Nhụy hoa nghệ tây (saffron) vài năm gần đây trở thành mặt hàng đắt đỏ được nhiều người săn đón. Trên mạng xã hội và thị trường truyền miệng, saffron thường được gắn mác "thần dược" với khả năng ngừa ung thư, đảo ngược lão hóa và trẻ hóa làn da cấp tốc.
Thực tế, saffron có thực sự mang lại những tác dụng kỳ diệu như lời đồn? Khi đối chiếu với các bằng chứng khoa học hiện tại, sự thật cho thấy saffron giàu hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm, nhưng bằng chứng điều trị ung thư và trẻ hóa tế bào trên cơ thể người vẫn còn là khoảng trống rất lớn [1], [2].
Cơn sốt nhụy hoa nghệ tây và những lời đồn thổi
Nghệ tây (Crocus sativus) từ lâu đã xuất hiện trong y học cổ truyền Trung Đông với nhiều mục đích trị liệu như an thần, chống co thắt, hỗ trợ tiêu hóa hay long đờm [3], [2]. Khi thương mại hóa phát triển, người bán bắt đầu gắn cho saffron các công dụng vượt bậc về làm đẹp và phòng chống các bệnh nan y.
Nhiều người sẵn sàng chi hàng triệu đồng cho vài gam sợi nhụy khô với niềm tin uống mỗi ngày sẽ ngăn tế bào ác tính phát triển và giữ mãi nét thanh xuân. Tuy nhiên, phần lớn những lời quảng cáo này bắt nguồn từ sự thổi phồng quá mức các kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) mà bỏ qua thực tế lâm sàng trên người [1].
Sức mạnh chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm
Xét về thành phần hóa học, nghệ tây thực sự chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị. Nhóm hoạt chất nổi bật nhất thuộc họ carotenoid, bao gồm crocin, crocetin, picrocrocin và safranal [1], [4]. Trong số đó, crocin là một loại carotenoid độc đáo đóng vai trò chính tạo nên khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ của saffron [3].
Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm chứng minh chiết xuất nghệ tây có khả năng dọn dẹp các gốc tự do rất ấn tượng [3], [4]. Thậm chí, khả năng chống oxy hóa của dịch chiết nghệ tây bằng cồn methanol hoặc hỗn hợp cồn - nước còn vượt trội hơn chiết xuất từ cà chua hay cà rốt [3]. Các hoạt chất crocin và safranal có thể bắt giữ gốc tự do, trong khi crocetin làm giảm đáng kể quá trình peroxy hóa lipid [4].
Tác động chống oxy hóa của dimethylcrocetin tăng dần theo nồng độ và đạt đỉnh ở mức 40 microgram/mL [3]. Sự kết hợp cộng hưởng của toàn bộ các dưỡng chất thực vật này giúp saffron sở hữu hoạt tính bảo vệ tế bào trước sự phá hủy của các gốc tự do gây hại [3], [1].
Cơ chế tác động: Vì sao saffron diệt được tế bào ung thư trong đĩa thí nghiệm?
Quá trình stress oxy hóa do dư thừa gốc tự do chính là nguyên nhân làm hư hỏng DNA, RNA và protein, từ đó thúc đẩy lão hóa cơ thể và khởi phát bệnh ung thư [1], [4]. Do saffron là nguồn dồi dào chất chống oxy hóa tự nhiên, các nhà khoa học đã đưa nó vào tầm ngắm nghiên cứu [2], [5].
Khi thử nghiệm trên các tế bào ung thư nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm, saffron và các hoạt chất của nó thể hiện độc tính có chọn lọc: tiêu diệt hoặc ức chế tế bào ác tính nhưng lại không làm tổn thương tế bào bình thường [6]. Nó ngăn chặn sự phân chia chu kỳ tế bào, làm biến đổi quá trình trao đổi chất của khối u, gây phân mảnh DNA và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào bệnh [6], [5].
Nhiều giả thuyết được đưa ra để giải thích khả năng ngăn ngừa tế bào ác tính của saffron. Đó là saffron có thể ức chế quá trình tổng hợp DNA và RNA nhưng không ảnh hưởng đến tổng hợp protein [7]. Nó cắt đứt chuỗi phản ứng của gốc tự do, hỗ trợ chuyển hóa carotenoid tự nhiên thành retinoid, tương tác với enzyme topoisomerase II tham gia tương tác DNA-protein, đồng thời điều hòa tế bào lympho T hỗ trợ (Th1 và Th2) của hệ miễn dịch [7].
Một nghiên cứu năm 2016 trên nhụy nghệ tây hữu cơ Iran cho thấy chiết xuất này làm giảm khả năng sống của tế bào ung thư phụ thuộc vào liều lượng và thời gian [8]. Cơ chế này gắn liền với việc tăng biểu hiện gen Bax và giảm biểu hiện gen Bcl-2, dẫn đến tăng tỷ lệ Bax/Bcl-2 kích hoạt tế bào ung thư tự tiêu biến [8].
Bằng chứng nghiên cứu: Động vật cho tín hiệu tốt, người chưa có gì
Dù kết quả ống nghiệm rất hứa hẹn, bức tranh nghiên cứu trên sinh vật sống và người lại hoàn toàn khác biệt. Trong các mô hình động vật thí nghiệm, saffron cho thấy khả năng chống ung thư và phòng ngừa tiến triển khối u, đặc biệt ở ung thư da, sarcoma và ung thư dạ dày [6]. Trên chuột thí nghiệm, hoạt chất crocin giúp bảo vệ não, gan và thận khỏi các tổn thương oxy hóa do căng thẳng kéo dài [4].
Tính đến năm 2019, các cơ sở dữ liệu học thuật ghi nhận khoảng 150 công trình khi kết hợp từ khóa "saffron" và "ung thư", khoảng 60 bài với "crocin" và 55 bài với "crocetin" [5]. Tuy nhiên, gần như tất cả chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm [2], [5].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2014 nhấn mạnh các phát hiện về đặc tính ngừa ung thư của saffron vẫn chưa từng được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1]. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đo lường saffron bằng tiêu chí giảm tỷ lệ mắc ung thư thực tế ở người [7]. Đối với các dạng bệnh như u lympho Hodgkin hay u lympho không Hodgkin, hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào về tác động của chiết xuất saffron [6].
Ngay cả với tuyên bố saffron giúp trẻ hóa da và chống lão hóa toàn thân, bằng chứng lâm sàng vẫn cực kỳ rời rạc. Việc thiếu các đánh giá lâm sàng toàn diện khiến giới y khoa chưa thể xác định liệu việc uống bổ sung saffron có thực sự đảo ngược lão hóa hay ngăn bệnh như kỳ vọng hay không [2].
Các thử nghiệm lâm sàng trên người hiện nay của saffron chủ yếu chỉ mới khảo sát trên một số bệnh lý khác. Cụ thể gồm hen suyễn dị ứng, giảm viêm trong hội chứng chuyển hóa, thoái hóa điểm vàng nhẹ đến trung bình do tuổi tác, bệnh võng mạc tiểu đường, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ rối loạn trầm cảm [6]. Saffron hoàn toàn chưa có vị trí là thuốc trị ung thư hay trẻ hóa trên người.
Những hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc đồng nhất khả năng diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm với việc chữa ung thư ở người bệnh [1]. Môi trường nuôi cấy tế bào nhân tạo hoàn toàn khác với một cơ thể sống phức tạp. Hợp chất khi đi qua hệ tiêu hóa, hấp thu vào máu và phân bố đến các mô có thể bị biến đổi sâu sắc và không đạt nồng độ như trong đĩa nghiệm nghiệm.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "saffron chống oxy hóa mạnh nên chắc chắn ngăn lão hóa da và trẻ hóa tế bào". Chống oxy hóa là một cơ chế sinh hóa nền tảng, nhưng lão hóa da chịu tác động của vô số yếu tố nội sinh và ngoại sinh. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào khẳng định việc uống vài sợi nghệ tây mỗi ngày sẽ giúp xóa mờ nếp nhăn hay tái tạo tế bào da bị lão hóa.
Nhiều người cũng lầm tưởng cứ là thảo mộc thì dùng càng nhiều càng tốt. Sự thật là saffron ở liều cao vượt xa mức dùng ẩm thực thông thường có thể gây độc tính cho cơ thể [6].
Ai nên thận trọng khi dùng saffron?
Nghệ tây là một loại thảo dược có hoạt tính sinh học mạnh chứ không đơn thuần là một loại trà uống giải khát [3]. Vì vậy, việc sử dụng cần thận trọng trên một số đối tượng cụ thể:
- Người đang điều trị ung thư: Tuyệt đối không dùng saffron thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa hoặc tự ý uống saffron liều cao khi chưa có chỉ định y tế [1]. Dù một số nghiên cứu ghi nhận saffron có thể làm giảm độc tính của thuốc điều trị ung thư [6], việc tự ý bổ sung có thể gây tương tác thuốc khó lường.
- Người có bệnh nền, đang uống thuốc hạ huyết áp, tiểu đường hoặc thuốc chống đông: Saffron đã được ghi nhận có các đặc tính hạ huyết áp, hạ đường huyết và tác động lên chuyển hóa [3]. Việc kết hợp bừa bãi có thể làm tăng tác dụng phụ của thuốc tây.
- Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Liều lượng lớn nghệ tây trong y học cổ truyền từng liên quan đến tác động co thắt [3]. Nhóm đối tượng này chưa có đủ dữ liệu an toàn lâm sàng rõ ràng, cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Cách áp dụng thực tế đúng mực
Để tận dụng giá trị của nghệ tây mà không biến mình thành nạn nhân của các chiêu trò thổi phồng công dụng, người tiêu dùng nên duy trì góc nhìn cân bằng:
- Xem saffron là gia vị thực phẩm: Hãy sử dụng saffron đúng nghĩa là một loại gia vị tạo màu sắc và hương vị đặc trưng cho món ăn, hoặc một loại trà thảo mộc dùng với lượng vừa phải tương tự văn hóa ẩm thực truyền thống [6].
- Không chạy theo liều cao: Các nghiên cứu cảnh báo liều quá cao có thể gây độc [6]. Mặt khác, saffron rất đắt đỏ và khan hiếm, việc lãng phí tiền bạc vào các sản phẩm saffron đắt tiền với hy vọng "trị bách bệnh" là không cần thiết [1].
- Cách dùng an toàn: Có thể ngâm một lượng vừa phải sợi saffron trong nước ấm hoặc sữa ấm để uống, hoặc thêm vào các món cơm, hầm. Tuyệt đối không tự ý mua các loại viên uống chiết xuất đậm đặc trôi nổi trên mạng mà không rõ hàm lượng hay nguồn gốc.
- Đặt trọn niềm tin vào lối sống toàn diện: Để làm chậm lão hóa và phòng ngừa bệnh ung thư, không có loại thảo dược nào thay thế được chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, chống nắng bảo vệ da và khám sức khỏe định kỳ.
Saffron là một loại thảo mộc quý giá giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, mang lại tiềm năng sinh học đáng chú ý trong các thí nghiệm sơ khởi [3], [1]. Tuy nhiên, việc khẳng định saffron có thể ngăn ngừa ung thư hay làm trẻ hóa da ở người hiện hoàn toàn thiếu bằng chứng lâm sàng xác thực [1], [2]. Người tiêu dùng nên giữ sự tỉnh táo, dùng saffron như một gia vị thưởng thức chừng mực và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có bất kỳ vấn đề bệnh lý nào.
