Nhiều người truyền tai nhau dùng nghệ trắng ngâm mật ong hoặc sắc uống để trị dứt điểm đau dạ dày. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân tự ý ngưng thuốc điều trị để dùng củ tươi [1].

Nghệ trắng chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày [2]. Dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và dòng tế bào, chưa đủ cơ sở chứng minh khả năng thay thế thuốc chữa bệnh ở người [6, 7].

Cơn sốt nghệ trắng trong dân gian và bản chất khoa học

Dân gian thường gọi nghệ trắng với nhiều tên như nghệ rừng, ngải trắng (thuộc chi Curcuma, phổ biến là Curcuma aromatica hoặc Curcuma xanthorrhiza). Loại củ này được tin là giải độc, tiêu viêm và chữa lành viêm loét dạ dày tốt hơn cả nghệ vàng.

Tuy nhiên, niềm tin này chủ yếu xuất phát từ kinh nghiệm truyền miệng [1]. Trong nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu phân tách từng loài trong chi nghệ để đánh giá phản ứng sinh hóa trên mô sống, chứ không đánh đồng mọi loại củ có cùi màu trắng [1, 6].

Thực tế, phần lớn dữ liệu bảo vệ dạ dày kinh điển thuộc về curcumin chiết xuất từ nghệ vàng (Curcuma longa) [2, 3]. Nghệ trắng cũng chứa một số hợp chất chống oxy hóa nhưng cơ chế hoạt động có sự khác biệt [6, 7].

Cơ chế bảo vệ lớp niêm mạc hoạt động thế nào?

Lớp lót dạ dày liên tục đối mặt với axit dịch vị (hydrochloride acid) và enzyme tiêu hóa pepsin [3]. Viêm loét xảy ra khi yếu tố tấn công (axit, độc chất, thuốc giảm đau) lấn át yếu tố bảo vệ (chất nhầy, chất chống oxy hóa tự nhiên) [1, 8].

Nghiên cứu trên mô hình sinh học cho thấy chiết xuất từ chi nghệ củng cố hàng rào phòng thủ này [1, 6]. Chúng kích thích tiết prostaglandin E2 (chất bảo vệ mô) và tăng sản xuất chất nhầy lòng dạ dày [1, 6]. Lớp chất nhầy đóng vai trò tấm đệm ngăn dịch axit tiếp xúc trực tiếp gây thủng mạch máu niêm mạc [3].

Cùng với đó, các hoạt chất giúp kích hoạt hệ thống dọn dẹp gốc tự do như superoxide dismutase (SOD) và catalase [1, 6]. Sự gia tăng này dập tắt phản ứng oxy hóa và hạn chế phản ứng viêm lan rộng [1, 6].

Chiết xuất nghệ trắng (Curcuma aromatica): Nghiên cứu nói gì?

Nghiên cứu năm 2015 thử nghiệm tác dụng của dịch chiết nước từ Curcuma aromatica (CAW) trên chuột cống trắng bị viêm dạ dày do cồn tuyệt đối (ethanol) [2]. Chuột được cho uống dịch chiết ở mức liều 250 mg/kg hoặc 500 mg/kg trước khi gây tổn thương dạ dày bằng ethanol 5 mL/kg [2].

Kết quả cho thấy dịch chiết nghệ trắng làm giảm rõ rệt hiện tượng viêm và mất tế bào biểu mô dạ dày [2]. Ở cả hai mức liều, lượng chất chỉ điểm tổn thương peroxy hóa lipid giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0.01) [2].

Đồng thời, hàm lượng chất chống oxy hóa glutathione (GSH) trong niêm mạc tăng ở nhóm dùng liều 500 mg/kg (p < 0.01), còn hoạt tính men catalase và nồng độ prostaglandin E2 tăng ở cả hai nhóm liều [2]. Thử nghiệm kết luận chiết xuất Curcuma aromatica có tiềm năng ngăn ngừa viêm dạ dày do rượu thông qua cải thiện cân bằng oxy hóa [2].

Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này nằm ở việc thực hiện hoàn toàn trên mô hình chuột cống [2]. Dịch chiết nước dùng trong phòng thí nghiệm được chuẩn hóa hoạt chất, khác biệt lớn so với củ tươi giã lấy nước hoặc phơi khô tự chế [2].

Thử nghiệm tế bào ung thư dạ dày từ củ nghệ trắng

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đi sâu vào phân tích dịch chiết thân rễ Curcuma aromatica (CAE) trên các dòng tế bào, bao gồm tế bào ung thư dạ dày AGS ở người [4]. Thử nghiệm ghi nhận dịch chiết chứa các thành phần hoạt tính gồm curdione, curcumenol và germacrone [4].

Kết quả cho thấy CAE ức chế sự phát triển của tế bào ung thư phụ thuộc vào nồng độ, trong khi ít ảnh hưởng tiêu cực tới tế bào bình thường ở mức liều tương đương [4]. Dịch chiết kích hoạt con đường chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào ung thư qua thụ thể tử vong (Fas, DR5, caspase-8) và làm rối loạn màng ty thể (thông qua caspase-9, caspase-3) [4].

Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất thúc đẩy sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) bên trong tế bào ác tính để triệt tiêu chúng [4]. Tuy mở ra hướng nghiên cứu mới, đây hoàn toàn là thí nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào nhân tạo (in vitro) [4].

Kết quả tế bào không đồng nghĩa với việc ăn hay uống nghệ trắng sẽ ngăn ngừa hoặc chữa được ung thư và bệnh lý dạ dày trên cơ thể người sống [4].

Bằng chứng bảo vệ dạ dày từ họ hàng nghệ: Curcuma xanthorrhiza và Curcumin

Bên cạnh Curcuma aromatica, loài nghệ Curcuma xanthorrhiza cũng được nghiên cứu năm 2014 trên chuột bị loét dạ dày do ethanol 5 mL/kg [3]. Chuột uống dịch chiết lá liều 250 mg/kg và 500 mg/kg cho thấy diện tích vết loét giảm rõ rệt so với nhóm chứng [3].

Quan sát mô học ghi nhận chuột dùng chiết xuất lá giảm phù nề và thâm nhiễm bạch cầu [3]. Lượng chất nhầy, nồng độ prostaglandin E2 và enzym superoxide dismutase (SOD) đều tăng, trong khi lượng malondialdehyde (thước đo peroxy hóa lipid) giảm sâu [3]. Thử nghiệm độc tính cấp của dịch chiết này ở liều 2 g/kg và 5 g/kg không cho thấy dấu hiệu độc hại [3].

Mặt khác, hợp chất curcumin từ nghệ vàng thông thường (Curcuma longa) lại có kho dữ liệu dồi dào hơn nhiều [2, 3, 4, 8]. Năm 2016, nghiên cứu trên chuột dùng naproxen (thuốc giảm đau NSAID) liều 80 mg/kg ghi nhận curcumin liều 10, 50, 100 mg/kg uống liên tục 3 ngày làm giảm diện tích loét hang vị theo liều lượng [5]. Liều 100 mg/kg bảo vệ niêm mạc gần như toàn diện trước sự hao hụt enzyme chống oxy hóa [5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2013 chứng minh curcumin 50 mg/kg bảo vệ dạ dày chuột trước tổn thương do thuốc indomethacin thông qua giảm chỉ số loét, giảm tiết axit và giảm enzyme tiêu đạm pepsin [6]. Nghiên cứu năm 2014 cũng ghi nhận phối hợp nước sắc nghệ (Curcuma domestica 10-50 mg/200 g), đậu khấu và lá đại bi giúp giảm diện tích loét do aspirin trên chuột [7].

Hiểu lầm thường gặp: Tự chế nghệ trắng chữa dứt điểm bệnh

Khoảng 80% trường hợp loét dạ dày xuất phát từ thuốc chống viêm không steroid (NSAID), 10% do vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) và một phần do chế độ ăn cay nóng, đồ ăn nhanh [1]. Nghệ trắng hay curcumin trong các nghiên cứu chỉ thể hiện vai trò bảo vệ niêm mạc, giảm bớt yếu tố tấn công do hóa chất gây ra [1, 2, 6].

Rất nhiều người cho rằng nghệ trắng là thần dược tiêu diệt vi khuẩn HP hay vá liền sẹo loét nhanh chóng. Thực tế, không có trích dẫn khoa học nào khẳng định củ nghệ trắng tự nhiên diệt sạch khuẩn HP hay thay thế được phác đồ kháng sinh và thuốc ức chế tiết axit [1, 6, 8].

Việc tự ý dùng bột củ tươi chưa qua tinh chế còn tiềm ẩn tạp chất, bụi bẩn và lượng tinh dầu gây kích ứng niêm mạc. Tự điều trị tại nhà khiến ổ loét tiến triển âm thầm, dẫn đến xuất huyết dạ dày hoặc thủng tiêu hóa [1, 8].

Ai cần thận trọng khi sử dụng nghệ trắng?

Dù thử nghiệm độc tính cấp trên dịch chiết lá Curcuma xanthorrhiza ở chuột không thấy biểu hiện ngộ độc ở mức 2-5 g/kg [3], người có bệnh lý nền phải hết sức cẩn trọng. Chưa có nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng tính an toàn của nghệ trắng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.

Người đang bị viêm loét dạ dày giai đoạn cấp tính, có ổ xuất huyết tiêu hóa không được tùy tiện uống bột củ nghệ nguyên chất. Bột củ thô chứa nhiều chất xơ không hòa tan và tinh dầu cay nóng có thể làm cồn cào và kích thích dạ dày co bóp mạnh hơn [1].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị loét dạ dày theo toa hoặc thuốc giảm đau chống viêm cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [3, 8]. Nghiên cứu cho thấy curcumin không làm đổi sinh khả dụng của indomethacin ở động vật [8], nhưng tương tác chuyển hóa của các hợp chất trong nghệ trắng tươi trên cơ thể người bệnh vẫn chưa rõ ràng.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng có thể sử dụng nghệ trắng như một loại gia vị món ăn hoặc thảo mộc pha trà với lượng vừa phải để kích thích tiêu hóa. Tuyệt đối không xem nghệ trắng là phương pháp thay thế thuốc kê đơn trị bệnh dạ dày.

Khi chế biến, nên cạo sạch vỏ, rửa thật sạch đất cát và phơi sấy hợp vệ sinh để tránh nhiễm khuẩn đường ruột. Không lạm dụng liều lượng quá cao hoặc uống nước ép củ tươi khi bụng rỗng.

Nghệ trắng mang tiềm năng sinh học bảo vệ tế bào và kháng viêm trong thử nghiệm động vật [6, 7]. Để điều trị dứt điểm viêm loét dạ dày, người bệnh cần đi khám chuyên khoa, xét nghiệm chính xác nguyên nhân và tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ [1].