Thiếu máu thiếu sắt là vấn đề sức khỏe phổ biến trên toàn cầu, gây ra mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng lao động và suy giảm chất lượng sống [1], [2]. Để khắc phục tình trạng này, bổ sung sắt qua đường uống là giải pháp điều trị đầu tay thường được chỉ định [2], [3]. Tuy nhiên, rất nhiều người phải bỏ dở liệu trình vì gặp các phản ứng phụ khó chịu ở đường tiêu hóa như đau bụng, buồn nôn, cồn cào dạ dày và táo bón nghiêm trọng [1], [2].

Công nghệ sắt bao bọc màng phospholipid và ma trận este đường (thường được nghiên cứu dưới dạng sắt sucrosome/liposome) ra đời nhằm khắc phục nhược điểm trên [2], [4]. Cấu trúc màng bọc phân tử này giúp bảo vệ hoạt chất sắt khi đi qua môi trường acid khắc nghiệt của dạ dày, giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc ruột, từ đó hạ thấp nguy cơ kích ứng tiêu hóa và tối ưu khả năng hấp thu của cơ thể [2], [4], [5].

Vì sao sắt thông thường dễ gây kích ứng dạ dày?

Sắt sulfate dạng muối vô cơ truyền thống từ lâu vẫn là lựa chọn phổ biến trong điều trị thiếu máu thiếu sắt [1], [2]. Mặc dù vậy, tỷ lệ người dùng gặp tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa khi sử dụng muối sắt thông thường rất cao, khiến nhiều người buộc phải ngưng điều trị giữa chừng [1], [2].

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là sự chuyển đổi từ sắt hóa trị hai sang sắt hóa trị ba trong lòng ống tiêu hóa [1]. Quá trình biến đổi hóa học này đi kèm với sự hình thành các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1]. Các gốc tự do này tấn công trực tiếp vào lớp niêm mạc dạ dày và ruột, gây ra phản ứng viêm, cảm giác cồn cào, buồn nôn, đau vùng thượng vị và rối loạn nhu động ruột [1], [6]. Bên cạnh đó, việc chuyển sang dùng sắt hóa trị ba dạng uống thông thường lại có nhược điểm là mức độ hấp thu thấp hơn [1].

Cơ chế bảo vệ và vận chuyển của công nghệ sắt bao bọc màng

Cấu trúc sắt dạng bọc (sucrosomial/liposome) cấu thành từ lõi sắt ferric pyrophosphate được bao bọc bởi màng kép phospholipid chiết xuất chủ yếu từ lecithin hoa hướng dương, bên ngoài là ma trận este đường (sucrester) cùng các chất ổn định như tinh bột và tricalcium phosphate [2], [4].

Lớp màng lipid kép này đóng vai trò như một "lá chắn" vững chắc, bảo vệ phân tử sắt bên trong khỏi tác động phân hủy của dịch vị acid dạ dày [2], [5]. Nhờ không bị phân rã sớm ở dạ dày, phân tử sắt không phóng thích ion tự do bừa bãi và không tạo ra các gốc oxy hóa gây hại cho niêm mạc [1], [2], [5].

Quan trọng hơn, cấu trúc này làm thay đổi hoàn toàn con đường hấp thu tại ruột non [2], [4]. Thay vì phụ thuộc vào kênh vận chuyển kim loại DMT-1 truyền thống ở diềm bàn chải của tế bào biểu mô ruột non, các hạt sắt bọc được hấp thu nguyên vẹn dưới dạng túi cấu trúc thông qua tế bào M và tế bào ruột bằng cả con đường nội bào lẫn cận bào [2], [4], [5]. Việc giảm kích thước hạt về dạng nano cũng làm tăng diện tích bề mặt tiếp xúc, cải thiện độ hòa tan trong dịch tiêu hóa và gia tăng sinh khả dụng [1].

Dữ liệu lâm sàng trên bệnh nhân suy tim kèm thiếu sắt

Thiếu sắt là biến chứng thường gặp ở người mắc suy tim, làm suy giảm nghiêm trọng chức năng vận động [7]. Một nghiên cứu nhãn mở, không ngẫu nhiên thực hiện năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của sắt sucrosome trên 25 bệnh nhân suy tim giảm phân suất tống máu có kèm thiếu hụt sắt [7]. Nhóm can thiệp được cho uống sắt dạng bọc với liều 28 mg mỗi ngày trong 3 tháng, sau đó so sánh kết quả với nhóm đối chứng gồm 25 bệnh nhân suy tim tương đồng [7].

Sau 3 tháng theo dõi, nhóm sử dụng sắt dạng bọc ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về nồng độ huyết sắc tố (haemoglobin), sắt huyết thanh và ferritin huyết thanh (tất cả P <= 0,001) [7]. Khả năng gắng sức qua bài kiểm tra đi bộ 6 phút và chất lượng cuộc sống theo thang điểm KCCQ cũng cải thiện rõ rệt (P < 0,01) [7]. Hiệu quả tích cực này tiếp tục duy trì ổn định đến tháng thứ 6 [7]. Về mặt an toàn, chỉ có 1 bệnh nhân trong nhóm dùng sắt dạng bọc gặp biến cố tiêu chảy dẫn đến ngưng thuốc, không ghi nhận thêm tác dụng phụ nghiêm trọng nào khác [7].

Hiệu quả trên bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (IBD)

Viêm ruột mạn tính (IBD) bao gồm bệnh Crohn và viêm loét đại tràng thường đi kèm tình trạng thiếu máu thiếu sắt mạn tính [8], [3]. Tuy nhiên, việc bổ sung muối sắt thông thường dễ làm bùng phát triệu chứng đường ruột ở nhóm đối tượng này [1], [3].

Một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu năm 2019 theo dõi 30 bệnh nhân IBD mức độ nhẹ sử dụng sắt sucrosome liều 30 mg/ngày trong 12 tuần [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tuân thủ điều trị đạt mức cao với 80% bệnh nhân dùng trên 90% lượng thuốc chỉ định [8]. Sau 12 tuần, nồng độ huyết sắc tố tăng ở 86% bệnh nhân (từ 11,67 lên 12,37 g/dl, p = 0,001), các chỉ số đánh giá hoạt lực bệnh IBD đều được cải thiện [8]. Quan trọng nhất, chỉ có 9 bệnh nhân (chiếm 30%) ghi nhận 11 biến cố tiêu hóa nhẹ và không có trường hợp nào liên quan chắc chắn tới việc điều trị [8].

Năm 2021, một nghiên cứu tiến cứu khác trên 52 bệnh nhân IBD từng không dung nạp muối sắt thông thường cũng cho thấy hiệu quả tương tự khi uống 1 viên sắt sucrosome mỗi ngày trong 12 tuần [3]. Tỷ lệ tuân thủ điều trị đạt mức 96,9% [3]. Nồng độ huyết sắc tố tăng đều đặn qua các lần tái khám (p < 0,05) [3]. Tỷ lệ người bệnh tự đánh giá sức khỏe ở mức tốt hoặc xuất sắc tăng vọt từ 42,9% lên 94,3%, đồng thời điểm chất lượng cuộc sống (IBDQ-9) tăng từ 60,9 lên 65,5 điểm [3].

Thử nghiệm đối đầu với sắt sulfate trên bệnh Celiac

Bệnh Celiac gây teo nhung mao ruột non, dẫn đến suy giảm khả năng hấp thu vi chất dinh dưỡng và thường không dung nạp sắt sulfate [6], [5]. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2018 và bài điểm báo năm 2021 đã so sánh trực tiếp hiệu quả giữa sắt dạng bọc và sắt sulfate truyền thống trên 43 bệnh nhân Celiac kèm thiếu máu thiếu sắt [6], [5].

Nghiên cứu chia bệnh nhân thành 2 nhóm: nhóm có tiền sử không dung nạp sắt sulfate được dùng sắt sucrosome liều thấp 30 mg sắt/ngày, còn nhóm mới dùng lần đầu sử dụng sắt sulfate liều cao 105 mg sắt/ngày [6], [5]. Sau 90 ngày theo dõi, cả hai nhóm đều ghi nhận huyết sắc tố tăng đáng kể so với ban đầu (+10,1% ở nhóm sắt sucrosome và +16,2% ở nhóm sắt sulfate), không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê về cải thiện các chỉ số dự trữ sắt [6], [5].

Điểm khác biệt nằm ở độ an toàn: nhóm dùng sắt dạng bọc báo cáo mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tiêu hóa (đau bụng, đau thượng vị, đầy hơi, táo bón) thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng muối sắt [6], [5]. Mức độ cải thiện cảm giác khỏe khoắn toàn trạng của nhóm sắt dạng bọc đạt +33%, cao hơn hẳn con số +21% ở nhóm dùng sắt sulfate [6], [5].

So sánh với sắt truyền tĩnh mạch

Sắt truyền tĩnh mạch vốn là biện pháp bắt buộc khi người bệnh không thể hấp thu hoặc không dung nạp sắt đường uống [2], [4]. Dẫu vậy, phương pháp tiêm truyền tĩnh mạch đòi hỏi chi phí tốn kém, quy trình phức tạp và tiềm ẩn nguy cơ phản ứng phản vệ nguy hiểm [2].

Một nghiên cứu đa trung tâm ngẫu nhiên công bố năm 2021 đã phát hiện ra điều đặc biệt: thời gian để tăng 1 g/dl huyết sắc tố cũng như thời gian đạt mục tiêu huyết sắc tố 12 g/dl giữa nhóm dùng sắt sucrosome liều cao đường uống và nhóm truyền sắt tĩnh mạch là gần như tương đương nhau [4]. Nhờ cấu trúc túi nano vượt qua được lớp tế bào biểu mô ruột mà không qua kênh DMT-1 thông thường, sắt dạng bọc đem lại tốc độ phục hồi huyết sắc tố tương đương sắt truyền tĩnh mạch mà không gây giải phóng sắt tự do ồ ạt trong máu [1], [2], [4].

Nhóm đối tượng nên thận trọng khi sử dụng

Mặc dù có độ dung nạp vượt trội, sắt bao bọc màng phân tử vẫn là một dạng bổ sung vi chất chứa hoạt chất sắt nồng độ cao [2], [4]. Sản phẩm không phải là kẹo bổ để sử dụng tùy tiện hoặc tự ý tăng liều.

Những người có tiền sử thừa sắt, bệnh ứ sắt mô (hemochromatosis) hoặc thiếu máu không do nguyên nhân thiếu sắt tuyệt đối không được tự ý bổ sung [1], [2]. Bệnh nhân đang mắc bệnh lý mạn tính giai đoạn nặng hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị đặc thù cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để được xét nghiệm định lượng sắt huyết thanh và ferritin cụ thể [7], [8].

Gợi ý áp dụng thực tế và theo dõi điều trị

Sắt dạng bao bọc màng phân tử phù hợp cho những ai cần phục hồi dự trữ sắt nhưng có cơ địa đường ruột nhạy cảm hoặc từng thất bại với muối sắt vô cơ [6], [2], [3]. Liều dùng ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng thường dao động từ 28 mg đến 30 mg sắt nguyên tố mỗi ngày (tương đương 1 viên/ngày) dùng liên tục trong 12 tuần (khoảng 3 tháng) [7], [8], [3].

Theo dõi đáp ứng điều trị được đánh giá là đạt yêu cầu khi nồng độ huyết sắc tố tăng ít nhất 2 g/dL sau 3 đến 4 tuần can thiệp [5]. Đi kèm với đó là sự cải thiện về thể trạng, giảm mệt mỏi và giảm các dấu hiệu thiếu máu như teo gai niêm mạc bờ lưỡi [5].

Nhìn chung, công nghệ bao bọc màng phân tử mang lại giải pháp cân bằng giữa hiệu quả sinh khả dụng và độ êm dịu cho hệ tiêu hóa [2]. Việc lựa chọn đúng dạng sắt và tuân thủ đúng phác đồ theo hướng dẫn y khoa sẽ giúp bạn hồi phục năng lượng và bảo vệ sức khỏe an toàn.