Nhiều phụ nữ chọn chế độ ăn chay vì lối sống lành mạnh, bảo vệ môi trường hoặc lý do tôn giáo. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn cho con bú, không ít bà mẹ lo lắng liệu chế độ ăn hoàn toàn từ thực vật có cung cấp đủ dưỡng chất cho con qua dòng sữa mẹ hay không. Nỗi băn khoăn lớn nhất thường xoay quanh vi chất quan trọng bậc nhất cho hệ thần kinh: vitamin B12.

Câu trả lời ngắn gọn: Sữa mẹ của người ăn thuần chay hoàn toàn có nguy cơ thiếu hụt vitamin B12 nếu người mẹ không uống viên bổ sung hoặc không dùng thực phẩm tăng cường vi chất [1], [2]. Lượng vitamin B12 bài tiết vào sữa mẹ phản ánh trực tiếp nồng độ chất này trong huyết thanh của người mẹ [3]. Nếu không có nguồn bổ sung đầy đủ, trẻ bú mẹ hoàn toàn sẽ đối mặt với những tổn thương thần kinh vĩnh viễn [1].

Nguồn gốc của B12 và cơ chế chuyển hóa vào sữa mẹ

Vitamin B12 (cobalamin) là một vi chất thiết yếu cho quá trình hình thành tế bào máu và sự phát triển của hệ thần kinh non nớt ở trẻ nhỏ [2], [3]. Điểm đặc biệt của loại vitamin này nằm ở nguồn gốc tự nhiên: nó chỉ tồn tại trong các thực phẩm có nguồn gốc từ động vật hoặc các loại thực phẩm được nhà sản xuất chủ động bổ sung vi chất [2]. Cơ thể con người hoàn toàn không thể tự tổng hợp vitamin B12. Do đó, những người tuân thủ chế độ ăn chay, đặc biệt là ăn thuần chay (vegan), luôn nằm trong nhóm có nguy cơ cao bị thiếu hụt loại vitamin này [1], [2].

Trong 6 tháng đầu đời, trẻ sơ sinh được khuyến nghị bú mẹ hoàn toàn và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn dự trữ từ lúc còn trong bụng mẹ kết hợp với lượng B12 nhận qua sữa mẹ [2]. Tình trạng vitamin B12 của mẹ trong thời kỳ mang thai ảnh hưởng mạnh mẽ đến nguồn dự trữ của trẻ khi chào đời [2]. Sau sinh, hàm lượng vitamin B12 trong sữa mẹ sẽ sụt giảm nghiêm trọng nếu tình trạng dinh dưỡng của người mẹ kém [2]. Nồng độ B12 trong sữa mẹ và nồng độ B12 trong huyết thanh của trẻ bú mẹ có mối tương quan thuận trực tiếp với nhau [3]. Nếu mẹ không nạp đủ vi chất này, sữa mẹ sẽ cạn kiệt B12, khiến trẻ không nhận đủ lượng cần thiết cho nhu cầu tăng trưởng nhảy vọt [1], [2].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về nồng độ B12 ở mẹ ăn chay?

Nhiều công trình khoa học trên thế giới đã tiến hành phân tích chi tiết mối quan hệ giữa chế độ ăn của mẹ, nồng độ vi chất trong máu và thành phần sữa mẹ:

Nghiên cứu đối chứng phân tích thứ cấp công bố năm 2017 đã so sánh nồng độ B12 giữa hai nhóm bà mẹ và trẻ sơ sinh tại Vancouver (Canada) và Prey Veng (Campuchia) [2]. Nhóm Canada gồm 124 bà mẹ được đánh giá ở tuần thứ 8 sau sinh, tất cả đều uống viên bổ sung đa vi chất chứa vitamin B12 hàng ngày trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú [2]. Nhóm Campuchia gồm 69 bà mẹ được đánh giá trong khoảng từ tuần thứ 3 đến tuần thứ 27 sau sinh, hoàn toàn không dùng viên bổ sung [2].

Kết quả cho thấy nồng độ vitamin B12 tổng số (tính theo giá trị trung bình nhân pmol/L) ở nhóm Canada vượt trội hơn hẳn: huyết thanh mẹ đạt 698 pmol/L, sữa mẹ đạt 452 pmol/L và huyết thanh của trẻ đạt 506 pmol/L [2]. Trong khi đó, tại Campuchia - nơi mức tiêu thụ thực phẩm động vật thấp và không dùng viên bổ sung, các chỉ số lần lượt chỉ đạt 620 pmol/L ở huyết thanh mẹ, 317 pmol/L trong sữa mẹ và 357 pmol/L ở trẻ [2]. Tỷ lệ đủ B12 (trên 221 pmol/L) ở nhóm trẻ Canada là 94%, trong khi trẻ Campuchia chỉ đạt 84% [2]. Ở nhóm Canada, nồng độ B12 của mẹ, trong sữa và của trẻ đều tương quan chặt chẽ với nhau (p < 0.05) [2].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2019 cũng dẫn chứng lại dữ liệu từ Pawlak và các cộng sự trên 74 phụ nữ ăn thuần chay, ăn chay và ăn thịt [1]. Tỷ lệ có nồng độ vitamin B12 thấp (dưới 310 pmol/L) lần lượt là 19,2% ở người ăn thuần chay, 18,2% ở người ăn chay và 15,4% ở người ăn thịt [1]. Đáng chú ý, khoảng 85% người tham gia bị xếp vào nhóm thiếu hụt này thực tế có uống viên bổ sung B12 với liều cao hơn mức khuyến nghị hàng ngày, dù nghiên cứu này có hạn chế là cỡ mẫu khá nhỏ [1]. Tình trạng B12 của mẹ là yếu tố chính quyết định mức độ nghiêm trọng của tình trạng thiếu hụt ở trẻ bú mẹ [1].

Một tổng quan hệ thống khác vào năm 2021 tổng hợp 13 công bố khoa học về tác động của chế độ ăn thực vật đối với thành phần sữa mẹ [4]. Kết quả khẳng định: mẹ ăn thịt, ăn chay hay ăn thuần chay đều có thể tạo ra nguồn sữa mẹ có giá trị dinh dưỡng tương đương nhau [4]. Khác biệt lớn nhất giữa các nhóm chủ yếu tập trung vào thành phần axit béo và một số vi chất, đứng đầu là vitamin B12 [4]. Các tác giả nhấn mạnh, người ăn chay hoàn toàn có khả năng sản xuất nguồn sữa mẹ quý giá cho con, miễn là được bổ sung vi chất thích hợp để bù đắp cho nhu cầu tăng cao trong thời kỳ cho con bú [4].

Nguy cơ khôn lường khi trẻ bú mẹ bị thiếu vitamin B12

Khi người mẹ ăn thuần chay lâu năm không bổ sung hoặc bổ sung rất ít vi chất, trẻ bú mẹ hoàn toàn sẽ đối mặt với tình trạng thiếu vitamin B12 nghiêm trọng trong khoảng từ 2 đến 12 tháng tuổi [3]. Thiếu hụt B12 trong giai đoạn nhạy cảm này có thể để lại những tổn thương thần kinh vĩnh viễn cho trẻ [1].

Theo các dữ liệu lâm sàng, trẻ thiếu vitamin B12 có thể biểu hiện qua các triệu chứng như thiếu máu, chậm phát triển, biếng ăn, suy dinh dưỡng (failure to thrive), tăng sắc tố ở lòng bàn tay bàn chân [3]. Về mặt thần kinh, trẻ có thể xuất hiện các cử động không tự chủ hoặc có sóng điện não đồ (EEG) bất thường [3].

Một cạm bẫy lâm sàng vô cùng nguy hiểm là ở trẻ trên 6 tháng tuổi, chế độ ăn nhiều rau củ cung cấp lượng folate (vitamin B9) rất cao [3]. Nồng độ folate cao có khả năng che lấp các biểu hiện thiếu máu huyết học điển hình của bệnh thiếu B12 [3]. Hậu quả là bệnh thường không được phát hiện sớm cho đến khi các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng bộc lộ ra bên ngoài [3]. Tình trạng thiếu B12 đã được ghi nhận ở mức lên tới 45% ở những trẻ áp dụng chế độ ăn thuần chay [3].

Y văn từng ghi nhận bài học đắt giá vào năm 1979 về tình trạng đa thiếu hụt dinh dưỡng ở 4 trẻ sơ sinh thuộc một cộng đồng tôn giáo ăn thuần chay nghiêm ngặt [5]. Các bé chỉ được bú mẹ đến 3 tháng tuổi, sau đó chuyển sang dùng các chế phẩm thay thế có mật độ calo cực kỳ thấp [5]. Cả 4 trẻ đều rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng protein - năng lượng sâu sắc, còi xương nặng, loãng xương và thiếu hụt vitamin B12 cùng nhiều vi chất khác, dẫn đến cái chết của 1 trẻ [5]. Dù sau đó cộng đồng này đã điều chỉnh chế độ ăn theo hướng dẫn của bệnh viện, họ vẫn từ chối cho trẻ uống B12 đều đặn [5].

Giải mã những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng người mẹ ăn chay thì sữa mẹ cũng tự động thiếu hụt tất cả các chất dinh dưỡng khác. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy sữa mẹ có cơ chế điều hòa rất tốt đối với nhiều thành phần.

Chẳng hạn, một nghiên cứu bệnh chứng vào năm 2023 so sánh 25 bà mẹ ăn thuần chay hoàn toàn với 25 bà mẹ ăn đa dạng (không dùng viên bổ sung) [6]. Kết quả chỉ ra rằng nồng độ vitamin B2 (riboflavin) trong sữa mẹ và huyết thanh không hề có sự khác biệt giữa hai nhóm [6]. Tương tự, nồng độ carnitine tự do và acetyl carnitine trong sữa mẹ cũng tương đương nhau, mặc dù nồng độ carnitine trong máu của mẹ ăn chay thấp hơn nhóm ăn thịt (p < 0.0001) [6]. Điều này chứng tỏ trẻ bú mẹ của các bà mẹ ăn thuần chay không có nguy cơ gia tăng bị thiếu B2 hay carnitine qua sữa [6].

Về mặt chất béo, sữa mẹ của phụ nữ ăn chay có hàm lượng axit linoleic (LA) và axit alpha-linolenic (ALA) cao gấp hơn hai lần so với người không ăn chay [1]. Tại Anh, sữa mẹ của phụ nữ ăn chay hoặc thuần chay có lượng DHA thấp hơn nhóm ăn thịt, nhưng tại Mỹ, chỉ số DHA ở các mẹ ăn chay không bị thấp hơn, có thể nhờ họ tiêu thụ nhiều ALA từ dầu đậu nành hoặc bổ sung DHA trực tiếp [1]. Thành phần sữa mẹ nhìn chung rất tương đồng giữa các chế độ ăn, ngoại trừ cấu trúc chất béo và vitamin B12 [7]. Do đó, chế độ ăn thuần chay không nên bị coi là tiêu chí loại trừ vĩnh viễn khi tuyển chọn người hiến tặng sữa mẹ tại các ngân hàng sữa [4].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Phụ nữ cho con bú ăn thuần chay trường diễn (vegan): Nhóm đối tượng này bắt buộc phải bổ sung vitamin B12 bằng các sản phẩm phù hợp [3].
  • Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn có mẹ ăn chay: Cần được theo dõi sát sao các mốc phát triển thần kinh và thể chất từ tháng thứ 2 trở đi [3].
  • Gia đình chuyển trẻ sang ăn dặm thuần chay: Cần hết sức thận trọng với nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng. Thiếu vitamin D và canxi trong giai đoạn này có thể dẫn tới còi xương và giảm mật độ khoáng xương [3]. Trẻ ăn dặm thực vật theo trường phái thực dưỡng (macrobiotic) từng được ghi nhận có tỷ lệ còi xương lên tới 55% so với 0% ở nhóm ăn thông thường [3].
  • Người sống ở vùng có nguy cơ thiếu vi chất: Những khu vực ít tiêu thụ đạm động vật và không phổ biến việc bổ sung vi chất thai kỳ cần có kế hoạch can thiệp y tế chủ động [1], [2].

Hướng dẫn thực hành dinh dưỡng an toàn cho mẹ và bé

Các hiệp hội chuyên môn lớn như Hiệp hội Dinh dưỡng Hoa Kỳ và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khẳng định rằng chế độ ăn thuần chay nếu được lên kế hoạch đúng cách hoàn toàn có thể đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng và hỗ trợ sự tăng trưởng bình thường của trẻ nhỏ [7].

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, các bà mẹ và gia đình cần lưu ý các khuyến nghị thực hành sau:

  1. Bổ sung vi chất cho mẹ: Mẹ nuôi con bằng sữa mẹ theo chế độ ăn chay bắt buộc phải uống viên bổ sung vitamin B12 đều đặn theo hướng dẫn của nhân viên y tế [3]. Đây là cách trực tiếp nhất để nâng cao nồng độ B12 trong sữa mẹ [2].
  2. Lựa chọn thức ăn thay thế phù hợp: Trong 4 đến 6 tháng đầu đời, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng duy nhất; nếu cần sữa công thức thay thế cho gia đình thuần chay, chỉ sử dụng sữa công thức chuyên biệt từ đậu nành hoặc gạo đã được bổ sung vi chất đầy đủ [3], [7]. Tuyệt đối không dùng sữa đậu nành thương mại thông thường làm đồ uống chính cho trẻ dưới 1 tuổi [7].
  3. Bổ sung khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm:
    • Trẻ ăn dặm thuần chay cần được bổ sung trực tiếp 5 mcg vitamin B12 mỗi ngày và 10 mcg (400 IU) vitamin D mỗi ngày [3], [8].
    • Nhu cầu canxi cho trẻ dưới 12 tháng tuổi là 500 mg/ngày [3].
    • Cần bổ sung iot (lên đến 110 mcg/ngày) nếu lượng sữa mẹ hoặc sữa công thức của trẻ bị giảm thấp [8].
    • Cân nhắc bổ sung selen (5 mcg/ngày) tại các vùng đất thiếu selen, nhưng cần thận trọng tránh quá liều iot và đặc biệt là selen [8].
  4. Thời điểm tập ăn dặm: Trẻ ăn chay bắt đầu ăn dặm ở thời điểm tương tự trẻ bình thường [7]. Khoảng tháng thứ 7 đến 8, phụ huynh có thể giới thiệu các nguồn đạm thực vật như đậu phụ, các loại đậu khô nghiền nhuyễn [7].

Chế độ ăn chay hoàn toàn có thể song hành cùng thiên chức nuôi con bằng sữa mẹ an toàn, miễn là người mẹ hiểu rõ cơ chế và chủ động bổ sung vi chất. Dòng sữa mẹ vẫn luôn là nguồn dưỡng chất quý báu, nhưng sự can thiệp kịp thời bằng viên bổ sung B12 cho mẹ là chìa khóa then chốt để bảo vệ tương lai phát triển thần kinh của trẻ. Mọi kế hoạch thay đổi chế độ dinh dưỡng hoặc sử dụng vi chất liều cao nên được tham vấn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.