Nhiều người tìm mua quả mọng, tảo spirulina hoặc viên uống gắn nhãn "tăng miễn dịch" mỗi khi giao mùa. Nhu cầu bảo vệ cơ thể khiến các sản phẩm gắn mác "siêu thực phẩm" trở nên đắt hàng trên mạng xã hội lẫn sàn thương mại điện tử.

Khái niệm "tăng cường miễn dịch" (immune boosting) thực chất là công cụ truyền thông và tiếp thị thương mại hơn là thuật ngữ y khoa [1]. Hệ miễn dịch cần sự cân bằng vi chất tổng thể, không thể nâng cấp cấp tốc bằng một loại đồ ăn đơn lẻ.

Bùng nổ chiêu trò truyền thông về "siêu thực phẩm"

Mạng xã hội đóng vai trò lớn trong việc lan truyền xu hướng này. Một nghiên cứu năm 2020 khảo sát nội dung hashtag #immunebooster trên Instagram ghi nhận khái niệm này luôn được khắc họa là có lợi tuyệt đối [1]. Các bài đăng quảng bá hàng loạt lợi ích như cải thiện tâm trạng, tiêu hóa, ngừa nhiễm trùng và làm đẹp da [1]. Biện pháp phổ biến nhất được đưa ra là chế độ ăn và thực phẩm, bên cạnh thực phẩm chức năng hay tinh dầu [1]. Đáng chú ý, các tài khoản thường mượn danh giới khoa học hoặc dùng thuật ngữ chuyên môn nhằm tạo uy tín giả tạo để bán hàng và hút người theo dõi [1]. Nghiên cứu chỉ ra trào lưu này lan truyền thông tin sai lệch, thiếu cơ sở miễn dịch học thực chứng [1].

Không chỉ mạng xã hội, các trang tìm kiếm cũng tràn ngập nội dung tiếp thị. Nghiên cứu năm 2020 phân tích kết quả Google cho thấy 85,5% trang web miêu tả việc "tăng miễn dịch" là có lợi mà không đưa nội dung khoa học mang tính phản biện [2]. Các trang web thương mại có xu hướng mô tả việc tăng miễn dịch và dùng thực phẩm bổ sung có lợi cao hơn hẳn trang tin tức [2]. Đáng chú ý, 58,9% trang thương mại lồng ghép bán sản phẩm trực tiếp [2]. Trong số 83 chiến lược được gợi ý trên mạng, vitamin C (xuất hiện ở 79 trang), giấc ngủ (78 trang) và chế độ ăn (78 trang) chiếm gần 35% tổng số trang dữ liệu [2]. Tuy nhiên, trong nhóm 20 kết quả hàng đầu, ba yếu tố xuất hiện nhiều nhất lại là ngủ (44%), ăn uống (40%) và tập thể dục (36%) [2].

Một khảo sát năm 2022 tại Thụy Sĩ về thái độ người tiêu dùng cho thấy sự quan tâm đến thói quen lành mạnh đã tạo ra thị trường lớn cho siêu thực phẩm [3]. Người nhận thức siêu thực phẩm có lợi cho sức khỏe và chuộng thực phẩm hữu cơ thường giữ thái độ tích cực với nhóm sản phẩm này [3]. Nhóm người lớn tuổi và cư dân đô thị có xu hướng cải thiện thái độ tích cực rõ rệt hơn đối với siêu thực phẩm sau khi tiếp nhận thông tin [3].

Hệ miễn dịch cần cân bằng, không phải kích hoạt quá mức

Miễn dịch là mạng lưới phòng thủ phức tạp gồm tế bào bạch cầu, kháng thể, da và niêm mạc. Cơ thể khỏe mạnh đòi hỏi trạng thái cân bằng nội môi. Việc kích thích miễn dịch hoạt động quá mức mà không có chỉ định y khoa không mang lại lợi ích phòng bệnh, thậm chí gây hại.

Các chuyên gia dinh dưỡng nhấn mạnh không có một loại thực phẩm riêng lẻ nào có thể gánh toàn bộ hệ miễn dịch [4]. Một đánh giá khoa học năm 2022 chỉ ra rằng dù thuật ngữ siêu thực phẩm thành từ khóa phổ biến trên mạng xã hội, các nghiên cứu khoa học thực chứng về "siêu năng lực" của chúng vẫn còn rất ít ỏi [4]. Các loại thực phẩm phổ biến như quả mọng, lựu, dưa hấu, ô liu, trà xanh, hạt dinh dưỡng hay mật ong chứa nhiều dưỡng chất tốt, song bằng chứng khoa học khẳng định hiệu quả vượt trội phòng bệnh của chúng vẫn chưa đầy đủ [4]. Đại dịch COVID-19 là đòn bẩy thúc đẩy tiêu thụ nhóm hàng này dựa trên các lời đồn tiếp thị hơn là thực tế sinh học [4].

Bằng chứng phòng thí nghiệm khác xa đời thực

Các nghiên cứu chứng minh tác dụng kích thích miễn dịch của siêu thực phẩm hiện chủ yếu dừng lại trên động vật hoặc ống nghiệm. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2023 thử nghiệm tác dụng của tảo spirulina trên cá ngựa vằn (Danio rerio) [5]. Kết quả phân tích hóa mô miễn dịch bằng kính hiển vi quang học và đồng tiêu cho thấy tảo làm tăng số lượng và gây hiện tượng tập hợp đại thực bào trong gan cá [5]. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ phản ánh phản ứng tế bào ở động vật có xương sống bậc thấp, không thể đồng nhất trực tiếp với hiệu quả tăng đề kháng ở người.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 dự báo siêu thực phẩm giàu sắt có đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm có thể trở thành chất bổ trợ cá nhân hóa trong tương lai [6]. Nghiên cứu đề cập việc các loại thực phẩm này hỗ trợ chống viêm tiềm ẩn ở bệnh không lây nhiễm và cải thiện hấp thu sắt ở phụ nữ béo phì khi vitamin đơn thuần không hiệu quả [6]. Dù vậy, các tác giả lưu ý rằng đây là tiềm năng mới cần hoàn thiện thêm, không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn [6].

Rủi ro chất lượng từ các sản phẩm gắn mác "tăng đề kháng"

Tin vào quảng cáo siêu thực phẩm và thực phẩm chức năng có thể dẫn đến rủi ro tiêu tốn tiền bạc mà chất lượng không như cam kết. Một nghiên cứu bệnh chứng năm 2022 đã phân tích 30 sản phẩm thực phẩm bổ sung hỗ trợ miễn dịch mua trên nền tảng Amazon vào tháng 5/2021 bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ [7]. Kết quả ghi nhận 17/30 sản phẩm dán nhãn sai lệch so với bảng thành phần thực tế [7].

Cụ thể, 13 sản phẩm bị gắn nhãn sai quy cách (misbranded), và 9 sản phẩm chứa thêm các thành phần phụ phát hiện được qua kiểm nghiệm nhưng không hề công bố trên bao bì [7]. Báo cáo năm 2022 cũng khẳng định nhãn mác thực phẩm bổ sung tăng cường miễn dịch thường không chính xác, không nhất quán với quy định của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) do các biện pháp kiểm soát chất lượng chưa đạt yêu cầu [8].

Ai cần thận trọng khi dùng thực phẩm bổ sung miễn dịch?

Người mắc bệnh mạn tính, rối loạn tự miễn hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng các viên uống thảo dược, siêu thực phẩm đậm đặc. Việc nạp vào các hoạt chất lạ, không rõ nguồn gốc hoặc bị pha tạp có thể gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị [2, 6].

Những người đang gặp vấn đề chuyển hóa sắt hoặc thừa cân béo phì cũng không nên tự ý dùng các chất bổ sung chứa sắt liều cao gắn mác tự nhiên khi chưa có chỉ định chuyên môn [6].

Xây dựng hệ miễn dịch bền vững từ lối sống

Thay vì chi tiền cho sản phẩm đắt đỏ gắn mác tiếp thị, người dân nên duy trì các thói quen nền tảng đã được chứng minh:

  • Ngủ đủ giấc và đúng giờ: Ngủ là yếu tố hàng đầu hỗ trợ phục hồi cơ thể, xuất hiện thường xuyên nhất trong các kết quả tìm kiếm y tế uy tín [2].
  • Chế độ ăn đa dạng: Bổ sung vi chất tự nhiên qua rau xanh, hoa quả tươi, các loại hạt và thực phẩm tươi sống bản địa thay vì chỉ phụ thuộc vào một loại quả hay loại tảo nhập khẩu [5, 7].
  • Vận động thường xuyên: Tập thể dục điều độ giúp cải thiện tuần hoàn và hỗ trợ hệ miễn dịch vận hành trơn tru [2].

"Siêu thực phẩm tăng đề kháng" phần lớn là chiêu trò tạo nhu cầu thương mại của ngành tiếp thị [1, 7]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên lối sống lành mạnh và hỏi ý kiến bác sĩ khi cần bổ sung dinh dưỡng chuyên sâu.