẹ là tự ý mua các viên uống chứa liều cao biotin hoặc selen về uống vô tội vạ. Nghiên cứu thực tế cho thấy nồng độ biotin huyết thanh và biotin nước tiểu ở người rụng tóc telogen effluvium không hề có sự khác biệt so với người khỏe mạnh bình thường [3]. Thậm chí, nồng độ selen trong máu người bệnh rụng tóc còn được ghi nhận ở mức cao hơn nhóm đối chứng [3]. Bổ sung dư thừa các chất cơ thể không thiếu vừa lãng phí vừa tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc vi chất.
Một hiểu lầm khác là dùng thuốc trị mụn hoặc các chế phẩm chứa dẫn xuất vitamin A để cải thiện sức khỏe làn da và mái tóc. Dư thừa vitamin A (retinoid) thực chất lại là một trong những tác nhân phổ biến kích hoạt rụng tóc telogen effluvium [1].
Nhóm phụ nữ sau sinh cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ sau sinh bị mất máu nhiều hoặc từng phẫu thuật mổ bắt con cần hết sức chú ý tình trạng thiếu máu và thiếu sắt [7, 8]. Việc xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ huyết sắc tố và dự trữ sắt là cần thiết trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung vi chất nào [6].
Phụ nữ có bệnh lý tuyến giáp đi kèm cũng cần thăm khám chuyên khoa, bởi suy giáp là yếu tố đã được chứng minh kích hoạt rụng tóc [1]. Ngoài ra, việc dùng đồng thời sắt và kẽm bằng đường uống cần có chỉ dẫn cẩn thận, vì bổ sung kết hợp hai chất này có thể làm giảm nhẹ chỉ số hemoglobin và hematocrit so với chỉ uống sắt đơn thuần ở sản phụ bị thiếu máu sau sinh [7]. Người đang có bệnh nền hoặc đang cho con bú bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các loại thực phẩm bổ sung.
Hướng dẫn chăm sóc và bổ sung dinh dưỡng đúng cách
Để nang tóc sớm hồi phục và rút ngắn chu kỳ nghỉ, chế độ dinh dưỡng hàng ngày cần được ưu tiên hàng đầu thay vì lạm dụng viên uống tổng hợp:
Bổ sung đầy đủ đạm trong bữa ăn là nguyên tắc cốt lõi, bởi thân sợi tóc được cấu tạo gần như hoàn toàn từ protein [5]. Khẩu phần ăn thiếu hụt calo hoặc thiếu đạm (protein) sẽ gây rụng tóc telogen effluvium [1]. Nguồn đạm chất lượng cao có thể lấy từ thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu.
Tăng cường nguồn cung cấp kẽm và sắt tự nhiên thông qua thực phẩm. Kẽm là vi chất quan trọng tham gia vào hoạt động của hàng trăm enzyme trong cơ thể và cải thiện chuyển hóa vitamin [6, 7]. Bổ sung kẽm sau sinh còn được chứng minh giúp cải thiện nồng độ kẽm trong máu mẹ và giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh [7].
Cân nhắc bổ sung các chế phẩm chứa phức hợp collagen thủy phân, axit amin cùng các khoáng chất thiết yếu theo liệu trình có kiểm soát nếu chế độ ăn không đảm bảo [5]. Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc bất cứ khi nào có thể nhằm giảm thiểu căng thẳng chuyển hóa tác động lên nang tóc [1].
Tóm lại, rụng tóc sau sinh phần lớn bắt nguồn từ sự sụt giảm tự nhiên của estrogen và sẽ tự ổn định theo thời gian [1]. Thay vì lo lắng thái quá và dùng thuốc bổ tùy tiện, người mẹ nên duy trì chế độ ăn giàu đạm, đủ vi chất và chủ động đi khám chuyên khoa nếu tóc rụng kéo dài [4, 5].
