Nhiều người bước sang tuổi 60 bắt đầu nhận thấy trí nhớ giảm sút, hay quên tên người quen hoặc mất tập trung. Đây có thể là dấu hiệu ban đầu của suy giảm nhận thức do lão hóa tự nhiên hoặc bệnh lý. Trong số các vi chất dinh dưỡng, selen nổi lên như một nhân tố bảo vệ não bộ nhờ đặc tính chống oxy hóa.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy nồng độ selen trong máu thấp có liên quan rõ rệt đến tình trạng sa sút trí tuệ và suy giảm chức năng nhận thức ở người cao tuổi. Khi nồng độ vi chất này giảm dần theo thời gian, nguy cơ tổn thương các tế bào thần kinh cũng tăng lên tương ứng.
Não bộ cần selen như thế nào?
Hiện tượng stress oxy hóa là nguyên nhân chính gây tổn hại tế bào não và thúc đẩy suy giảm nhận thức [1]. Não tiêu thụ lượng oxy lớn nên rất dễ bị các gốc tự do tấn công nếu hệ thống phòng thủ bị suy yếu. Selen đóng vai trò thiết yếu giúp duy trì hoạt động của các enzyme chống oxy hóa để bảo vệ tế bào [2].
Các nhà khoa học phát hiện rằng khi cơ thể thiếu hụt selen, não là cơ quan cuối cùng bị mất đi lượng chất này [3]. Cơ chế bảo tồn ưu tiên cho thấy selen giữ vị trí sống còn đối với sự sống của mô thần kinh. Ngoài ra, các selenoprotein giúp chống lại tổn thương oxy hóa liên quan đến bệnh mạch máu, tiểu đường và rối loạn mỡ máu [3].
Giảm selen theo thời gian: Bằng chứng từ nghiên cứu dài hạn
Một nghiên cứu theo dõi 9 năm tại Pháp trên 1.389 người cao tuổi từ 60-71 tuổi đã cung cấp bằng chứng rõ nét [1]. Các nhà khoa học tiến hành đánh giá chức năng thần kinh qua 6 đợt kiểm tra song song với đo selen huyết tương [1].
Kết quả cho thấy suy giảm nhận thức gắn liền với sự sụt giảm nồng độ selen huyết tương theo thời gian [1]. Người có mức giảm selen càng lớn thì xác suất sa sút trí tuệ càng cao [1]. Ngược lại, ở nhóm có selen tăng nhẹ theo năm tháng, mức độ giảm nhận thức thấp hơn nhóm giảm [1]. Đáng chú ý, sự thay đổi nồng độ selen trong ngắn hạn 2 năm không tạo ra khác biệt nhận thức rõ rệt [1]. Điều này chứng minh quá trình suy giảm nhận thức là hệ quả của sự thiếu hụt dinh dưỡng tích lũy dài hạn.
Bằng chứng dịch tễ quy mô lớn tại Mỹ
Dữ liệu khảo sát dinh dưỡng sức khỏe quốc gia Mỹ (NHANES) giai đoạn 2011-2014 trên 2.068 người cao tuổi cũng củng cố nhận định trên [4]. Nồng độ selen máu toàn phần trung bình của nhóm này ở mức 195,08 microgam/L [4]. Người có nồng độ selen máu thấp hơn ghi nhận điểm kiểm tra nhận thức thấp hơn (p < 0,05) [4].
Điểm nhận thức kém hơn cũng đi kèm với các yếu tố như tuổi cao, giới tính nam, thu nhập thấp, trình độ học vấn thấp và tiền sử đột quỵ hoặc cao huyết áp [4]. Tiếp tục phân tích dữ liệu NHANES năm 2022 trên 3.042 người từ 60 tuổi trở lên cho thấy nồng độ selen máu cao liên quan mật thiết với kết quả tốt trên cả ba bài kiểm tra trí nhớ tức thì, trí nhớ chậm và trí nhớ làm việc [5]. Trong cùng khảo sát, các kim loại độc như chì và cadmi làm suy giảm đáng kể các chức năng này [5].
Thiếu hụt selen ở bệnh nhân Alzheimer và suy giảm nhận thức nhẹ
Một nghiên cứu năm 2014 đã so sánh nồng độ selen giữa 27 bệnh nhân Alzheimer, 17 người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) và 28 người bình thường [6]. Nhóm Alzheimer có nồng độ selen hồng cầu thấp nhất, đạt 43,73 microgam/L so với 79,15 microgam/L ở nhóm khỏe mạnh (p = 0,001) [6].
Huyết tương của người mắc Alzheimer cũng ghi nhận nồng độ selen chỉ 34,49 microgam/L, thấp hơn hẳn mức 61,36 microgam/L của nhóm MCI và 50,99 microgam/L của người bình thường [6]. Nồng độ selen hồng cầu phản ánh tình trạng dinh dưỡng dài hạn, cho thấy sự thiếu hụt selen thực sự là yếu tố nguy cơ song hành cùng tổn thương thoái hóa thần kinh [6].
Khảo sát tại châu Á và yếu tố thể trạng
Nghiên cứu trên 200 người cao tuổi nông thôn tại Trung Quốc cho thấy lượng selen từ thức ăn và nồng độ selen máu ảnh hưởng trực tiếp đến điểm Z nhận thức (p < 0,001) [7]. Một khảo sát khác trên 1.737 người cao tuổi tại hai tỉnh của Trung Quốc chỉ ra lượng selen thấp đo qua móng có liên quan đến triệu chứng trầm cảm, nhưng mối liên hệ này bị chi phối bởi chức năng nhận thức [2].
Nghiên cứu dài hạn năm 2022 tại Trung Quốc ghi nhận lượng selen tiêu thụ cao làm giảm nguy cơ tự báo cáo trí nhớ kém xuống 32% (OR = 0,68) và giảm 35% nguy cơ suy giảm trí nhớ (OR = 0,65) ở nhóm ăn nhiều nhất [8]. Tuy nhiên, tác dụng tích cực này phụ thuộc vào chỉ số khối cơ thể (BMI) [8]. Lượng selen cao chỉ bảo vệ nhận thức tốt ở người có BMI thấp hoặc bình thường, nhưng lại gắn liền với xu hướng ngược lại ở người béo phì [8]. Ngoài ra, tỷ lệ nồng độ selen trên sắt trong chế độ ăn cao cũng giúp hạ thấp nguy cơ suy giảm nhận thức tổng quát [8].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Đa số công trình hiện nay là nghiên cứu cắt ngang hoặc nghiên cứu đoàn hệ quan sát [2, 3, 6]. Thiết kế này chứng minh mối tương quan thuận giữa nồng độ selen và trí nhớ, nhưng chưa đủ để khẳng định thiếu selen là nguyên nhân trực tiếp duy nhất sinh ra mất trí nhớ [2].
Hiểu biết sinh học về các phản ứng của selen trên hệ thần kinh người vẫn chưa đầy đủ [3]. Cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng để biết liệu việc bổ sung selen dạng uống có trực tiếp đẩy lùi hoặc phòng ngừa được bệnh Alzheimer hay không [3].
Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng bổ sung càng nhiều selen thì não bộ càng khỏe mạnh. Thực tế, selen có khoảng an toàn hẹp và việc dùng liều cao kéo dài có thể gây ngộ độc mạn tính. Đặc biệt, người thừa cân, béo phì cần cẩn trọng vì lượng selen nạp vào cao từng ghi nhận mối liên hệ tiêu cực với điểm nhận thức [8]. Người có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tìm đến các chế phẩm bổ sung selen tổng hợp.
Áp dụng chế độ ăn giàu selen an toàn
Người cao tuổi nên duy trì lượng selen ổn định thông qua thực phẩm tự nhiên hàng ngày thay vì tự ý mua thuốc bổ liều cao. Các loại hải sản, cá biển, thịt gia cầm, trứng, nấm và ngũ cốc nguyên hạt là nguồn cung cấp selen tự nhiên lành mạnh, dễ hấp thu. Kết hợp chế độ ăn giàu vi chất với việc kiểm soát cân nặng hợp lý và hạn chế tiếp xúc khói bụi hay kim loại nặng sẽ giúp tối ưu hóa khả năng bảo vệ não bộ [7, 8].
Selen là vi chất bảo vệ thần kinh quan trọng giúp làm chậm quá trình suy giảm nhận thức tuổi già. Thay vì lạm dụng viên uống, người cao tuổi cần xây dựng lối sống cân bằng, dinh dưỡng đầy đủ và đi khám định kỳ để bảo vệ trí tuệ minh mẫn.
