Nhiều sản phụ sau sinh thường đối mặt với nỗi lo thiếu sữa, tắc tia sữa hoặc sữa về chậm. Trong dân gian, món quả vả hầm chân giò heo được truyền tai như phương thuốc hàng đầu để gọi sữa về dồi dào.
Liệu món ăn cổ truyền này có thực sự sở hữu khả năng kích thích tuyến sữa như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Món ăn này hỗ trợ tiết sữa chủ yếu nhờ cung cấp nước và năng lượng cao, trong khi bằng chứng khoa học trực tiếp về hoạt tính dược lý kích sữa của riêng quả vả vẫn còn rất hạn chế.
Áp lực thiếu sữa sau sinh và tâm lý tìm kiếm thảo dược
Nuôi con bằng sữa mẹ đem lại nguồn dinh dưỡng tối ưu và tăng cường miễn dịch cho trẻ sơ sinh, giúp bảo vệ cơ thể trước các tác nhân nhiễm khuẩn [4, 7]. Dù vậy, tình trạng giảm tiết sữa sau sinh là vấn đề phổ biến, xảy ra do áp lực tâm lý, căng thẳng hoặc các bệnh lý của người mẹ [2, 7]. Ước tính có khoảng 20% đến 40% sản phụ có nguyện vọng nuôi con bằng sữa mẹ gặp phải tình trạng thiếu sữa sau khi vượt cạn [1].
Tỷ lệ mẹ thiếu sữa sau sinh có xu hướng tăng cao, phần nào liên quan đến độ tuổi mang thai tăng và việc tỷ lệ sinh mổ gia tăng [1]. Bên cạnh đó, việc sinh non hay thời gian nằm viện kéo dài cũng gây ức chế khả năng tiết sữa do sản phụ âu lo hoặc trẻ gặp các vấn đề sơ sinh [2]. Để khắc phục, nhiều gia đình tìm đến các vị thảo dược hoặc bài thuốc dân gian với hy vọng cải thiện thể tích sữa mà không phải dùng thuốc Tây [1, 2].
Cơ chế sinh lý của quá trình tạo sữa mẹ
Quá trình tiết sữa chịu sự chi phối mạnh mẽ từ hệ thống nội tiết, đặc biệt là hormone prolactin chịu trách nhiệm chính trong việc kích thích tổng hợp protein sữa tại tế bào biểu mô và tăng sinh tuyến sữa [3]. Thông thường, các hoạt chất kích sữa hoạt động theo cơ chế tác động lên hormone hoặc thúc đẩy sự phân chia tế bào chế tiết trong tuyến vú mẹ [3].
Ở mức độ phân tử, nước là thành phần chiếm tỷ trọng lớn nhất trong sữa mẹ. Sự vận chuyển dịch vào lòng tuyến vú chịu sự điều hòa của các kênh dẫn nước chuyên biệt gọi là aquaporin (AQP) [1]. Sự biểu hiện và gia tăng mật độ của các kênh dẫn nước như AQP-3 hay AQP-5 tại tế bào biểu mô ống tuyến đóng vai trò then chốt giúp bài tiết lượng dịch lỏng để tạo thành sữa mẹ hoàn chỉnh [1].
Khoa học nói gì về chiết xuất họ dâu tằm và quả vả
Quả vả thuộc chi Ficus, họ Moraceae (dâu tằm). Hiện tại, hầu như chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để đánh giá đơn độc tác dụng kích sữa của quả vả Việt Nam. Hầu hết các dữ liệu y khoa hiện có chỉ ghi nhận tác dụng của những bài thuốc phối hợp chứa thành phần cây cùng chi.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 tại Thái Lan đã kiểm tra bài thuốc dân gian Tri-Than-Thip gồm ba thành phần thảo mộc: Cassia fistula, Pithecellobium dulce và Ficus benjamina (cây cùng chi Ficus với cây vả) [4]. Thử nghiệm dùng mô hình chuột nuôi con bú, đo sản lượng sữa và phân tích mô học tuyến vú [4]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng liều 500 mg/kg chiết xuất có sự gia tăng đáng kể sản lượng sữa tổng thể so với nhóm đối chứng [4].
Phân tích mô học trong nghiên cứu này cũng xác nhận đường kính nang tuyến vú ở nhóm dùng thảo mộc nở rộng hơn nhóm đối chứng, tương tự hiệu quả của thuốc tây kích sữa domperidone [4]. Việc mở rộng phế nang tuyến vú được cho là yếu tố giúp dung nạp và bài tiết thể tích sữa lớn hơn [4]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2023 này chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm và dùng hỗn hợp gồm ba loại cây chứ không nghiên cứu quả vả đơn thuần, nên không thể xem đây là bằng chứng khẳng định quả vả hầm giò heo trên người sẽ mang lại kết quả y hệt [4].
Vì sao canh quả vả giò heo tạo cảm giác "gọi sữa về"?
Bản chất của việc sữa về nhiều sau khi ăn canh hầm giò heo quả vả bắt nguồn từ góc độ dinh dưỡng cơ bản. Sau cuộc vượt cạn mệt mỏi, cơ thể người mẹ cần một lượng dinh dưỡng và năng lượng lớn để phục hồi sức khỏe cũng như phục vụ việc tổng hợp sữa [3]. Nước canh hầm cung cấp một lượng chất lỏng dồi dào, hỗ trợ cấp nước trực tiếp vào máu để tuyến vú vận chuyển vào lòng ống dẫn thông qua các kênh dẫn nước [1].
Chân giò heo cung cấp chất béo, protein và năng lượng đậm đặc, trong khi quả vả bổ sung chất xơ và tạo cảm giác thanh mát, giảm bớt vị ngấy của mỡ động vật. Việc được chăm sóc chu đáo, thưởng thức một bát canh ấm nóng, đủ chất giúp sản phụ bớt căng thẳng tinh thần. Khi tâm lý mẹ thoải mái, hormone kích sữa hoạt động trơn tru hơn, tạo cảm giác lượng sữa dạt dào rõ rệt.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng món giò heo hầm vả
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thật nhiều móng giò hầm quả vả thì sữa ắt sẽ tự tuôn trào mà không cần làm gì khác. Sự thật là nguồn cung sữa mẹ vận hành theo quy luật "cung - cầu". Nếu không có động tác bú mút đều đặn hoặc hút sữa làm rỗng bầu ngực định kỳ, tuyến vú sẽ ngừng sản xuất sữa dù người mẹ có ăn bao nhiêu thức ăn bổ dưỡng.
Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều giò heo béo thì sữa mẹ càng đặc và tốt cho bé. Trên thực tế, chân giò chứa hàm lượng chất béo bão hòa và năng lượng rất cao. Việc cố ép sản phụ ăn liên tục món này qua nhiều bữa không làm tăng thêm các hoạt chất miễn dịch quý giá trong sữa, mà còn gây khó tiêu, đầy bụng, làm tăng nguy cơ tắc ống dẫn sữa do mỡ tích tụ và dễ gây tăng cân mất kiểm soát sau sinh.
Nhóm đối tượng nên thận trọng khi sử dụng
Món giò heo hầm quả vả không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi phụ nữ sau sinh. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và cân nhắc:
- Sản phụ có tiền sử rối loạn mỡ máu, thừa cân, béo phì hoặc huyết áp cao nên hạn chế dùng giò heo béo thường xuyên.
- Những người có hệ tiêu hóa kém, hay bị chướng bụng hoặc tiêu chảy sau sinh không nên dung nạp lượng chất béo động vật đậm đặc từ móng giò.
- Sản phụ đang bị viêm tuyến vú hoặc tắc tia sữa cấp tính cần giải quyết thông tắc tia sữa trước, tránh nạp thêm thực phẩm giàu chất béo vì có thể làm tình trạng ứ trệ sữa trở nên nghiêm trọng hơn.
Nếu sản phụ đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc dùng thuốc điều trị sau sinh, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Gợi ý chế biến và áp dụng đúng cách trong đời sống
Để tận dụng giá trị của món ăn mà không chịu tác dụng phụ, các gia đình có thể áp dụng chế biến theo hướng dẫn khoa học sau:
- Cách sơ chế và nấu: Rửa sạch chân giò, chần qua nước sôi để loại bỏ tạp chất và mùi hôi. Vớt bớt váng mỡ nổi lên trên bề mặt nước canh trong suốt quá trình hầm nhằm giảm bớt lượng chất béo bão hòa. Quả vả nên chọn quả bánh tẻ, gọt vỏ nhẹ, ngâm nước muối loãng cho bớt nhựa chát rồi mới cho vào hầm nhừ cùng giò.
- Tần suất hợp lý: Chỉ nên dùng món này khoảng 1 đến 2 lần mỗi tuần, xem như một món canh đổi bữa trong thực đơn.
- Dinh dưỡng cân bằng: Thay vì chỉ ăn một món hầm béo ngậy, người mẹ cần ăn đa dạng các nhóm chất gồm cơm, thịt nạc, cá, rau xanh, trái cây tươi và uống nhiều nước ấm dàn trải trong ngày.
- Kích thích bú mút: Cho con bú đúng khớp ngậm, bú theo nhu cầu và vắt sữa đều đặn để duy trì phản xạ tiết prolactin tự nhiên [3].
Món quả vả hầm giò heo là một món canh bổ dưỡng, giúp người mẹ bổ sung năng lượng và nước sau quá trình sinh nở vất vả. Dù vậy, sản phụ không nên thần thánh hóa món ăn này như một bài thuốc độc quyền để gọi sữa. Một chế độ ăn uống đa dạng, tinh thần thoải mái cùng việc tích cực cho con bú đúng cách mới là chìa khóa khoa học và bền vững nhất để bảo đảm dòng sữa mẹ ngọt ngào cho bé yêu.
