Nhiều người gặp tình trạng căng thẳng kéo dài, bồn chồn lo lắng đi kèm cảm giác đầy bụng, khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa. Sự liên hệ giữa đường ruột và tâm trạng khiến không ít người thắc mắc liệu việc bổ sung men vi sinh (probiotic) hàng ngày có thực sự giúp giải tỏa stress và cải thiện tâm lý hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là probiotic có tiềm năng hỗ trợ sức khỏe tinh thần thông qua trục ruột - não, nhưng bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế. Thuật ngữ "psychobiotics" ra đời để chỉ nhóm vi khuẩn có lợi mang lại tác động tích cực cho thần kinh [1]. Dù vậy, chúng không phải thuốc chữa bệnh và chưa thể thay thế các phác đồ y khoa chuẩn mực.
Trục ruột - não hoạt động ra sao?
Hệ vi sinh vật đường ruột của con người chứa khoảng 100 nghìn tỷ vi sinh vật, gấp 100 lần số lượng tế bào trong cơ thể [2]. Trục ruột - não là một hệ thống liên lạc hai chiều, cho phép hệ vi sinh đường ruột tác động đến não bộ và ngược lại [3]. Khi sự mất cân bằng vi sinh (dysbiosis) xảy ra, nguy cơ phát sinh các rối loạn hệ thần kinh trung ương cũng gia tăng [2].
Các nhà khoa học ghi nhận rằng người mắc rối loạn trầm cảm nặng thường có số lượng vi khuẩn thuộc chi Bifidobacterium hoặc Lactobacillus sụt giảm rõ rệt [2]. Vi khuẩn đường ruột có thể giao tiếp với hệ thần kinh qua nhiều con đường: điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA), phản ứng miễn dịch, quá trình viêm, chuyển hóa tryptophan và tiết ra các chất điều hòa thần kinh cũng như chất dẫn truyền thần kinh [1], [3].
Đặc biệt, một số vi khuẩn có khả năng tham gia điều hòa quá trình sản xuất serotonin – chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò kiểm soát tâm trạng [4]. Nhờ các cơ chế này, men vi sinh nhóm psychobiotics có thể góp phần làm giảm nồng độ hormone căng thẳng cortisol và ức chế tình trạng viêm [2].
Psychobiotics là gì?
Psychobiotics được định nghĩa là các chủng probiotic mang lại lợi ích cho sức khỏe tâm thần của vật chủ khi được nạp vào cơ thể với một lượng nhất định, thông qua tương tác với các vi khuẩn cộng sinh trong ruột [3]. Khái niệm này ban đầu tập trung vào nhóm lợi khuẩn có tiềm năng cải thiện triệu chứng trầm cảm và lo âu [1].
Các chi vi khuẩn chính mang đặc tính psychobiotic thường được ghi nhận gồm Lactobacillus, Bifidobacterium và Lactococcus [4]. Khác với các loại thuốc hướng thần truyền thống, nhóm men vi sinh này được đánh giá là lựa chọn tiềm năng để chăm sóc sức khỏe tinh thần mà không gây ra tác dụng phụ tiêu cực ngoài ý muốn, ít nguy cơ dị ứng và không tạo tình trạng phụ thuộc thuốc [3].
Liệu pháp sử dụng psychobiotics hàng ngày (psychobiotic therapy) không chỉ hướng tới hỗ trợ tâm lý mà còn giúp tăng cường cân bằng miễn dịch để chống lại mầm bệnh như virus, vi khuẩn và nấm [4].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?
Các nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích dữ liệu cho thấy việc can thiệp bằng probiotic có thể tạo ra những thay đổi cụ thể trên cả người khỏe mạnh lẫn nhóm bệnh nhân.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 cho thấy các chế phẩm psychobiotic chứa các loài Lactobacillus và Bifidobacterium giúp cải thiện tâm trạng, giảm lo âu và tăng cường chức năng nhận thức ở cả nhóm người khỏe mạnh và nhóm đối tượng bệnh lý [1]. Bổ sung men vi sinh cũng có thể làm giảm triệu chứng trầm cảm và cải thiện chất lượng cuộc sống nói chung [5].
Ngoài các rối loạn lo âu và căng thẳng thông thường, psychobiotics còn được khảo sát tiềm năng hỗ trợ trong nhiều bệnh lý thần kinh và phát triển thần kinh như rối loạn phổ tự kỷ (ASD), bệnh Parkinson (PD), bệnh Alzheimer (AD), rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), tâm thần phân liệt và bệnh đa xơ cứng [5], [6], [2]. Bổ sung chủng vi khuẩn phù hợp giúp cải thiện triệu chứng tiêu hóa, giảm nhẹ triệu chứng tự kỷ, nâng cao chức năng vận động ở người mắc Parkinson và hỗ trợ nhận thức ở người mắc Alzheimer [2].
Ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật, các cơ chế bảo vệ trước stress được ghi nhận rất chi tiết. Trong một nghiên cứu công bố năm 2019, chuột đực dòng Sprague-Dawley chịu quy trình gây stress nhẹ mạn tính không thể đoán trước (CUMS) được bổ sung chủng vi khuẩn Faecalibacterium prausnitzii (ATCC 27766) trong 4 tuần [7]. Kết quả thử nghiệm cho thấy việc dùng chủng này có tác dụng dự phòng và điều trị đối với các hành vi giống lo âu và trầm cảm [7]. Chủng vi khuẩn này giúp chuột duy trì thể trạng tốt hơn, ngăn sụt giảm mật độ khoáng xương toàn thân và xương ống chân, tăng nồng độ axit béo chuỗi ngắn (SCFA) trong manh tràng và tăng cytokine chống viêm IL-10 [7]. Đồng thời, vi khuẩn giúp ngăn chặn sự giải phóng quá mức của corticosterone, protein phản ứng C (CRP) và cytokine gây viêm IL-6 do stress kích thích [7].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên chuột đực nhằm so sánh hai chủng Lacticaseibacillus rhamnosus JB-1 và Limosilactobacillus reuteri 6475 đã phát hiện ra rằng dù đều tương tác với trục ruột - não, chỉ có chủng L. rhamnosus làm thay đổi biểu hiện mRNA trong máu và hồi hải mã của não [8]. Cụ thể, L. rhamnosus can thiệp vào con đường tín hiệu interferon, JAK/STAT và TNF-alpha qua đường NF-kB, chứng minh rằng tác động của vi khuẩn lên hệ thần kinh mang tính đặc hiệu theo từng chủng [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù các kết quả tiền lâm sàng và dữ liệu tổng quan cho thấy nhiều tín hiệu lạc quan, giới chuyên môn vẫn nhấn mạnh rằng bằng chứng tác động trên người vẫn còn hạn chế [2]. Các cơ chế tác động chính xác giữa vi khuẩn và các bệnh lý thần kinh vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [3], [6].
Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện có trên người khỏe mạnh mới dừng lại ở quy mô nhỏ, thời gian can thiệp ngắn. Hơn nữa, việc phản ứng của cơ thể phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng vi khuẩn cụ thể cho thấy không phải bất kỳ loại men vi sinh nào được bày bán trên thị trường cũng mang lại hiệu quả giải tỏa lo âu [8]. Do đó, người dùng không thể coi probiotic là "viên thuốc kỳ diệu" chữa lành căng thẳng thần kinh ngay lập tức. Cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên quy mô lớn để khẳng định hiệu quả lâm sàng lâu dài [5], [2].
Hiểu lầm thường gặp về probiotic cho tâm trạng
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống bất kỳ loại sữa chua hay men tiêu hóa nào cũng giúp giảm bớt căng thẳng. Thực tế, psychobiotics là những chủng cụ thể có dữ liệu nghiên cứu về thần kinh, không tương đồng hoàn toàn với men vi sinh thông thường chỉ dùng cho tiêu hóa [1], [3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý dừng thuốc kê đơn điều trị lo âu hoặc trầm cảm để chuyển hẳn sang dùng thực phẩm chức năng chứa vi khuẩn. Đây là hành động nguy hiểm vì psychobiotics hiện chỉ được định hướng như một biện pháp hỗ trợ, bổ trợ hoặc dự phòng chứ không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu [5], [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù psychobiotics có hồ sơ an toàn tốt hơn, ít tác dụng phụ và ít nguy cơ dị ứng hơn thuốc hướng thần, người dùng vẫn cần lưu ý các đối tượng nhạy cảm [3].
Những người đang mắc bệnh lý tâm thần nặng, trầm cảm nặng có ý nghĩ tiêu cực cần được bác sĩ chuyên khoa điều trị y tế khẩn cấp, không tự ý dựa vào men vi sinh [3]. Những người có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng, người bệnh nặng đang điều trị nội trú, hoặc người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa vi khuẩn sống liều cao vào cơ thể [4]. Khi đang dùng thuốc điều trị tâm thần hoặc các bệnh mạn tính, người bệnh không được tự ý thay đổi liều lượng thuốc khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế chăm sóc trục ruột - não
Để nuôi dưỡng hệ vi sinh vật và hỗ trợ sức khỏe tinh thần, bạn có thể thực hiện một số bước tiếp cận cân bằng trong lối sống hàng ngày:
- Đa dạng hóa dinh dưỡng: Hệ vi sinh chịu ảnh hưởng lớn từ chế độ ăn uống [2]. Cần bổ sung các loại thực phẩm giàu chất xơ, rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp prebiotic – nguồn thức ăn nuôi dưỡng lợi khuẩn đường ruột [1].
- Bổ sung thực phẩm lên men: Sử dụng các sản phẩm lên men tự nhiên có chứa các chủng Lactobacillus hoặc Bifidobacterium để hỗ trợ sức khỏe đường ruột một cách an toàn [1], [3].
- Chọn chủng vi sinh có nghiên cứu: Nếu chọn mua các chế phẩm bổ sung vi sinh để hỗ trợ căng thẳng, nên tìm các sản phẩm ghi rõ chủng vi sinh vật cụ thể thuộc các chi đã được khảo sát như Lactobacillus hay Bifidobacterium [1], [4].
- Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ nước, ngủ đủ giấc và vận động thể lực đều đặn là nền tảng cốt lõi giúp điều hòa hoạt động của hệ thần kinh và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Trục ruột - não là một lĩnh vực nghiên cứu đầy tiềm năng mở ra hướng tiếp cận mới trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần qua đường tiêu hóa [1], [4]. Việc bổ sung probiotic và chăm sóc hệ vi sinh mang lại nhiều lợi ích hỗ trợ, nhưng cần được kết hợp hài hòa với lối sống lành mạnh và chỉ định y khoa khi có vấn đề tâm lý kéo dài.
