Nhiều người Việt có thói quen hái các loại cây dại quanh vườn nhà để đun nước uống hàng ngày nhằm "mát gan, giải độc". Trong số đó, cây bòi ngòi cỏ (tên khoa học thuộc chi Hedyotis) thường được truyền miệng là vị thuốc cứu cánh cho người hay uống bia rượu hoặc mắc bệnh gan mạn tính.
Tuy nhiên, lời đồn này đi quá xa so với thực tế khoa học hiện nay. Dù một số chiết xuất từ cây bòi ngòi cỏ cho thấy hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm và giảm tổn thương gan trên động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh loài cây này giúp giải độc rượu hay điều trị viêm gan ở người [1, 4].
Cây bòi ngòi cỏ trong dân gian và góc nhìn khoa học
Cây bòi ngòi cỏ, phổ biến với loài bòi ngòi gọng dù (Hedyotis corymbosa), từ lâu đã xuất hiện trong y học cổ truyền của Ấn Độ và Trung Quốc để trị các rối loạn về gan [1]. Người dân thường dùng toàn cây phơi khô, nấu nước uống với niềm tin giúp thanh nhiệt, loại bỏ độc tố tích tụ do rượu bia và thực phẩm bẩn.
Dưới góc nhìn sinh học hiện đại, các bệnh lý gan phổ biến như viêm gan virus hay tổn thương gan do cồn đều gắn liền với hiện tượng stress oxy hóa [2]. Khi tế bào gan chịu tác động từ chất độc, các gốc tự do sinh ra ồ ạt, phá hủy màng tế bào và gây viêm [2]. Vì vậy, việc tìm kiếm các hợp chất thực vật có khả năng dập tắt gốc tự do để bảo vệ gan là một hướng nghiên cứu được quan tâm [2].
Cơ chế tác động: Chống oxy hóa ở cấp độ tế bào
Hiệu quả bảo vệ gan của các hợp chất tự nhiên phần lớn bắt nguồn từ đặc tính chống oxy hóa và khả năng kích hoạt hệ thống phòng thủ nội sinh [2]. Khi cơ thể đối mặt với tổn thương gan, các hoạt chất này can thiệp vào nhiều con đường truyền tín hiệu sinh học [2]. Chúng giúp giảm viêm, ngăn chặn tình trạng thoái hóa mỡ, ức chế tế bào gan chết theo chương trình và kích thích phân hủy các sợi xơ gan [2].
Trong ống nghiệm, các loài thuộc chi bòi ngòi (Hedyotis) thể hiện khả năng quét gốc tự do rất rõ rệt [3]. Quá trình này giúp kìm hãm sự peroxy hóa lipid – một phản ứng dây chuyền làm hư hỏng màng tế bào gan [1, 5]. Đây chính là cơ sở sinh học giải thích vì sao cây bòi ngòi cỏ được cho là có tiềm năng bảo vệ nhu mô gan [1].
Bằng chứng nghiên cứu trên động vật và ống nghiệm
Nghiên cứu về cây bòi ngòi cỏ (Hedyotis corymbosa) đã được thực hiện trên mô hình động vật vào năm 2006 [1]. Các nhà khoa học đã dùng chiết xuất methanol từ toàn bộ cây bòi ngòi gọng dù để kiểm tra khả năng bảo vệ gan trên chuột cống trắng Wistar bị gây tổn thương gan cấp bằng paracetamol liều cao [1]. Kết quả cho thấy nhóm chuột được điều trị bằng chiết xuất bòi ngòi cỏ có sự thuyên giảm rõ rệt các chỉ số men gan trong huyết thanh gồm SGPT, SGOT, phosphatase kiềm (SAKP) và bilirubin [1]. Cấu trúc mô bệnh học của gan chuột sau can thiệp gần như trở về trạng thái bình thường [1]. Ngoài ra, chiết xuất bòi ngòi cỏ còn rút ngắn thời gian ngủ do thuốc hexobarbitone gây ra trên chuột nhắt và thể hiện hoạt tính chống peroxy hóa lipid rõ rệt trong ống nghiệm [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2005 đã đánh giá hoạt tính của chiết xuất methanol từ 7 loài thuộc chi Hedyotis [3]. Khi đo lường bằng phương pháp ferric thiocyanate (FTC) và thiobarbituric acid (TBA), toàn bộ các dịch chiết đều thể hiện đặc tính chống oxy hóa rất mạnh so với vitamin E (alpha-tocopherol), đạt tỷ lệ ức chế từ 89% đến 98% trong thử nghiệm FTC và 60% đến 95% trong thử nghiệm TBA [3]. Riêng trong thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH, loài Hedyotis herbacea cho thấy hoạt tính mạnh nhất với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) là 32 microg/ml [3]. Tuy nhiên, các chiết xuất này chỉ ức chế yếu enzyme NO synthase và thể hiện độc tính tế bào ở mức trung bình trên dòng tế bào ung thư CEM-SS với giá trị CD50 từ 21 đến 41 microg/ml [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 trên loài bòi ngòi xòe (Hedyotis diffusa) cũng chỉ ra rằng flavonoid toàn phần và hợp chất amentoflavone chiết xuất bằng ethyl acetate giúp bảo vệ tế bào gan người HL-7702 (HL-O2) trước tổn thương do hydrogen peroxide (H2O2) [4]. Hoạt chất này giúp giảm rò rỉ men gan ALT, AST, enzyme LDH, phục hồi hoạt lực của superoxide dismutase (SOD) và giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA) [4]. Chúng ngăn chặn sự mất điện thế màng ty thể (MMP), chặn giải phóng Cytochrome C, từ đó ức chế chuỗi enzyme caspase-3 và caspase-9 gây chết tế bào gan [4]. Hoạt chất từ bòi ngòi làm giảm đáng kể các gốc oxy hóa (ROS), ức chế p38 và ASK1 thông qua việc tăng cường thioredoxin Trx1 cùng reductase TrxR1 [4].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất triển vọng, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn của những bằng chứng này [2]. Tất cả các kết quả khả quan kể trên mới chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên cơ thể loài gặm nhấm [1, 3, 5].
Một tổng quan khoa học toàn diện năm 2016 về các hợp chất tự nhiên bảo vệ gan đã nhấn mạnh: Sự thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng có đối chứng trên người chính là "nút thắt cổ chai" lớn nhất khiến giới chuyên môn y khoa chưa thể công nhận chính thức các thảo dược này [2]. Động vật có tốc độ chuyển hóa khác người, và liều dùng chiết xuất đậm đặc trong phòng thí nghiệm hoàn toàn không tương đương với vài cốc trà thảo mộc tự đun sắc [2]. Do đó, việc tự ý uống nước bòi ngòi cỏ để chữa viêm gan hay thay thế phác đồ điều trị của bệnh viện là hành động hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học [2].
Hiểu lầm phổ biến: Uống để "xả bia rượu", ngừa xơ gan
Sai lầm tai hại nhất hiện nay là nhiều người xem thảo dược mát gan như một "tấm khiên" để thoải mái nhậu nhẹt. Không có bất kỳ dữ liệu nào chứng minh chiết xuất bòi ngòi cỏ có thể trung hòa cồn hoặc đẩy nhanh tốc độ đào thải ethanol trong máu của người uống rượu bia [1, 4]. Việc uống rượu bia quá mức sẽ trực tiếp phá hủy tế bào gan; uống thêm thảo mộc không giúp đảo ngược được quá trình ngộ độc cồn cấp hay mạn tính [2].
Thêm vào đó, việc gom chung khái niệm "mát gan" theo kinh nghiệm dân gian với việc tiêu diệt virus viêm gan B, C hoặc chữa xơ gan là cực kỳ nguy hiểm. Người bệnh bỏ thuốc kháng virus để chuyển sang uống nước lá bòi ngòi cỏ có thể khiến men gan bùng phát, dẫn tới suy gan cấp hoặc đẩy nhanh tiến trình xơ hóa và ung thư gan [2].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Dù là cây cỏ tự nhiên, việc tùy tiện nạp các hoạt chất sinh học vào cơ thể luôn tiềm ẩn nguy cơ, đặc biệt khi chiết xuất chi Hedyotis từng ghi nhận mức độc tính tế bào trung bình trong thử nghiệm [3]. Những nhóm người sau cần tuyệt đối cẩn trọng:
Người đang mắc bệnh viêm gan cấp, xơ gan mất bù hoặc suy gan nặng không được tự ý đun uống cây bòi ngòi cỏ. Gan lúc này đang chịu tổn thương nặng nề, việc phải chuyển hóa thêm các hợp chất chưa rõ dược động học từ cây thuốc có thể làm tình trạng quá tải trầm trọng hơn [2].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh sử dụng do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này. Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần cảnh giác vì các chất chuyển hóa trong cây có thể tương tác với enzyme gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và đúng mực
Nếu muốn sử dụng cây bòi ngòi cỏ như một loại thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, người dùng chỉ nên coi đây là nước uống giải khát bổ sung, không dùng thay thế nước lọc và không uống kéo dài liên tục nhiều tuần. Cần chọn nguồn dược liệu sạch, thu hái ở nơi an toàn, tránh vùng đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng.
Về chế biến, người dùng nên rửa sạch, phơi khô và chỉ hãm một lượng nhỏ với nước sôi. Tuyệt đối không tự ý cô đặc thành cao lỏng liều cao hoặc ngâm rượu bòi ngòi cỏ để uống hàng ngày. Sự kết hợp tốt nhất cho sức khỏe lá gan không nằm ở bất kỳ loại thảo dược thần kỳ nào, mà là chế độ ăn uống khoa học: hạn chế tối đa bia rượu, kiểm soát cân nặng, tiêm phòng viêm gan và uống đủ nước lọc mỗi ngày [2].
Nhìn chung, cây bòi ngòi cỏ là một thảo dược giàu tiềm năng chống oxy hóa đã được ghi nhận ở cấp độ tế bào và mô hình động vật [1, 5]. Tuy nhiên, để khẳng định giá trị điều trị trên người, y học cần thêm các thử nghiệm lâm sàng bài bản [2]. Trước khi có những bằng chứng rõ ràng đó, việc duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa vẫn là biện pháp bảo vệ gan an toàn và khoa học nhất.
