Những năm gần đây, mâm xôi đen (black raspberry) thường xuyên xuất hiện trên các trang mạng xã hội như một loại “siêu thực phẩm” có khả năng đẩy lùi và ngăn ngừa ung thư kỳ diệu. Nhiều người tìm mua các sản phẩm sấy khô, chiết xuất hoặc quả tươi nhập khẩu với hy vọng tạo ra một tấm lá chắn tự nhiên trước căn bệnh hiểm nghèo.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ cho thấy polyphenol trong mâm xôi đen có hoạt tính chống khối u trong ống nghiệm và mô hình động vật, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn xác nhận hiệu quả ngừa ung thư trên người [1].
Cơn sốt “thần dược” ngừa ung thư và câu trả lời từ khoa học
Trước những lời quảng cáo thổi phồng, độc giả cần hiểu rõ sự khác biệt giữa hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm và hiệu quả bảo vệ thực tế trên cơ thể người. Khi nghiên cứu trên tế bào nuôi cấy nhân tạo hoặc trên loài gặm nhấm, các hoạt chất được tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cao với tế bào khối u [2, 5].
Thực tế, cơ thể người vận hành phức tạp hơn rất nhiều. Khi ăn qua đường tiêu hóa, các hợp chất phải trải qua quá trình phân giải, hấp thu và chuyển hóa, khiến nồng độ thực sự đi vào máu hay các mô cơ quan suy giảm đáng kể [2]. Đến nay, chưa có hướng dẫn y khoa chính thống nào công nhận mâm xôi đen là thuốc hay biện pháp thay thế trong dự phòng và điều trị ung thư [3, 8].
Cơ chế tác động: Các hoạt chất sinh học làm được gì?
Mâm xôi đen (tên khoa học là Rubus occidentalis) chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất tự nhiên thuộc nhóm polyphenol, tiêu biểu là anthocyanin, axit ellagic và ellagitannin [3, 4]. Theo các phân tích tổng quan, các thành phần này có thể tác động vào nhiều dấu ấn sinh học của ung thư thông qua các con đường khác nhau [1].
Đầu tiên, các chất này giúp trung hòa các gốc tự do, điều hòa chuyển hóa estrogen và tăng cường chức năng của hệ thống sửa chữa cắt bỏ nucleotide để khắc phục tổn thương ADN do các chất oxy hóa gây ra [3, 4]. Về mặt di truyền biểu sinh (epigenetics), các hoạt chất trong mâm xôi đen hỗ trợ kích hoạt lại các gen ức chế khối u bị bất hoạt, ức chế quá trình đường phân để giảm nguồn năng lượng cho khối u, thúc đẩy tế bào tổn thương tự chết theo chu trình (apoptosis) và kìm hãm sự hình thành mạch máu mới nuôi khối u [1, 3, 7].
Nghiên cứu nói gì: Từ đĩa petri đến cơ thể động vật
Hoạt tính sinh học của mâm xôi đen được ghi nhận rõ nhất ở các nghiên cứu tiền lâm sàng:
Thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư cổ tử cung: Nghiên cứu năm 2014 sử dụng chiết xuất ethanol từ mâm xôi đen đông khô (RO-ET) ở các nồng độ 25, 50, 100 và 200 microgam/ml thử nghiệm trên 3 dòng tế bào ung thư cổ tử cung ở người gồm HeLa, SiHa và C-33A trong thời gian 1, 3 và 5 ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế sự phát triển của tế bào ung thư phụ thuộc vào liều lượng và thời gian, với tỷ lệ ức chế tối đa lần lượt đạt 54%, 52% và 67% [3]. Đồng thời, chiết xuất kích hoạt quá trình tự chết của tế bào thông qua phân tích tế bào theo dòng chảy và kính hiển vi huỳnh quang [3]. Dù vậy, đây chỉ là kết quả trong ống nghiệm (in vitro), tế bào được ngâm trực tiếp trong dịch chiết, khác xa với việc ăn quả qua đường tiêu hóa.
Nghiên cứu trên mô hình ung thư khoang miệng ở chuột hamster: Thử nghiệm công bố năm 2002 dùng mô hình túi má chuột hamster Syrian Golden đực (3-4 tuần tuổi) để đánh giá khả năng ức chế khối u [4]. Động vật được cho ăn chế độ chứa 5% và 10% bột mâm xôi đen đông khô trong 2 tuần trước khi bôi hóa chất gây ung thư DMBA và tiếp tục ăn trong 10 tuần sau đó [4]. Kết quả sau 12-13 tuần ghi nhận số khối u ở nhóm ăn 5% mâm xôi đen giảm đáng kể (27 u/14 con) so với nhóm đối chứng không ăn (48 u/15 con) [4].
Nghiên cứu trên thực quản và ruột chuột: Các báo cáo tiền lâm sàng cho thấy chế độ ăn chứa mâm xôi đen đông khô giúp ức chế ung thư thực quản do hóa chất ở loài gặm nhấm từ 30% đến 60% và ung thư đại tràng tới 80% [5]. Chiết xuất này cũng được ghi nhận làm chậm quá trình tạo khối u vú ở chuột cống nhờ giảm biểu hiện thụ thể estrogen-alpha và điều hòa các enzyme CYP1A1, CYP1B1; dùng tại chỗ trên da chuột nhắt không lông SKH-1 giúp giảm sự hình thành ung thư da do tia UV-B [6].
Bằng chứng hạn chế trên người và “điểm nghẽn” sinh khả dụng
Mặc dù thử nghiệm trên động vật rất triển vọng, các nghiên cứu can thiệp trên người hiện vẫn dừng ở quy mô rất nhỏ (thường chỉ mang tính thăm dò hoặc giai đoạn I/IIa) và tập trung vào các chỉ số sinh học chứ chưa chứng minh giảm tỷ lệ mắc ung thư trên diện rộng [1, 3, 7].
Một nghiên cứu thí điểm giai đoạn I năm 2012 thực hiện trên 20 bệnh nhân ung thư đại trực tràng uống 60 gam bột mâm xôi đen đông khô mỗi ngày trong thời gian từ 1 đến 9 tuần [7]. Kết quả sinh thiết mô bình thường lân cận và mô khối u trước và sau can thiệp cho thấy mâm xôi đen có làm biến đổi có lợi các chỉ số sinh học về tăng sinh tế bào, chết theo chu trình, tạo mạch máu và con đường truyền tín hiệu Wnt, cũng như gây khử methyl các vùng khởi động của gen đè nén khối u [7].
Đối với các tổn thương tiền ung thư khoang miệng, nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm dùng gel bám dính sinh học chứa 10% mâm xôi đen bôi tại chỗ 4 lần/ngày trong 6 tuần cho 17 bệnh nhân [8]. Kết quả có 7 người cải thiện về mặt mô bệnh học, 6 người bệnh ổn định và 4 người tiến triển nặng hơn [8]. Một nghiên cứu giả dược khác kéo dài 12 tuần cho thấy gel bôi tại chỗ làm giảm kích thước tổn thương và độ mô học [6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh bằng chứng phòng ngừa trên người vẫn còn rời rạc và chưa có kết luận chắc chắn [8]. Thậm chí ở bệnh nhân đa polyp tuyến gia đình (FAP), mâm xôi đen chỉ làm giảm polyp khi dùng đường đặt trực tràng chứ dùng đường uống không mang lại lợi ích cộng thêm [6].
Điểm nghẽn lớn nhất của mâm xôi đen chính là độ sinh khả dụng (mức độ hấp thu vào mô đích) [2]. Nghiên cứu năm 2021 trên mô hình chuột và tế bào tuyến tiền liệt người chỉ ra rằng chế độ ăn 10% mâm xôi đen không làm giảm tỷ lệ ung thư tiền liệt tuyến [4, 5]. Hoạt chất cyanidin-3-rutinoside trong mâm xôi đen không thâm nhập được vào tế bào ung thư tuyến tiền liệt [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận mâm xôi đen khó có khả năng phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt do rào cản hấp thu này [2].
Những hiểu lầm thường gặp về mâm xôi đen
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần thường xuyên ăn mâm xôi đen tươi hoặc uống bột mâm xôi đen là có thể “tiêu diệt” được tế bào ung thư trong cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm.
Hoạt tính ức chế tế bào trong đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với tác dụng điều trị bệnh trên cơ thể sống [2, 5]. Không có loại thực phẩm riêng lẻ nào có thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng quả mâm xôi đen có thể dẫn đến nguy cơ bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị, khiến khối u tiến triển nặng hơn [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nghiên cứu thử nghiệm độc tính trên người cho thấy việc sử dụng bột mâm xôi đen đông khô với liều 45 gam/ngày trong vòng 7 ngày được dung nạp tốt [5]. Tuy nhiên, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng:
- Người có bệnh lý tiêu hóa nhạy cảm: Tiêu thụ một lượng lớn quả mọng hoặc chất xơ từ bột cô đặc có thể gây đầy hơi, rối loạn tiêu hóa nhẹ.
- Người đang trong phác đồ điều trị ung thư hoặc có bệnh nền: Các hợp chất thực vật liều cao có thể làm thay đổi hoạt động của một số enzyme chuyển hóa (như CYP1A1, CYP1B1) [6]. Do đó, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các chế phẩm cô đặc từ mâm xôi đen.
- Các nhóm đối tượng đặc biệt: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của các chế phẩm mâm xôi đen cô đặc liều cao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này chỉ nên ăn quả mọng tươi như một loại trái cây thông thường với lượng vừa phải.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu bạn yêu thích mâm xôi đen, hãy thưởng thức nó như một phần của lối sống lành mạnh thay vì coi đó là “thuốc tiên”:
- Chọn lựa đa dạng: Ưu tiên dùng quả mâm xôi đen tươi, đông lạnh hoặc bột quả sấy tự nhiên không thêm đường phụ gia.
- Kết hợp bữa ăn: Có thể bổ sung mâm xôi đen vào sữa chua, yến mạch hoặc dùng làm món tráng miệng giải nhiệt.
- Lượng dùng hợp lý: Duy trì mức tiêu thụ thực phẩm thông thường, kết hợp cùng chế độ ăn uống phong phú với nhiều loại rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và tập luyện thể dục đều đặn.
Tóm lại, mâm xôi đen là loại quả giàu dưỡng chất và các chất chống oxy hóa tự nhiên tốt cho sức khỏe [1]. Dù các nghiên cứu cơ chế và động vật cho thấy nhiều tiềm năng, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa công dụng ngừa ung thư của loại quả này khi chưa có đủ bằng chứng lâm sàng thuyết phục [3, 8].
