Cơn sốt tìm kiếm giải pháp kháng viêm tự nhiên
Chiết xuất từ vỏ cây liễu từ lâu đã được ví như tiền thân tự nhiên của aspirin nhờ khả năng giảm đau, hạ sốt và chống viêm hữu hiệu [1]. Tại phương Tây, liễu trắng (Salix alba) là dược liệu tiêu chuẩn hóa rất phổ biến trong các chế phẩm y học cổ truyền và thực phẩm bảo vệ sức khỏe [2], [1]. Trong khi đó, tại Việt Nam và nhiều nước châu Á, loài liễu rủ (Salix babylonica) lại quen thuộc hơn qua cảnh quan đô thị và các bài thuốc dân gian.
Nhiều người tiêu dùng băn khoăn: liệu liễu rủ bản địa có mang hoạt tính kháng viêm và giá trị dược liệu tương đương với liễu trắng chuẩn hóa hay không? Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Hai loài này rất gần gũi về mặt thực vật học nhưng chưa có bằng chứng khẳng định sự tương đương về mặt sinh học và hoạt tính kháng viêm. Các dữ liệu định lượng về polyphenol, flavonoid phong phú nhất tập trung ở liễu trắng, trong khi liễu rủ chủ yếu được ghi nhận về thành phần bay hơi và hoạt tính kháng khuẩn [3], [4], [2].
Liễu và cơ chế tác động chống viêm
Trong y học dân gian, vỏ liễu trắng được dùng để trị cúm, thấp khớp, sốt và đau đầu [1]. Tác dụng dược lý của chiết xuất vỏ liễu đến từ nhóm hợp chất dẫn xuất của rượu salicylic (như salicin), cùng với sự góp mặt của polyphenol, proanthocyanidin và flavonoid [5], [1]. Các hợp chất này đóng vai trò vừa là công cụ phòng vệ sinh học của cây, vừa tạo nên giá trị dược lý cho con người [5].
Về cơ chế phân tử, acid salicylic bắt nguồn từ quá trình chuyển hóa salicin nhắm vào các enzym cyclooxygenase (COX-1 và COX-2) [1]. Đây là những enzym chủ chốt trong con đường tổng hợp prostaglandin – chất trung gian hóa học dẫn dắt các phản ứng sưng, đau và viêm trong cơ thể [1]. Bên cạnh salicin, nhóm flavonoid và polyphenol mang lại khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ, hiệp đồng làm tăng hiệu quả bảo vệ tế bào [2].
Bằng chứng khoa học về thành phần hóa thực vật
Để làm rõ tiềm năng giữa hai loài liễu, việc xem xét các nghiên cứu phân tích thành phần định lượng và định tính là vô cùng cần thiết.
Nghiên cứu công bố năm 2020 khảo sát các hợp chất phenolic trong dịch chiết hydromethanol từ lá và vỏ cây Salix alba bằng phương pháp sắc ký UPLC-PDA-Q/TOF-MS [2]. Kết quả phát hiện 29 hợp chất phenolic trong lá và 34 hợp chất trong vỏ [2]. Tổng hàm lượng phenolic đạt 5.575,96 mg/100 g trọng lượng khô ở lá và 2.330,31 mg/100 g ở vỏ [2]. Các chất bao gồm dẫn xuất phenolic acid, flavanol, procyanidin và flavonol [2]. Dịch chiết vỏ và lá đều thể hiện tiềm năng chống oxy hóa mạnh thông qua thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH và ABTS, trong đó vỏ liễu trắng thể hiện hoạt tính mạnh hơn cả acid ascorbic chuẩn [2].
Một nghiên cứu khác năm 2018 theo dõi hàm lượng flavan-3-ol trong một mùa sinh trưởng ở chồi non và lá của 10 loài liễu [5]. Nghiên cứu chỉ ra biến động mạnh theo mùa của phân đoạn proanthocyanidin oligomer và polymer [5]. Salix alba được xếp vào nhóm có hàm lượng proanthocyanidin cao nhất, dao động từ 3,8 mg/g đến 14,7 mg/g (trong khi loài Salix purpurea chỉ đạt 0,1 đến 2,6 mg/g) [5]. Dù chỉ khảo sát trên một cá thể đại diện cho mỗi loài, nghiên cứu đã minh chứng sự phong phú của dẫn xuất flavan-3-ol ở liễu trắng [5].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2020 bổ sung bột vỏ Salix alba vào khẩu phần của gà thịt cho thấy hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) ở mức rất cao, gấp 2,4 lần so với một số báo cáo trước đó về dịch chiết ethanol của vỏ loài này [6]. Liều 0,05% bột vỏ liễu trắng giúp cải thiện đáng kể tăng trọng cơ thể (BWG) và lượng thức ăn ăn vào trung bình hàng ngày (ADFI) ở gà so với liều 0,025% [6].
Ngược lại với liễu trắng, các nghiên cứu trên Salix babylonica (liễu rủ) chủ yếu tập trung vào các nhóm hoạt chất khác:
Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá dịch chiết hydroethanolic từ Salix babylonica và phân lập các phân đoạn bằng phương pháp sắc ký có định hướng hoạt tính sinh học [4]. Nghiên cứu lần đầu tiên ghi nhận sự hiện diện của hai hợp chất flavonoid là luteolin (3',4',5,7-tetrahydroxyflavone) và luteoloside (3',4',5,7-tetrahydroxyflavone-7-O-glucoside) ở lá liễu rủ [4]. Các chất này cho thấy hoạt tính kháng khuẩn in vitro trên các chủng vi khuẩn như Escherichia coli, Staphylococcus aureus và đặc biệt là Listeria monocytogenes [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không cung cấp số liệu định lượng hàm lượng salicin hay đo lường trực tiếp hoạt tính kháng viêm [4].
Nghiên cứu năm 2014 phân tích hợp chất bay hơi của Salix babylonica bằng GC-MS, ghi nhận 41 hợp chất bay hơi ở cây, trong đó cây bình thường có 33 hợp chất và cây bị rệp xâm nhiễm có 38 hợp chất [3]. Các chất bay hơi chủ yếu là vinyl, aldehyde và ketone với vai trò bảo vệ sinh thái và thu hút thiên địch, có tiềm năng nghiên cứu dược liệu nhưng không đề cập trực tiếp đến salicin hay polyphenol chống viêm [3].
Giới hạn phân loại học và tính lai phức tạp
Salix babylonica và Salix alba có quan hệ họ hàng rất gần trong phân chi Salix, đều có lá thuôn dài dạng mũi mác và mép có răng cưa nhỏ [7]. Việc phân biệt hai loài bằng hình thái học gặp nhiều khó khăn, song các nhà khoa học năm 2023 chỉ ra rằng Salix babylonica có lá noãn chứa 1-2 noãn, trong khi Salix alba có số lượng noãn nhiều hơn, từ 4-12 noãn [7].
Đặc biệt, nghiên cứu công bố năm 2025 làm sáng tỏ tính chất con lai tự nhiên giữa Salix alba và Salix babylonica (S. alba x babylonica) [8]. Các con lai dạng liễu rủ này thể hiện phổ biến hiện tượng lệch bội, chuyển từ trạng thái đơn tính khác gốc (dioecy) sang đơn tính cùng gốc (monoecy) [8]. Hiện tượng lai tạp và đa bội thể khiến quần thể liễu có kiểu gene và thành phần hoạt chất dao động rất rộng, không nhất thiết là dạng trung gian đồng nhất giữa hai loài bố mẹ [8].
Do đó, không thể đánh đồng thành phần hoạt chất của liễu rủ bản địa với các chiết xuất vỏ liễu trắng đã được chuẩn hóa theo quy chuẩn dược điển phương Tây.
Hiểu lầm thường gặp về liễu rủ và liễu trắng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây liễu rủ mọc bên bờ hồ hay công viên có thể hái lá, bóc vỏ sắc nước uống để thay thế thuốc hạ sốt, chống viêm aspirin. Đây là quan niệm nguy hiểm vì hàm lượng hoạt chất trong cây tự nhiên biến động rất lớn theo mùa, loài lai và thổ nhưỡng [5], [8].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng loài liễu nào cũng có hàm lượng salicin và chất chống viêm giống hệt nhau. Dữ liệu khoa học đã chứng minh hàm lượng proanthocyanidin và polyphenol có sự khác biệt rõ rệt giữa các loài trong chi Salix [5]. Việc chưa có các nghiên cứu đối đầu lâm sàng chuẩn mực so sánh hoạt tính kháng viêm trực tiếp giữa Salix babylonica và Salix alba đồng nghĩa với việc không có cơ sở khoa học để coi chúng tương đương nhau.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù các thử nghiệm trên dòng tế bào nguyên bào sợi và tế bào sừng người cho thấy dịch chiết Salix alba ở nồng độ chống oxy hóa không gây độc tế bào sừng [2], việc sử dụng tùy tiện vỏ liễu vẫn tiềm ẩn rủi ro:
Do cơ chế tác động của chiết xuất vỏ liễu liên quan trực tiếp đến ức chế cyclooxygenase và sinh ra acid salicylic [1], những người dị ứng hoặc mẫn cảm với aspirin tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu từ các loài liễu. Người có tiền sử viêm loét dạ dày, rối loạn đông máu, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng dịch chiết liễu khi chưa có hướng dẫn y khoa.
Áp dụng thực tế hợp lý
Đối với nhu cầu hỗ trợ chống viêm hay giảm đau, người dùng chỉ nên sử dụng các chế phẩm chiết xuất vỏ liễu trắng (Salix alba) đã được chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất từ các cơ sở sản xuất uy tín, được cơ quan y tế cấp phép.
Tuyệt đối không tự ý thu hái cành, lá hay vỏ cây liễu rủ (Salix babylonica) trong tự nhiên để tự chế biến hoặc đun uống tại nhà. Các cây liễu công cộng ngoài việc không được kiểm soát hàm lượng hoạt chất còn có nguy cơ tích tụ sâu bệnh, kim loại nặng hoặc chất bảo vệ thực vật [3]. Nếu có các bệnh lý viêm khớp hay đau nhức mạn tính, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để được tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất.
