Không ít gia đình hiện nay có thói quen bài trí cây cảnh trong phòng khách, phòng ngủ với mong muốn khử mùi sơn mới hay thanh lọc các khí độc bay hơi. Trong số đó, cây hồng phụng (chi Anthurium) thường được truyền tai là giải pháp tự nhiên giúp loại bỏ formaldehyde và toluene phát tán từ vật dụng nội thất.
Thực tế, cây xanh có thể xử lý một phần các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trong các thử nghiệm phòng kín đối chứng. Dẫu vậy, việc đặt vài chậu cây thụ động trong không gian sống thực tế hoàn toàn không đủ để thay thế các giải pháp thông gió hay xử lý ô nhiễm cơ học.
Nguồn gốc ô nhiễm không khí trong nhà
Trong các công trình kiến trúc hiện đại, xu hướng xây dựng khép kín nhằm tiết kiệm năng lượng vô tình khiến không khí ứ đọng và tích tụ nhiều tạp chất nguy hại [1, 4]. Các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) xuất hiện khắp nơi, bắt nguồn từ vật liệu xây dựng, đồ nội thất, chất tẩy rửa gia dụng, thói quen đun nấu, thậm chí từ chính hơi thở và da của con người [1].
Nhiều hợp chất trong số này có khả năng gây kích ứng mắt, da, ảnh hưởng tiêu hóa, tim mạch, thần kinh hoặc làm tăng nguy cơ tổn thương lâu dài [1]. Việc xử lý hỗn hợp ô nhiễm này bằng các máy móc cơ học như lọc than hoạt tính, ozone hay ion hóa thường tốn kém chi phí, tiêu hao điện năng hoặc tiềm ẩn nguy cơ phát sinh phụ phẩm độc hại [2]. Do đó, việc tận dụng thực vật để cải thiện chất lượng khí thở trở thành hướng đi thu hút nhiều sự quan tâm [1, 5].
Cơ chế hấp thụ khí độc của cây trồng
Thực vật hấp thụ các chất ô nhiễm dạng khí chủ yếu thông qua hệ thống khí khổng trên bề mặt lá, bên cạnh một phần nhỏ bám giữ qua lớp sáp cutin [3]. Quá trình này diễn ra mạnh hơn khi có ánh sáng do khí khổng mở ra để trao đổi chất, và giảm đi rõ rệt trong bóng tối khi khí khổng đóng lại [3]. Một số nhóm thực vật quang hợp theo chu trình CAM có thể mở khí khổng ban đêm, cho phép tiếp tục lấy vào một số khí ô nhiễm mà không cạnh tranh oxy với con người [3].
Ngoài ra, cấu trúc bề mặt lá cùng lớp sáp hòa tan trong ethanol và tỷ lệ nước tự nhiên của cây cũng đóng vai trò giữ bụi mịn cùng các hợp chất bay hơi [4]. Hệ vi sinh vật cộng sinh xung quanh rễ và giá thể trồng cũng tham gia vào quá trình phân giải các tạp chất hữu cơ này [4, 5].
Bằng chứng thử nghiệm buồng kín và rào cản thực tế
Từ các nghiên cứu sơ khai của NASA, việc dùng chậu cây để làm sạch không khí trong không gian kín như khoang tàu vũ trụ đã cho thấy sự sụt giảm rõ rệt của nồng độ chất bay hơi [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hầu hết bắt nguồn từ các buồng đo thí nghiệm thể tích nhỏ với nồng độ chất ô nhiễm kiểm soát cố định [5].
Trong một đánh giá tổng quan công bố năm 2023, các nhà khoa học chỉ ra rằng đối với các chậu cây tĩnh thông thường, tốc độ làm sạch bị giới hạn bởi tốc độ khuếch tán tự nhiên của chất ô nhiễm từ nguồn phát đến lá và giá thể [2]. Điều này khiến khả năng kiểm soát hiệu suất xử lý không khí của chậu cây đơn lẻ trở nên rất thấp [2]. Để vượt qua giới hạn này, giới khoa học đã phải phát triển các hệ thống lọc sinh học chủ động, dùng quạt cưỡng bức luồng khí đi qua tầng lá và giá thể rễ với mật độ phủ xanh rất dày trên mỗi đơn vị sàn [1, 4].
Thêm vào đó, một nghiên cứu năm 2023 so sánh các giải pháp lọc không khí phòng kín cho thấy một số loài thực vật cảnh mất rất nhiều thời gian mới loại bỏ hoàn toàn formaldehyde và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi so với vi tảo hay các màng lọc cơ học [6]. Sự tích tụ bụi mịn và độc chất cũng trực tiếp làm suy giảm khả năng quang hợp của cây, đòi hỏi lượng ẩm cao để duy trì sức đề kháng [4].
Thực vật cũng phát thải hợp chất bay hơi
Một thực tế thường bị bỏ qua là bản thân cây trồng cũng có thể phát tán các hợp chất hữu cơ bay hơi tự nhiên vào môi trường xung quanh [3]. Do đó, các nghiên cứu khuyến cáo cần phải lựa chọn những giống cây có mức phát thải hợp chất hữu cơ thấp khi ứng dụng lọc khí [3].
Đối với cây hồng phụng (Anthurium), nghiên cứu công bố năm 2021 về hồ sơ mùi hương của hai giống Anthurium cho thấy loài thực vật này sở hữu hệ thống gen quy định việc tổng hợp và giải phóng nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi khác nhau [7]. Chẳng hạn ở giống Anthurium 'Mystral', các nhà khoa học phát hiện tới 32 hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, trong đó eucalyptol chiếm tỷ lệ cao nhất (57,5%) [7]. Ngược lại, giống Anthurium 'Alabama' lại chỉ giải phóng lượng hợp chất rất nhỏ [7]. Việc cây trồng tự phát sinh các hợp chất mùi hương có thể gây cảm giác ngột ngạt hoặc ảnh hưởng đến những cá nhân có cơ địa nhạy cảm nếu đặt trong phòng kín chật hẹp.
Hiểu lầm thường gặp về chậu cây cảnh
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đặt một vài chậu hồng phụng là có thể khử sạch formaldehyde từ sàn gỗ mới hay toluene từ mùi sơn tường. Đây là nhận định thiếu căn cứ thực tế.
Trong nhà ở thông thường, không khí luôn lưu chuyển liên tục và các vật liệu nội thất phát thải khí độc kéo dài suốt ngày đêm [4, 5]. Tốc độ khuếch tán thụ động qua vài phiến lá hồng phụng là quá nhỏ bé so với tốc độ sinh độc chất trong phòng [2]. Nếu không có luồng khí chủ động thổi qua bộ rễ và giá thể, khả năng lọc của chậu cây gần như không tạo ra biến chuyển đáng kể đối với sức khỏe cư dân [1, 4]. Cây cảnh chỉ đóng vai trò hỗ trợ tâm lý và tăng độ ẩm không khí tự nhiên, không thể hoạt động như một máy lọc không khí chuyên dụng [6].
Những ai cần thận trọng khi bài trí cây trong nhà
Dù cây hồng phụng có giá trị thẩm mỹ cao với hoa và lá bắt mắt, một số nhóm đối tượng cần cân nhắc vị trí đặt cây:
- Người có tiền sử viêm mũi dị ứng, nhạy cảm đường hô hấp: Tinh dầu và các chất bay hơi tự nhiên từ hoa của một số giống Anthurium có thể gây kích ứng niêm mạc [7].
- Gia đình có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi: Cần tránh để trẻ tiếp xúc hay nhai cắn các bộ phận của cây nội thất nhằm phòng ngừa nguy cơ ngộ độc tiếp xúc do nhựa cây.
- Phòng ngủ quá kín: Thực vật không thuộc nhóm CAM vẫn hấp thụ khí độc chủ yếu vào ban ngày khi mở khí khổng [3]. Việc để quá nhiều chậu cây trong phòng ngủ chật hẹp, thiếu sáng không mang lại hiệu quả lọc khí ban đêm mà còn có thể làm tăng độ ẩm mốc trong đất [2, 3].
Cách ứng dụng và tối ưu không gian sống
Để tận dụng vẻ đẹp của cây hồng phụng mà vẫn đảm bảo an toàn cho môi trường sống, người dân nên áp dụng các giải pháp thực tế:
- Bố trí hợp lý: Đặt chậu cây ở những khu vực thông thoáng, có ánh sáng gián tiếp tự nhiên như ban công, bậu cửa sổ hoặc gần giếng trời để cây duy trì quang hợp và trao đổi khí ổn định [2, 3].
- Chăm sóc đất trồng: Giữ độ ẩm phù hợp cho giá thể, tránh úng nước gây thối rễ sinh nấm mốc trong nhà [4].
- Ưu tiên thông gió tự nhiên: Thường xuyên mở cửa sổ tạo đối lưu gió là biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để pha loãng các chất ô nhiễm bay hơi từ vật liệu nội thất [1, 4].
- Kết hợp thiết bị hỗ trợ: Khi nhà mới hoàn thiện hoặc mới sơn sửa, nên sử dụng các hệ thống thông gió cơ học hoặc máy lọc không khí chuyên dụng thay vì trông chờ hoàn toàn vào cây cảnh [1, 6].
Cây hồng phụng là cây cảnh nội thất đẹp mắt, có khả năng tham gia chuyển hóa độc chất trong các điều kiện thực nghiệm buồng kín. Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa công dụng lọc khí của chậu cây tĩnh trong đời sống hàng ngày, mà cần chủ động giữ thông thoáng nhà cửa kết hợp các biện pháp khoa học để bảo vệ đường hô hấp.
