Nhiều nam giới trung niên thường có thói quen tìm mua các loại thực phẩm chức năng bổ sung chất chống oxy hóa với mong muốn bảo vệ sức khỏe và phòng ngừa ung thư. Trong số đó, selen và vitamin E từng được xem là "bộ đôi vàng" được kỳ vọng làm giảm nguy cơ phát triển các khối u ác tính ở cơ quan sinh sản nam giới.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng lâm sàng quy mô lớn lại là: không. Việc bổ sung selen hoặc vitamin E hoàn toàn không giúp ngăn ngừa ung thư tuyến tiền liệt, thậm chí việc tự ý dùng vitamin E đơn độc liều cao còn tiềm ẩn nguy cơ làm tăng nhẹ nguy cơ mắc căn bệnh này.

Kỳ vọng lớn từ các bằng chứng ban đầu

Ung thư tuyến tiền liệt là một trong những dạng ung thư phổ biến nhất ở nam giới, mang lại gánh nặng lớn về sức khỏe và tâm lý [1]. Các phương pháp điều trị hiện tại như phẫu thuật, xạ trị hoặc liệu pháp hormone đều tiềm ẩn các nguy cơ biến chứng và bệnh tật đi kèm [1]. Do đó, việc tìm ra một giải pháp hóa dự phòng (chemoprevention) nhằm ngăn chặn bệnh từ sớm bằng các vi chất dinh dưỡng an toàn luôn là mục tiêu lớn của giới y khoa [1].

Trước đây, hàng loạt dữ liệu tiền lâm sàng, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra tác dụng tiềm năng của selen và vitamin E đối với tế bào tuyến tiền liệt [2], [3], [4]. Đặc biệt, những phân tích thứ cấp từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về phòng ngừa bệnh khác cho thấy tỷ lệ mắc và tử vong do ung thư tuyến tiền liệt có chiều hướng suy giảm ở nhóm đối tượng dùng các chất này [1], [5]. Chẳng hạn, sự quan tâm đối với selen bắt nguồn từ một phân tích thứ cấp trong thử nghiệm NPC (Nutritional Prevention of Cancer) trên 1.312 bệnh nhân [6], [7]. Tương tự, vitamin E cũng tạo ấn tượng nhờ các kết quả phân tích thứ cấp từ thử nghiệm ATBC (Alpha-Tocopherol Beta-Carotene) [7].

Chính vì selen và vitamin E là các thành phần quen thuộc trong chế độ ăn, dễ tiếp cận và được coi là an toàn nếu dùng điều độ, giới khoa học đã đặt niềm tin rất lớn vào khả năng phòng bệnh của chúng [8], [5].

Thử nghiệm SELECT: Thiết kế và quy mô

Để có được câu trả lời dứt khoát nhất, thử nghiệm mang tên SELECT (Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial) đã được khởi xướng [2], [5]. Đây là nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên, tiến cứu, mù đôi, có nhóm đối chứng giả dược, thực hiện theo thiết kế giai thừa 2x2 để đánh giá tác dụng riêng rẽ cũng như phối hợp của cả hai chất [2], [3], [1].

Kế hoạch ban đầu của SELECT dự kiến tuyển chọn khoảng 32.400 nam giới khỏe mạnh [2], [3], [1], [4]. Khi triển khai thực tế, nghiên cứu đã thu hút tổng cộng 35.533 nam giới tham gia [6], [7]. Đây là một trong những thử nghiệm hóa dự phòng ung thư có quy mô lớn nhất từng được thực hiện [6], [5].

Tiêu chí lựa chọn người tham gia thử nghiệm bao gồm: nam giới từ 55 tuổi trở lên (hoặc từ 50 tuổi trở lên đối với người Mỹ gốc Phi) [7]. Tất cả những người tham gia đều không mắc ung thư tuyến tiền liệt ở thời điểm ban đầu, được xác định thông qua khám trực tràng bằng tay (DRE) bình thường và nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt trong máu (PSA) ở mức từ 4 ng/ml trở xuống [3], [1], [6], [7].

Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên vào 4 nhóm can thiệp hàng ngày [1], [7]:

  • Nhóm dùng selen đơn độc: 200 microgram/ngày dưới dạng l-selenomethionine [6], [7].
  • Nhóm dùng vitamin E đơn độc: 400 IU/ngày dưới dạng synthetic alpha-tocopherol (cụ thể là all-rac-alpha-tocopheryl acetate) [6], [7].
  • Nhóm dùng kết hợp cả selen và vitamin E ở cùng liều lượng trên [1], [7].
  • Nhóm dùng viên giả dược (placebo) [1], [7].

Thời gian can thiệp bằng thuốc theo dự tính ban đầu kéo dài từ 7 đến 12 năm [1], [7]. Mỗi năm một lần, các đối tượng được đánh giá tổng thể về tình trạng sức khỏe, tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt mới và các độc tính đi kèm [1]. SELECT đặt mục tiêu phát hiện mức giảm nguy cơ 25% nếu một đơn chất có hiệu quả so với giả dược, và thêm 25% nếu kết hợp hai chất [1].

Kết quả bất ngờ: Hoàn toàn không ngừa được ung thư

Dù ban đầu dự kiến công bố kết quả cuối cùng vào năm 2013 [2], [3], [4], thử nghiệm SELECT đã buộc phải dừng can thiệp sớm do các lo ngại về an toàn và bằng chứng cho thấy không mang lại lợi ích phòng bệnh [8].

Dữ liệu theo dõi trung bình 5,5 năm cho thấy không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh selen hay vitamin E bảo vệ cơ thể khỏi ung thư tuyến tiền liệt hoặc ung thư nói chung [6].

Cụ thể, tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt không hề có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 4 nhóm tham gia [7]:

  • Nhóm vitamin E: Ghi nhận 473 ca mắc, tỷ số rủi ro (hazard ratio - HR) là 1,13 (khoảng tin cậy 99% CI = 0,95 - 1,35; P = 0,06) so với giả dược [7].
  • Nhóm selen: Ghi nhận 432 ca mắc, tỷ số rủi ro là 1,04 (99% CI = 0,87 - 1,24; P = 0,62) so với giả dược [7].
  • Nhóm kết hợp selen và vitamin E: Ghi nhận 437 ca mắc, tỷ số rủi ro là 1,05 (99% CI = 0,88 - 1,25; P = 0,52) so với giả dược [7].
  • Nhóm giả dược: Ghi nhận 416 ca mắc ung thư (làm mốc so sánh 1,00) [7].

Những số liệu này khẳng định dứt khoát rằng, việc uống bổ sung selen hoặc vitamin E, dù đứng riêng lẻ hay kết hợp với nhau theo liều lượng và công thức thử nghiệm, đều không có khả năng ngăn ngừa ung thư tuyến tiền liệt ở cộng đồng nam giới khỏe mạnh [6], [7].

Tác dụng phụ và nguy cơ tiềm ẩn

Không dừng lại ở việc không mang lại hiệu quả, thử nghiệm SELECT còn chỉ ra những dấu hiệu cảnh báo sức khỏe đáng lưu tâm khi dùng các chất chống oxy hóa này liều cao [8].

Đối với vitamin E, các nhà nghiên cứu nhận thấy nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt ở nhóm chỉ dùng chất này tăng lên (RR = 1,13; P = 0,06) [6], [7]. Dù mức tăng này chưa đạt ý nghĩa thống kê, đây vẫn là một tín hiệu tiêu cực rõ rệt, trái ngược hoàn toàn với kỳ vọng phòng ngừa ban đầu [6], [7].

Đối với nhóm chỉ bổ sung selen đơn độc, dữ liệu ghi nhận xu hướng gia tăng các trường hợp mới được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường týp 2 (relative risk = 1,07; P = 0,16) [7]. Chính những dữ liệu tiêu cực về hiệu quả kèm theo lo ngại về an toàn đã khiến các nhà khoa học phải dừng thử nghiệm trước thời hạn [8].

Vì sao kỳ vọng không khớp với thực tế?

Việc kết quả lâm sàng trái ngược với các dữ liệu trong phòng thí nghiệm đã mở ra nhiều cuộc thảo luận trong giới chuyên môn [8]. Có một sự thiếu hụt các nghiên cứu tiền lâm sàng thích hợp trên cơ thể sống (in vivo), dù có rất nhiều thử nghiệm nuôi cấy tế bào (in vitro) cho thấy kết quả hứa hẹn [8].

Thêm vào đó, dạng hợp chất được thử nghiệm trong SELECT là synthetic alpha-tocopherol [6]. Trong tự nhiên, vitamin E tồn tại dưới rất nhiều dạng tocopherol và tocotrienol khác nhau với cấu trúc phân tử, sinh khả dụng và hoạt tính sinh học không giống nhau [6]. Điển hình là gamma-tocopherol – dạng vitamin E phổ biến nhất trong chế độ ăn hàng ngày – lại cho thấy hoạt tính chống ung thư mạnh hơn alpha-tocopherol trong các nghiên cứu thí nghiệm [6].

Dù giới khoa học vẫn để ngỏ khả năng vitamin E hoặc selen có thể phát huy tác dụng nếu dùng ở các dạng bào chế khác, liều dùng khác hoặc trên các nhóm dân số đặc thù, đa phần bằng chứng dịch tễ học hiện tại không ủng hộ việc uống bổ sung các chất này để phòng ngừa ung thư [8], [6]. Việc bổ sung liều lượng alpha-tocopherol ở giai đoạn trung niên và cao tuổi rõ ràng không mang lại hiệu quả ngăn ngừa bệnh [6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người vẫn mặc định rằng cứ là vitamin hoặc chất chống oxy hóa thì uống càng nhiều càng tốt, nếu không bổ cũng không gây hại. Dữ liệu từ SELECT đã chứng minh định kiến này hoàn toàn sai lầm [8], [6].

Một hiểu lầm khác là gom chung tất cả các dạng vitamin E thành một [6]. Thực tế, việc dùng một dạng tổng hợp đơn lẻ (như alpha-tocopherol) với liều cao không phản ánh đúng cơ chế hấp thu dinh dưỡng đa dạng từ chế độ ăn tự nhiên [6]. Người tiêu dùng cũng thường nhầm lẫn giữa kết quả sơ bộ trong ống nghiệm với kết quả can thiệp trên cơ thể người thực tế [8]. Những phản ứng tích cực trong phòng thí nghiệm hoàn toàn có thể thất bại khi đi vào thử nghiệm lâm sàng thực tế [8], [7].

Ai nên thận trọng?

Nam giới trung niên và cao tuổi tuyệt đối không nên tự ý mua và sử dụng các sản phẩm chứa vitamin E hoặc selen liều cao với mục đích phòng ngừa ung thư [6], [7]. Những người có yếu tố nguy cơ hoặc tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt cần đặc biệt cẩn trọng với việc dùng vitamin E tổng hợp đơn độc liều cao vì mối liên hệ với nguy cơ gia tăng bệnh [6], [7].

Những người có nguy cơ chuyển hóa hoặc đường huyết không ổn định cũng cần lưu ý trước việc dùng thêm selen bổ sung, do các cảnh báo liên quan đến đái tháo đường týp 2 trong thử nghiệm [7]. Những người có bệnh lý nền hoặc đang theo dõi các bất thường ở tuyến tiền liệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

Áp dụng thực tế thế nào?

Thay vì phụ thuộc vào các loại thuốc bổ tổng hợp, nam giới nên hướng tới việc đáp ứng nhu cầu vi chất thông qua chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm.

Vitamin E tự nhiên có mặt trong nhiều loại hạt, dầu thực vật và rau xanh dưới nhiều dạng cấu trúc có lợi [6]. Tương tự, selen có thể dễ dàng hấp thu qua các nguồn thực phẩm hàng ngày. Bổ sung qua thực phẩm tự nhiên mang lại tính an toàn cao hơn rất nhiều so với các dạng viên uống hàm lượng lớn [6], [5].

Đối với việc tầm soát ung thư tuyến tiền liệt, nam giới từ độ tuổi trung niên nên tuân thủ các hướng dẫn y tế chính thống, bao gồm kiểm tra lâm sàng và xét nghiệm định kỳ theo chỉ định của bác sĩ, thay vì tự ý dùng thực phẩm chức năng [1], [7].

Bằng chứng từ thử nghiệm quy mô lớn SELECT đã khẳng định rõ ràng: selen và vitamin E không phải là "lá chắn" ngừa ung thư tuyến tiền liệt [6], [7]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và thăm khám y tế định kỳ vẫn là phương thức an toàn và khoa học nhất để bảo vệ sức khỏe nam giới.