Nhiều người bị ợ chua, nóng rát cổ họng thường tìm đến nước ion kiềm như một giải pháp cứu cánh tức thì. Trào lưu dùng nước kiềm đóng chai hoặc máy lọc nước kiềm được quảng cáo rầm rộ với công dụng trung hòa axit và chữa dứt điểm trào ngược dạ dày thực quản.
Thực tế, nước kiềm pH 8.8 có khả năng hỗ trợ bất hoạt vĩnh viễn men tiêu hóa pepsin bám trên niêm mạc họng trong ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, loại nước này chỉ đóng vai trò hỗ trợ cơ học tạm thời, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chính quy.
Cơ chế gây hại của men pepsin khi trào ngược
Trong dịch vị dạ dày, ngoài axit clohydric (HCl), men tiêu hóa pepsin đóng vai trò cốt lõi gây tổn thương tế bào niêm mạc khi bị trào ngược lên thực quản và thanh họng [1]. Dù ngưỡng chịu đựng tổn thương ở thanh họng và thực quản khác nhau, pepsin vẫn là yếu tố trực tiếp phá hủy mô khi gặp môi trường axit để kích hoạt [1].
Đáng chú ý, nghiên cứu tế bào chỉ ra pepsin vẫn tồn tại ổn định ở môi trường pH 7.4 và có thể tái hoạt động khi tiếp xúc với bất kỳ nguồn ion hydro nào [1]. Ngay cả trong dịch trào ngược không có tính axit (pH 7), tế bào biểu mô vùng hạ họng vẫn bắt giữ pepsin thông qua cơ chế nội thực bào thụ thể [2]. Khi lọt vào bên trong tế bào, pepsin tái kích hoạt gây tổn hại ty thể và làm thay đổi biểu hiện của các gen liên quan đến stress và độc tính tế bào [2]. Các chất ức chế pepsin không hồi phục được đánh giá là hướng tiếp cận điều trị đầy hứa hẹn [2].
Khảo sát phòng thí nghiệm về nước kiềm pH 8.8
Trước thực tế nước máy và nước đóng chai thông thường chỉ đạt pH từ 6.7 đến 7.4 nên không thể làm mất tính ổn định của pepsin [1], các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm chuyên sâu. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2012 đã đánh giá tác động của nước giếng khoan tự nhiên chứa bicarbonate có độ pH 8.8 đối với men pepsin của người [1].
Thử nghiệm được thiết kế nhằm kiểm tra khả năng biến tính men pepsin người và đo đạc khả năng đệm axit clohydric của nước kiềm pH 8.8 so với hai loại nước đóng chai phổ biến trên thị trường [1]. Kết quả cho thấy nước kiềm pH 8.8 làm biến tính và bất hoạt men pepsin người ngay lập tức và vĩnh viễn (in vitro) [1]. Đồng thời, khả năng đệm axit của loại nước này vượt trội hoàn toàn so với các loại nước có độ pH thông thường [1]. Nhờ đó, nước kiềm được kết luận có tiềm năng mang lại lợi ích hỗ trợ điều trị cho bệnh nhân trào ngược [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc tiêu thụ nước kiềm pH 8.8 giúp làm bất hoạt pepsin đọng tại vùng hầu họng khi tiếp xúc trực tiếp [1]. Đồng thời, nước này giúp trung hòa một phần axit dư thừa nhờ khả năng đệm cao [1]. Do đó, người bệnh trào ngược thanh quản thường được khuyên dùng nước kiềm như một biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc [3].
Dẫu vậy, giới hạn lớn nhất là kết quả bất hoạt men pepsin mới chỉ được ghi nhận trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro) [1]. Khi uống vào cơ thể, nước kiềm nhanh chóng bị axit dịch vị trong dạ dày trung hòa, không thể làm thay đổi độ pH toàn thân hay chữa lành hoàn toàn các nguyên nhân cơ học gây trào ngược. Bệnh nhân không thể kỳ vọng nước kiềm thay thế hoàn toàn thuốc ức chế tiết axit do bác sĩ chỉ định.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng
Hiểu lầm tai hại nhất là xem nước kiềm như một loại "thần dược" trị dứt điểm trào ngược. Nước kiềm chỉ hỗ trợ rửa trôi và vô hiệu hóa tạm thời men pepsin bám trên đường hô hấp trên và niêm mạc hầu họng khi nuốt qua [1].
Nhiều người còn tự ý dùng dung dịch kiềm đậm đặc để pha vào nước uống nhằm nâng độ pH. Việc tự pha chế tại nhà bằng giọt kiềm cô đặc tiềm ẩn nguy cơ tai nạn nghiêm trọng [3]. Một báo cáo lâm sàng năm 2021 ghi nhận trường hợp bệnh nhân trào ngược thanh quản đã nhỏ nhầm lọ dung dịch kiềm cô đặc vào mắt, dẫn đến bỏng hóa chất giác mạc, củng mạc và để lại sẹo vĩnh viễn [3]. Ngoài ra, việc dùng kiềm quá mức không đúng cách còn có nguy cơ gây bỏng niêm mạc thực quản, cản trở quá trình hồi phục mô [4].
Ai nên thận trọng khi dùng nước kiềm?
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận cần cẩn trọng trước khi uống nước ion kiềm thường xuyên. Nguồn nước này chứa lượng khoáng chất và bicarbonate cao, dễ gây mất cân bằng điện giải nếu thận không đào thải kịp thời [1].
Bệnh nhân cao tuổi có nguy cơ loãng xương hoặc đang điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [5]. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ bị trào ngược dạ dày thực quản không nên tự ý áp dụng các biện pháp uống nước kiềm liều lượng lớn thay cho phác đồ y tế chuẩn. Người đang dùng các loại thuốc điều trị cần độ axit dạ dày để hấp thu cũng phải tránh uống nước kiềm sát giờ uống thuốc.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Người bị trào ngược có thể dùng nước ion kiềm đóng chai tự nhiên có độ pH khoảng 8.8 để hỗ trợ làm sạch cổ họng [1]. Nên uống từng ngụm nhỏ, đặc biệt sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc khi cảm thấy dịch trào ngược dâng lên vùng họng.
Tuyệt đối ưu tiên nguồn nước kiềm đóng chai đạt chuẩn, không tự ý mua hóa chất hay giọt kiềm cô đặc trôi nổi để tự pha chế nhằm tránh nguy cơ nhầm lẫn và bỏng hóa chất [3]. Bên cạnh đó, việc uống nước kiềm phải kết hợp chặt chẽ với điều chỉnh lối sống: không nằm ngay sau ăn, chia nhỏ bữa ăn, kiêng đồ chua cay, giữ cân nặng hợp lý và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.
Nước kiềm pH 8.8 là giải pháp hỗ trợ tiềm năng giúp bất hoạt men tiêu hóa pepsin tại chỗ [1]. Người bệnh nên nhìn nhận đúng bản chất khoa học, sử dụng an toàn và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ điều trị.
