Cây Hồng phụng (Loropetalum chinense) là loại cây cảnh được nhiều gia đình ưa chuộng nhờ sắc hoa đỏ hồng rực rỡ và tán lá bắt mắt. Nhiều người có thói quen đem chậu hoa vào đặt trong phòng ngủ kín để trang trí và tạo không gian sống sinh động. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe hệ hô hấp.
Những người có tiền sử viêm mũi dị ứng, hen suyễn hoặc viêm kết mạc dị ứng tuyệt đối không nên đặt chậu Hồng phụng đang ra hoa trong phòng ngủ kín. Phấn hoa và các hạt sinh học phát tán từ cây trong không gian hẹp có thể kích hoạt các đợt bùng phát dị ứng cấp tính, gây khó thở, ngứa mắt và ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ.
Nguy cơ tiềm ẩn từ hoa cây cảnh trong phòng ngủ kín
Phòng ngủ là không gian khép kín, thường đóng cửa bật điều hòa và có độ thông gió thấp. Khi một chậu cây ra hoa nhiều như Hồng phụng được đặt trong phòng ngủ kín, các hạt phấn hoa li ti sẽ nhanh chóng phát tán và lơ lửng trong không khí. Do không có gió lưu thông ra ngoài, nồng độ hạt dị nguyên trong thể tích phòng sẽ tăng cao liên tục qua từng giờ.
Đối với người bình thường, hệ thống niêm mạc hô hấp có thể xử lý các hạt bụi phấn này mà không gây phản ứng bất thường. Nhưng với những người có cơ địa quá mẫn, việc hít thở liên tục không khí chứa đầy phấn hoa trong suốt 6 đến 8 tiếng khi ngủ sẽ kích hoạt hệ miễn dịch. Hệ quả là niêm mạc mắt và đường hô hấp phản ứng dữ dội, gây ngứa rát, sung huyết và co thắt phế quản.
Cơ chế phát sinh dị ứng và viêm kết mạc khi hít phải phấn hoa
Phấn hoa từ lâu đã được xác định là một trong những dị nguyên ngoài trời phổ biến nhất gây ra các bệnh lý dị ứng đường hô hấp như viêm mũi dị ứng và hen phế quản, làm suy giảm đáng kể chất lượng sống của người mắc [1]. Khi tiếp xúc với đường thở, phấn hoa có thể xâm nhập sâu vào các hốc mũi và phế quản. Không chỉ vậy, bề mặt nhãn cầu tiếp xúc trực tiếp với không khí cũng trở thành mục tiêu tấn công của các dị nguyên này.
Cơ chế gây bệnh liên quan chặt chẽ đến phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE đặc hiệu [1]. Các nghiên cứu sinh học ghi nhận rằng các hạt bụi ô nhiễm siêu mịn có thể bám vào bề mặt hạt phấn hoa hoặc các hạt siêu nhỏ có nguồn gốc từ thực vật, làm thay đổi hình thái và làm tăng khả năng sinh dị ứng của chúng [2]. Hơn nữa, việc phơi nhiễm các chất ô nhiễm trong không khí gây viêm đường hô hấp, làm tăng tính thấm của biểu mô niêm mạc, phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên và từ đó tạo điều kiện cho các dị nguyên phấn hoa xâm nhập dễ dàng hơn [2]. Các chất dạng hạt như bồ hóng từ khí thải động cơ diesel còn có thể thúc đẩy phản ứng IgE, kích hoạt các triệu chứng viêm mũi dị ứng và co thắt phế quản điển hình [2]. Bên cạnh đó, phấn hoa còn có khả năng ức chế đáp ứng miễn dịch kháng virus bẩm sinh bằng cách làm giảm các interferon nhóm I và nhóm III ở niêm mạc mũi, từ đó làm tăng tính nhạy cảm với các đợt nhiễm trùng đường hô hấp [3].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về tác động của phấn hoa?
Nghiên cứu về gánh nặng của phấn hoa đối với hệ hô hấp đã được thực hiện tại nhiều nơi trên thế giới. Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn tại Montpellier (Pháp) theo dõi liên tục 6.185 bệnh nhân có rối loạn dị ứng trong suốt 36 tháng [4]. Kết quả thử nghiệm lẩy da ghi nhận có tới 20,7% người tham gia mẫn cảm với phấn hoa cây bách và 46,4% trong số đó phát tác triệu chứng rầm rộ vào mùa hoa nở [4]. Các biểu hiện lâm sàng chủ yếu là viêm kết mạc mũi dị ứng và hen suyễn; có tới 57,9% bệnh nhân phải tiếp nhận liệu pháp miễn dịch đặc hiệu để kiểm soát triệu chứng [4]. Tương tự, một nghiên cứu tại Rome (Ý) giai đoạn 1994-1996 ghi nhận tỷ lệ phản ứng lẩy da dương tính với phấn hoa lên tới 9,33% ở người có cơ địa dị ứng, trong đó 62,5% gặp triệu chứng viêm mũi và 37,5% bị khởi phát cơn hen suyễn [5]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải hạn chế trồng các cây cảnh phát tán nhiều phấn hoa ở khu vực có mật độ dị nguyên cao [5].
Vấn đề cây cảnh mang vào nhà phát tán dị nguyên cũng đã được ghi nhận từ sớm. Nghiên cứu năm 1970 kiểm tra 1.657 bệnh nhân bị dị ứng cho thấy 7% xuất hiện các triệu chứng hô hấp và dị ứng da theo mùa do tiếp xúc với cây lá kim được mang vào nhà hoặc trường học [6]. Hội chứng này đặc trưng bởi các cơn hắt hơi, thở khò khè và phát ban da thoáng qua [6]. Phần lớn người bệnh phát tác triệu chứng trong vòng 24 giờ sau khi cây xuất hiện trong không gian sinh hoạt, trong khi 15% bùng phát sau vài ngày [6]. Nghiên cứu tại 10 địa điểm đặt cây cảnh trong nhà đã phát hiện phấn hoa từ cỏ, cỏ dại và cây thân gỗ liên tục được giải phóng vào không khí trong thời gian đặt cây trong phòng [6].
Mối liên hệ giữa mật độ phấn hoa và mức độ nghiêm trọng của bệnh cũng được khẳng định qua tổng hợp nghiên cứu EPOCHAL năm 2021. Một phân tích tổng hợp từ 12 nghiên cứu được nêu trong tài liệu chỉ ra rằng nguy cơ xuất hiện các triệu chứng đường hô hấp dưới, đường hô hấp trên, tổn thương mắt, hen suyễn và phản ứng dị ứng nói chung tăng từ 1% đến 11% mỗi khi nồng độ phấn hoa trong không khí tăng thêm 10 hạt trên mỗi mét khối (m3) [7].
Nghiên cứu đoàn hệ năm 2022 tại hai thành phố Gothenburg và Umea của Thụy Điển trên 37 bệnh nhân đã xác nhận hen suyễn và dị ứng phấn hoa bạch dương, theo dõi nhật ký hô hấp hàng ngày trong 5 tuần liên tiếp vào hai mùa phấn hoa và một mùa đối chứng [8]. Kết quả cho thấy trong mùa phát tán phấn hoa, tất cả triệu chứng kích ứng mắt, viêm mũi, ho khan, khó thở và nhu cầu dùng thuốc cắt cơn đều tăng cao, đồng thời lưu lượng đỉnh thở ra (PEF) sụt giảm rõ rệt [8]. Phơi nhiễm phấn hoa sau độ trễ 0-2 ngày và 0-6 ngày có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng tỷ lệ mắc các triệu chứng lâm sàng [8]. Ngoài ra, một nghiên cứu dọc công bố năm 2022 với 14.874 lượt quan sát ở trẻ sơ sinh đã ghi nhận phơi nhiễm phấn hoa liên quan đến nguy cơ gia tăng điểm số triệu chứng hô hấp ngay trong năm đầu đời [3].
Hiểu lầm thường gặp về việc để cây cảnh trong phòng ngủ
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại cây xanh đều giúp thanh lọc không khí, do đó đặt càng nhiều chậu cây trong phòng ngủ kín càng giúp cải thiện sức khỏe. Thực tế, khi cây cảnh bước vào giai đoạn trổ bông rực rỡ, lượng hạt phấn phát tán ra môi trường xung quanh là rất lớn. Trong một thể tích kín như phòng ngủ, nồng độ phấn hoa nhanh chóng đạt ngưỡng kích thích niêm mạc.
Một hiểu lầm khác là chỉ những loại cây có mùi thơm hắc hoặc nồng nặc mới gây dị ứng, còn những loại hoa có mùi thơm nhẹ như Hồng phụng thì vô hại. Thực tế, phản ứng dị ứng đường thở chủ yếu do các kháng nguyên protein có trên bề mặt hạt phấn hoa quyết định chứ không phụ thuộc vào mùi hương mạnh hay nhẹ. Chỉ cần hít phải một lượng hạt phấn nhất định, phản ứng miễn dịch đã có thể bị kích hoạt.
Những ai tuyệt đối không nên đặt chậu hoa Hồng phụng trong phòng ngủ?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn là những người đã được chẩn đoán mắc hen phế quản hoặc có tiền sử co thắt phế quản dị ứng. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bệnh nhân hen suyễn có kèm viêm mũi dị ứng có phản ứng dương tính với các dị nguyên phấn hoa cao hơn đáng kể so với người chỉ bị viêm mũi dị ứng đơn thuần, chẳng hạn như tỷ lệ dương tính với phấn hoa Betula là 37,93% so với 20,00%, và với Platanus là 51,72% so với 27,27% [1]. Tiếp xúc với phấn hoa trong phòng ngủ kín dễ đẩy người bệnh vào các cơn hen kịch phát về đêm, gây suy hô hấp cấp tính.
Nhóm thứ hai là người mắc viêm kết mạc dị ứng hoặc viêm mũi dị ứng mạn tính. Mắt và mũi là những cơ quan chịu tác động đầu tiên khi nồng độ hạt phấn tăng cao, dẫn đến đỏ mắt, phù nề kết mạc, ngứa rát, chảy nước mũi liên tục và nghẹt mũi suốt đêm [4], [7].
Nhóm thứ ba là trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh. Đường hô hấp của trẻ nhỏ rất nhạy cảm với các tác nhân lạ trong không khí; việc phơi nhiễm với nồng độ dị nguyên cao có thể gây khó thở, ho khò khè và làm tăng nguy cơ phát triển các bệnh lý dị ứng đường thở sau này [3].
Cách trồng và thưởng lãm Hồng phụng an toàn cho sức khỏe
Để vừa tận hưởng vẻ đẹp của hoa Hồng phụng vừa bảo vệ hệ hô hấp cho bản thân và gia đình, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc bố trí không gian sống khoa học:
Về vị trí đặt cây: Tuyệt đối không mang chậu Hồng phụng vào phòng ngủ, phòng làm việc khép kín hoặc các không gian sử dụng điều hòa liên tục. Vị trí lý tưởng nhất để trồng và đặt chậu Hồng phụng là ngoài ban công, sân thượng, hiên nhà hoặc khu vực sân vườn thoáng gió. Ở những nơi này, không khí lưu thông tự nhiên sẽ làm loãng nồng độ phấn hoa, hạn chế tối đa nguy cơ tích tụ dị nguyên.
Về thời điểm tiếp xúc: Hồng phụng nở hoa nhiều nhất vào mùa xuân và mùa thu. Khi cây bắt đầu bung nở rộ, những người có cơ địa dị ứng nên hạn chế đứng gần, tránh hành vi cúi sát ngửi hoa hoặc rung lắc cành lá khiến phấn hoa phát tán mạnh vào mặt.
Biện pháp bảo vệ cá nhân: Khi chăm sóc, cắt tỉa cành hoặc thay chậu cho cây Hồng phụng, người có cơ địa nhạy cảm nên đeo khẩu trang y tế che kín mũi miệng và đeo kính bảo hộ mắt. Sau khi hoàn thành việc làm vườn, cần rửa sạch tay, rửa mặt và súc họng bằng nước muối sinh lý để loại bỏ các hạt phấn hoa còn bám dính trên da và niêm mạc. Nếu nhận thấy các dấu hiệu ho kéo dài, ngứa mắt, nghẹt mũi hoặc khó thở sau khi tiếp xúc với cây, cần chuyển chậu cây ra xa khu vực sinh hoạt và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc hô hấp để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Cây Hồng phụng là loài hoa đẹp, mang lại giá trị thẩm mỹ cao cho cảnh quan gia đình. Tuy nhiên, việc thưởng thức sắc hoa cần đi đôi với sự hiểu biết khoa học về cơ địa cá nhân và cách bố trí không gian sống an toàn. Giữ phòng ngủ thông thoáng, không chứa dị nguyên phấn hoa chính là chìa khóa để bảo vệ giấc ngủ ngon và sức khỏe hô hấp lâu dài cho cả gia đình.
