Sesamin trong dầu mè hạ huyết áp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Dầu mè là gia vị quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai cho rằng hoạt chất sesamin trong dầu mè có khả năng trị dứt điểm tình trạng huyết áp cao.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy sesamin có hỗ trợ làm giảm huyết áp tâm thu ở mức khiêm tốn. Hợp chất này hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị bằng thuốc của bác sĩ chuyên khoa ^[1].

Hoạt chất sesamin hạ huyết áp qua cơ chế nào?

Sesamin là hợp chất lignan tự nhiên quan trọng nhất được chiết xuất từ hạt mè và dầu mè [1, 7]. Khi đi vào cơ thể, sesamin thể hiện hoạt tính sinh học chủ yếu thông qua khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ tại thành mạch máu ^[2].

Nghiên cứu cơ chế năm 2002 chỉ ra rằng sesamin ức chế quá trình sản sinh gốc tự do superoxide (O2-) tại động mạch chủ ^[2]. Lượng superoxide này có mối tương quan thuận với mức tăng của huyết áp tâm thu ^[2]. Khi giảm bớt sự tích tụ superoxide, các tổn thương oxy hóa trên thành mạch được hạn chế đáng kể ^[2].

Bên cạnh đó, việc bổ sung sesamin còn làm giảm nồng độ chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa 8-OHdG trong nước tiểu [3, 4]. Khả năng dập tắt căng thẳng oxy hóa giúp bảo vệ cấu trúc mạch, hạn chế quá trình tái cấu trúc bất lợi và hỗ trợ kiểm soát huyết áp [3, 5].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Giảm khiêm tốn huyết áp tâm thu

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 đã tổng hợp kết quả từ 7 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người với 212 người tham gia ^[1]. Đây là nghiên cứu có giá trị tham khảo cao nhất hiện nay về việc bổ sung sesamin đối với các chỉ số tim mạch ^[1].

Kết quả phân tích gộp cho thấy việc bổ sung sesamin giúp giảm chỉ số huyết áp tâm thu (SBP) trung bình 3,662 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -6,220 đến -1,105, p = 0,005) ^[1]. Tuy nhiên, sesamin không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm trương (DBP) ^[1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt của cholesterol toàn phần (TC giảm 10,893 mg/dl, p = 0,016) và cholesterol xấu (LDL-c giảm 8,429 mg/dl, p = 0,031) ^[1]. Ngược lại, sesamin không làm thay đổi lượng mỡ máu triglyceride (TG), cholesterol tốt (HDL-c) hay cân nặng của các đối tượng tham gia thử nghiệm ^[1].

Hiệu quả giảm huyết áp tâm thu và mỡ máu thể hiện rõ hơn ở nhóm can thiệp song song, có thời gian theo dõi dài hơn hoặc trên những người có sẵn bệnh lý nền ^[1]. Dù vậy, mức giảm huyết áp khoảng 3,6 mmHg được đánh giá là khiêm tốn, chỉ mang tính chất hỗ trợ chứ không đủ để kiểm soát hoàn toàn tăng huyết áp ^[1].

Bằng chứng khi dùng dầu mè nguyên chất trên người bệnh tăng huyết áp

Năm 2006, một nghiên cứu can thiệp thực hiện trên 50 bệnh nhân tăng huyết áp (gồm 32 nam và 18 nữ, độ tuổi từ 35 đến 60) đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide hoặc thuốc chẹn beta atenolol ^[3]. Người tham gia được hướng dẫn dùng dầu mè nguyên chất làm loại dầu ăn duy nhất trong 45 ngày ^[3].

Kết quả sau 45 ngày cho thấy việc thay thế hoàn toàn bằng dầu mè đã đưa huyết áp tâm thu và tâm trương về mức bình thường, đồng thời giúp giảm trọng lượng cơ thể và chỉ số khối BMI ^[3]. Nồng độ natri huyết tương giảm đi trong khi nồng độ kali tăng lên ^[3]. Quá trình peroxy hóa lipid (thông qua chỉ số TBARS) suy giảm, đi kèm sự gia tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa (SOD, CAT) và nồng độ vitamin C, vitamin E, beta-carotene cùng glutathione dạng khử (GSH) ^[3].

Tuy nhiên, khi người bệnh dừng dùng dầu mè trong 45 ngày tiếp theo, các chỉ số huyết áp ban đầu nhanh chóng quay trở lại mức cao ^[3]. Hạn chế lớn của nghiên cứu này là thiết kế nhãn mở không có nhóm chứng giả dược song song, do đó khó phân tách rạch ròi giữa tác động của sesamin đơn lẻ với các thành phần dưỡng chất khác trong dầu mè ^[3].

Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật đã làm rõ điều gì?

Trước khi có các nghiên cứu trên người, tác dụng hạ áp và bảo vệ tim mạch của sesamin đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình chuột thí nghiệm chuyên biệt [1, 2, 6].

Năm 1995, thử nghiệm trên chuột bị tăng huyết áp do hẹp động mạch thận (mô hình 2K,1C) cho thấy chế độ ăn chứa 1% sesamin trong 4 tuần đã kiềm chế mạnh mẽ mức tăng huyết áp ^[4]. Huyết áp tâm thu ở nhóm ăn sesamin đạt 145,57 +/- 6,78 mmHg, thấp hơn nhiều so với mức 187,43 +/- 5,69 mmHg ở nhóm đối chứng ăn thức ăn thường ^[4]. Tình trạng phì đại cơ tim (tỷ lệ trọng lượng tâm thất trái cộng vách liên thất trên trọng lượng cơ thể) cũng được giảm bớt rõ rệt ^[4]. Hiện tượng phì đại thành động mạch chủ ngực có xu hướng được cải thiện ^[4].

Cũng trong năm 1995, một nghiên cứu khác áp dụng trên chuột bị tăng huyết áp do muối và DOCA ^[5]. Sau 5 tuần, huyết áp tâm thu của nhóm can thiệp bằng sesamin đạt 152,5 +/- 8,4 mmHg, thấp hơn đáng kể so với mức 198,1 +/- 7,3 mmHg ở nhóm đối chứng ^[5]. Sesamin ngăn chặn quá trình phì đại cơ thất trái và đẩy lùi hiện tượng tăng bề dày, diện tích thành mạch tại động mạch chủ và động mạch mạc treo tràng trên ^[5].

Đến năm 1998, các nhà khoa học kiểm tra sesamin trên chuột dễ bị đột quỵ do tăng huyết áp tự phát (SHRSP) ^[6]. Ở nhóm chuột được nạp thêm muối 1% NaCl, sesamin duy trì kiểm soát huyết áp bền bỉ từ tuần thứ 9 đến tuần thứ 26 (đạt 180 +/- 4 mmHg so với 215 +/- 4 mmHg ở nhóm đối chứng tại tuần 17) ^[6]. Tình trạng phì đại mạch máu và tổn thương thận (dày lớp nội mạc, thoái hóa fibrin) được giảm thiểu đáng kể ^[6]. Ngược lại, trên nhóm chuột không nạp thêm muối, sesamin chỉ mang lại tác dụng hạ áp nhẹ và không có ý nghĩa thống kê ^[6].

Nghiên cứu vào năm 2001 và 2004 tiếp tục khẳng định, khẩu phần ăn bổ sung 1.000 mg sesamin/kg thức ăn (dù dùng riêng hay kết hợp với vitamin E liều 1.000 mg alpha-tocopherol/kg) trong 5 tuần trên chuột SHRSP đã ức chế sự gia tăng huyết áp tâm thu [3, 4]. Đồng thời, số lượng xung laser cần thiết để tạo huyết khối tắc nghẽn ở tiểu động mạch của nhóm ăn sesamin cao hơn nhóm đối chứng, chứng tỏ xu hướng hình thành cục máu đông gây đột quỵ đã được giảm thiểu [3, 4].

Hiểu lầm thường gặp: Dầu mè có thay thế được thuốc hạ áp?

Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng có thể ngừng uống thuốc kê đơn và chuyển sang uống dầu mè nguyên chất hàng ngày để điều trị cao huyết áp. Dầu mè thực chất là một dạng chất béo giàu năng lượng, không thể dùng tùy tiện như một vị thuốc [7, 8].

Mức hạ 3,66 mmHg huyết áp tâm thu từ phân tích gộp các thử nghiệm sesamin trên người là rất khiêm tốn ^[1]. Mức tác động này không đủ mạnh để bảo đảm an toàn cho các bệnh nhân tăng huyết áp từ độ 1 trở lên nếu thiếu thuốc đặc trị ^[1]. Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn có thể khiến huyết áp tăng vọt bất ngờ, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não và suy tim cấp tính.

Ngoài ra, sesamin không cho thấy tác động giảm huyết áp tâm trương hay giảm triglyceride trong các thử nghiệm gộp ^[1]. Do đó, người bệnh chỉ nên xem dầu mè và sesamin như giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng đi kèm lối sống khoa học ^[1].

Nhóm đối tượng nào cần cẩn trọng khi dùng dầu mè?

Mặc dù là thực phẩm lành tính, dầu mè không hoàn toàn phù hợp cho tất cả mọi người khi dùng với lượng lớn. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

Người đang uống thuốc hạ áp: Việc bổ sung một lượng lớn dầu mè hoặc tinh chất sesamin có thể cộng hưởng làm huyết áp hạ nhanh hoặc gây tụt huyết áp tư thế ^[3]. Người bệnh cần theo dõi huyết áp định kỳ tại nhà và thông báo cho bác sĩ điều trị.

Người thừa cân, béo phì: Dù nghiên cứu can thiệp 45 ngày ghi nhận sự sụt giảm cân nặng khi thay thế toàn bộ chất béo bằng dầu mè ^[3], phân tích gộp lớn hơn sau này lại khẳng định sesamin không có tác dụng giảm cân ^[1]. Uống dầu mè không kiểm soát sẽ nạp lượng calo dư thừa và cản trở việc kiểm soát thể trọng.

Người có cơ địa dị ứng: Dị ứng mè hạt và dầu mè có thể dẫn đến nổi mề đay, khó thở hoặc phản vệ nghiêm trọng ở những người có tiền sử nhạy cảm với các loại hạt.

Hướng dẫn sử dụng dầu mè đúng cách và an toàn

Để tối ưu hóa dưỡng chất từ sesamin mà không gây hại cho sức khỏe tim mạch, người nội trợ có thể áp dụng một số cách sau:

Thời điểm và liều lượng: Có thể dùng khoảng 1 đến 2 thìa cà phê dầu mè mỗi ngày để trộn salad, làm nước sốt hoặc rưới lên món ăn sau khi nấu. Việc lạm dụng dầu mè với suy nghĩ "càng nhiều càng tốt" hoàn toàn phản khoa học.

Cách chế biến: Hạn chế đun dầu mè ở nhiệt độ cao trong thời gian dài vì nhiệt độ quá lớn có thể làm suy hao các chất chống oxy hóa nhạy cảm. Tốt nhất nên thêm dầu mè vào các món hấp, súp hoặc cháo ngay sau khi tắt bếp.

Kết hợp thực phẩm: Bằng chứng tiền lâm sàng cho thấy sesamin phối hợp cùng vitamin E giúp tối ưu hóa hiệu quả chống oxy hóa và ức chế hình thành huyết khối [3, 4]. Do đó, kết hợp dầu mè với các thực phẩm giàu vitamin E như rau xanh đậm, các loại đậu hoặc quả hạch là lựa chọn dinh dưỡng hợp lý [3, 4].

Sesamin trong dầu mè đem lại những tác động tích cực nhất định cho huyết áp và mỡ máu nhưng ở mức độ vừa phải ^[1]. Người bệnh cao huyết áp không nên xem dầu mè là thần dược, cần duy trì chế độ ăn nhạt, vận động đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa [7, 8].