Táo bón là vấn đề đường tiêu hóa phổ biến, gây cảm giác nặng nề và khó chịu kéo dài trong sinh hoạt hàng ngày. Thay vì lạm dụng thuốc nhuận tràng tổng hợp, nhiều người tìm đến các loại hoa quả tự nhiên quen thuộc, trong đó quả sung (vả) thường được truyền tai như bài thuốc làm mềm phân và nhuận tràng hiệu quả.

Dữ liệu y học hiện đại đã ghi nhận quả sung giúp rút ngắn thời gian phân lưu lại trong đại tràng, tăng lượng nước và hỗ trợ cải thiện chứng táo bón mạn tính [1], [2]. Các thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất quả sung là giải pháp tự nhiên giàu tiềm năng cho hệ tiêu hóa [3], [2].

Táo bón và cơ chế tác động của quả sung

Táo bón là tình trạng rối loạn tiêu hóa thường gặp, ảnh hưởng từ 5% đến 20% dân số thế giới [3]. Về mặt lâm sàng, một người được xác định táo bón khi tần suất đại tiện ít hơn 3 lần mỗi tuần [3], [4]. Nguyên nhân xuất phát từ lối sống ít vận động, thiếu hụt năng lượng, thay đổi cảm giác trực tràng hoặc tác dụng phụ của thuốc giảm đau, thuốc chống trầm cảm, chống co giật và thuốc điều trị ung thư [3], [4].

Cơ chế nhuận tràng của quả sung đến từ hàm lượng chất xơ dồi dào, đạt khoảng 12,21 g/100 g [4]. Lượng chất xơ này hoạt động như chất độn tự nhiên, hút nước vào lòng ruột, làm mềm khối phân và kích thích nhu động đẩy chất thải ra ngoài nhanh hơn [1], [4]. Việc đào thải chất cặn bã nhanh chóng còn góp phần giảm thiểu nguy cơ phát sinh ung thư ruột kết [4].

Ngoài chất xơ cơ học, chiết xuất quả sung còn tác động trực tiếp lên cấu trúc mô học đại tràng [1]. Các nghiên cứu ghi nhận việc dùng sung giúp làm dày thành đoạn cuối đại tràng và mở rộng diện tích các tế bào biểu mô hốc sản sinh chất nhầy mucin [1]. Lớp nhầy này bôi trơn niêm mạc ruột, giảm ma sát và tạo điều kiện tống xuất phân trơn tru [1].

Nghiên cứu lâm sàng trên người bị táo bón chức năng

Bằng chứng thuyết phục nhất về tác dụng của quả sung trên người được ghi nhận trong một nghiên cứu công bố năm 2016 [2]. Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược này được thực hiện trên 80 bệnh nhân Hàn Quốc mắc chứng táo bón chức năng [2].

Các đối tượng tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 40 người uống bột nhão quả sung (Ficus carica paste) và 40 người sử dụng giả dược liên tục trong 8 tuần [2]. Kết quả đo lường tiêu chí chính cho thấy nhóm dùng quả sung có thời gian lưu chuyển phân trong đại tràng (colon transit time) giảm đi rõ rệt so với nhóm giả dược [2].

Đồng thời, tiêu chí phụ thu thập qua bảng câu hỏi đại tiện ghi nhận sự cải thiện đáng kể về dạng phân và giảm tình trạng khó chịu vùng bụng [2]. Các chỉ số xét nghiệm máu và dấu hiệu lâm sàng về độc tính nội tạng của nhóm dùng quả sung hoàn toàn nằm trong giới hạn bình thường, chứng minh độ an toàn khi bổ sung liên tục suốt 8 tuần [2].

Dữ liệu từ các mô hình động vật thực nghiệm

Trước khi triển khai trên người, hiệu quả nhuận tràng của quả sung đã được kiểm chứng qua các mô hình thực nghiệm động vật nghiêm ngặt [1], [3]. Nghiên cứu công bố năm 2011 trên 15 con chó săn beagle bị táo bón do chế độ ăn giàu đạm kết hợp hạn chế vận động kéo dài 9 tuần [3]. Thử nghiệm chia thành 3 giai đoạn, mỗi giai đoạn 3 tuần: giai đoạn kiểm soát không điều trị, giai đoạn gây táo bón và giai đoạn can thiệp bằng bột quả sung liều 12 g/kg/ngày qua ống thông [3].

Thời gian lưu chuyển qua từng đoạn đại tràng (segmental CTT) được đo lường chính xác bằng cách đếm các chất đánh dấu cản quang (Kolomark) qua phim chụp X-quang mỗi 6 giờ [3]. Kết quả cho thấy bột quả sung làm giảm thời gian lưu chuyển phân cản quang và tăng khối lượng phân đáng kể mà không làm biến đổi lượng ăn, lượng nước uống, trọng lượng cơ thể hay các chỉ số máu [3].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2012 trên chuột cống trắng bị táo bón do loperamide (tiêm màng bụng 2 mg/kg, 2 lần/ngày) cũng khẳng định lợi ích này [1]. Chuột được chia thành nhóm đối chứng và 4 nhóm can thiệp bột sung ở các liều 0, 1, 6 và 30 g/kg trong 4 tuần [1].

Kết quả cho thấy số lượng viên phân, trọng lượng phân và hàm lượng nước trong phân tăng lên rõ rệt ở các nhóm ăn sung so với đối chứng [1]. Bột quả sung giúp kéo dài chiều dài lưu chuyển ruột, giảm số lượng phân tồn đọng ở đoạn cuối đại tràng, tăng trương lực cơ hồi tràng và thúc đẩy phục hồi diện tích tế bào tiết chất nhầy mucin theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2018 trên chuột bị viêm đại tràng cấp tính do hóa chất dextran sulfate sodium (DSS) cho thấy chiết xuất nước từ quả sung (FCAE) liều 150 và 300 mg/kg dùng trong 7 ngày đã đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày và tăng tỷ lệ lưu chuyển tiêu hóa [5]. Chiết xuất này giúp cải thiện đáng kể độ ẩm của phân, giảm căng thẳng oxy hóa và điều hòa rối loạn vận động tiêu hóa [5].

Về mặt vận động cơ trơn, nghiên cứu năm 2008 chỉ ra chiết xuất quả sung (Fc.Cr) có tác dụng chống co thắt trên hồi tràng thỏ cô lập ở nồng độ 0,1-3,0 mg/mL, hoạt động thông qua việc kích hoạt kênh kali K+(ATP) [6]. Tác động giãn cơ này giúp xoa dịu những cơn đau quặn ruột thường gặp ở người táo bón [6].

Lợi ích toàn diện và giới hạn của bằng chứng

Quả sung là nguồn bổ sung dinh dưỡng an toàn, cung cấp lượng chất xơ dồi dào cùng các hợp chất có hoạt tính sinh học giá trị [4], [5]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận trong dịch chiết sung chứa nhiều carbohydrate, polysaccharide, các axit phenolic như gallic acid, chlorogenic acid, syringic acid, ellagic acid và các flavonoid như rutin, catechin [5]. Chiết xuất từ lá và mủ sung thậm chí còn thể hiện hoạt tính ức chế sự tăng sinh và kích thích quá trình tự hủy (apoptosis) của các tế bào ung thư đại trực tràng HCT-116 và HT-29 [7].

Mặc dù dữ liệu lâm sàng rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn hiện tại của y văn. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên 11 nghiên cứu về can thiệp trái cây cho thấy quả kiwi có hiệu quả cải thiện triệu chứng táo bón (theo thang đo độ đặc của phân Bristol) vượt trội hơn bột quả sung [8].

Hơn nữa, thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên người với bột quả sung mới chỉ dừng lại ở quy mô 80 người trong 8 tuần [2]. Cần thêm các nghiên cứu lâm sàng đa trung tâm quy mô lớn hơn để xác lập phác đồ chuẩn hóa cho từng nhóm đối tượng bệnh nhân cụ thể [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sung trị táo bón

Nhiều người lầm tưởng ăn càng nhiều quả sung thì ruột càng thông suốt và chữa khỏi hoàn toàn chứng táo bón mạn tính. Trên thực tế, quả sung chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa và cải thiện triệu chứng [1], [2]. Dung nạp quá nhiều chất xơ trong thời gian ngắn mà không bổ sung đủ dịch có thể gây phản tác dụng, dẫn đến đầy hơi, chướng bụng hoặc tắc nghẽn ruột.

Một ngộ nhận khác là chỉ có quả sung tươi mới đem lại lợi ích nhuận tràng. Nghiên cứu khoa học cho thấy các chế phẩm dạng bột nhão (paste) hoặc dịch chiết cô đặc từ quả khô vẫn bảo tồn nguyên vẹn hàm lượng chất xơ và các hợp chất chống co thắt đường ruột [3], [6]. Do đó, người dùng hoàn toàn có thể tận dụng dạng quả tươi lẫn quả sấy khô trong bữa ăn thường ngày [4], [6].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Mặc dù bột quả sung được chứng minh an toàn qua các xét nghiệm độc tính [2], một số nhóm người cần cẩn trọng trước khi đưa vào chế độ ăn thường xuyên:

  • Người có hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc đang trong đợt tiêu chảy cấp không nên dùng liều cao vì tác dụng nhuận tràng và kích thích nhu động ruột có thể khiến triệu chứng trầm trọng hơn [1], [5].
  • Người có tiền sử dị ứng với các loại cây thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) hoặc dị ứng nhựa mủ thực vật [4], [7].
  • Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu cần tham khảo ý kiến bác sĩ, bởi chiết xuất quả sung đã được chứng minh có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu người thông qua ức chế thụ thể do ADP và adrenaline gây ra [6].
  • Bệnh nhân tiểu đường cần kiểm soát khẩu phần khi dùng quả sung chín hoặc sung sấy khô để tránh làm dao động đường huyết đột ngột, dù dịch chiết lá sung từng được ghi nhận có khả năng hạ đường huyết [4].

Hướng dẫn sử dụng quả sung an toàn và hiệu quả

Để quả sung phát huy tối đa công năng cải thiện hệ tiêu hóa, người dùng nên áp dụng các nguyên tắc thực hành khoa học:

  • Khẩu phần khuyến nghị: Có thể bổ sung sung vào bữa phụ hoặc tráng miệng, kết hợp dần dần để hệ tiêu hóa thích nghi với lượng chất xơ 12,21 g/100 g [4].
  • Bổ sung đủ nước: Chất xơ hút nước rất mạnh để làm mềm phân [1], [4]. Nếu ăn sung mà không uống đủ 1,5–2 lít nước mỗi ngày, khối phân có thể bị khô đặc, phản tác dụng nhuận tràng.
  • Đa dạng cách chế biến: Có thể ăn quả sung tươi chín, quả vả luộc, sung muối nhẹ trong ẩm thực truyền thống, hoặc dùng quả sung khô ngâm mềm, xay thành hỗn hợp bột nhão tương tự như chế phẩm được dùng trong thử nghiệm lâm sàng [2].
  • Kết hợp lối sống vận động: Ít vận động là yếu tố then chốt gây ứ trệ đại tràng [3], [4]. Tăng cường thể dục kết hợp chế độ ăn giàu sung sẽ đẩy nhanh thời gian lưu chuyển phân tốt hơn [1], [3].

Tóm lại, quả sung là loại thực phẩm giàu dưỡng chất, đã được nghiên cứu lâm sàng chứng minh khả năng rút ngắn thời gian lưu chuyển phân và cải thiện chứng táo bón chức năng [2]. Tuy nhiên, quả sung không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chuyên sâu; người bệnh có các triệu chứng táo bón kéo dài hoặc bệnh lý nền phức tạp cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác.