Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường tìm kiếm các sản phẩm bổ sung tự nhiên với mong muốn hỗ trợ hạ đường huyết và giảm thiểu biến chứng. Sữa ong chúa, một chất tiết giàu dinh dưỡng từ ong mật dùng để nuôi ong chúa, từ lâu đã được truyền tai như một phương thuốc giúp ổn định đường máu [2, 4]. Không ít quảng cáo khẳng định việc dùng sản phẩm này mỗi ngày có thể giúp kiểm soát hoàn toàn lượng đường trong cơ thể.
Thực tế, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện đại lại không hoàn toàn đồng nhất. Các nghiên cứu lâm sàng trên người cho thấy sữa ong chúa có thể mang lại xu hướng cải thiện một số chỉ số như đường huyết lúc đói hoặc chỉ số HbA1c ở các mốc thời gian nhất định, song kết quả vẫn còn mâu thuẫn và chất lượng bằng chứng tổng thể chỉ ở mức thấp đến rất thấp [1]. Sữa ong chúa không thể thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [1].
Cơ chế tác động tiềm năng lên chuyển hóa đường
Để hiểu tại sao sữa ong chúa được chú ý trong nghiên cứu bệnh đái tháo đường, các nhà khoa học đã phân tích những hợp chất có hoạt tính sinh học bên trong nó. Các hoạt tính tương tự insulin và khả năng điều hòa nồng độ glucose trong máu của sữa ong chúa từng được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và người khỏe mạnh [2]. Hiện tượng tăng đường huyết mạn tính ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 thường kéo theo tình trạng stress oxy hóa, gây tổn thương tế bào và suy giảm chức năng tế bào beta của tuyến tụy [3].
Nhiều giả thuyết cho rằng đặc tính chống oxy hóa của sữa ong chúa có thể góp phần làm giảm tình trạng stress oxy hóa, từ đó hỗ trợ việc kiểm soát đường huyết [4]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm cho thấy việc bổ sung dưỡng chất này có thể làm tăng hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase và glutathione peroxidase, đồng thời giảm nồng độ malondialdehyde – một chất chỉ thị của quá trình tổn thương tế bào do oxy hóa [4].
Các thử nghiệm lâm sàng dài ngày cho thấy điều gì?
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2014 thực hiện trên 50 phụ nữ mắc đái tháo đường type 2 đã chia các tình nguyện viên thành hai nhóm dùng 1.000 mg sữa ong chúa dạng viên nang mềm mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 8 tuần [4]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng sữa ong chúa có mức đường huyết lúc đói giảm từ 163,05 mg/dL xuống 149,68 mg/dL [4]. Đặc biệt, chỉ số HbA1c (phản ánh lượng đường huyết trung bình trong 2-3 tháng) giảm đáng kể từ 8,67% xuống 7,05%, đi kèm với sự gia tăng nồng độ insulin trung bình từ 70,28 pmol/L lên 86,46 pmol/L [4].
Tiếp tục nghiên cứu tác động của hoạt chất này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi khác công bố năm 2016 trên 50 bệnh nhân đái tháo đường type 2 cũng áp dụng liều dùng 1.000 mg sữa ong chúa hoặc giả dược với tần suất 3 lần mỗi ngày trong 8 tuần [5]. Kết thúc can thiệp, nhóm dùng sữa ong chúa ghi nhận độ chênh lệch mức glucose huyết giảm trung bình -9,4 mg/dL so với mức tăng 4 mg/dL ở nhóm dùng giả dược [5]. Đồng thời, nồng độ Apolipoprotein A-I (ApoA-I) tăng lên và tỷ lệ ApoB/ApoA-I giảm rõ rệt ở nhóm dùng sản phẩm này [5].
Năm 2015, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác khảo sát 46 bệnh nhân đái tháo đường type 2 trong độ tuổi 25-65 có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 20-30 kg/m2 và mức HbA1c từ 6-8% [3]. Những người tham gia dùng 1.000 mg sữa ong chúa hoặc giả dược 3 lần mỗi ngày trong vòng 8 tuần [3]. Kết quả ghi nhận chỉ số kháng insulin (HOMA-IR) giảm đáng kể và tổng khả năng chống oxy hóa huyết thanh tăng lên, tuy nhiên nồng độ insulin máu và malondialdehyde lại không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm [3].
Dùng một liều duy nhất có hạ đường tức thì?
Bên cạnh các nghiên cứu dùng dài hạn trong 8 tuần, các nhà khoa học cũng đặt câu hỏi liệu một liều sữa ong chúa tươi có tác động hạ đường cấp tính hay không. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2015 đã khảo sát 40 bệnh nhân đái tháo đường type 2 được phân ngẫu nhiên dùng một liều duy nhất gồm 10 g sữa ong chúa tươi hoặc giả dược sau khi nhịn ăn qua đêm [2]. Các nhà nghiên cứu tiến hành đo nồng độ đường huyết, insulin và C-peptide ở các mốc 0, 60 và 120 phút sau khi uống [2].
Kết quả cho thấy đường huyết có giảm ở cả hai nhóm nhưng sự khác biệt giữa nhóm dùng sữa ong chúa tươi và nhóm dùng giả dược không có ý nghĩa thống kê [2]. Mức nồng độ insulin tăng nhẹ sau 1 giờ rồi giảm sau 2 giờ ở nhóm can thiệp, song sự biến động này cũng không đạt mức có ý nghĩa thống kê [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng một liều sữa ong chúa tươi duy nhất không tạo ra tác động tức thì rõ rệt lên các chỉ số kiểm soát đường huyết của người bệnh đái tháo đường type 2 [2].
Tổng quan bằng chứng: Còn nhiều mâu thuẫn và giới hạn
Khi tổng hợp toàn bộ các tài liệu hiện có, bức tranh khoa học trở nên phức tạp hơn rất nhiều so với từng thử nghiệm riêng lẻ. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2019 rà soát 12 bài báo khoa học về tác động của sữa ong chúa trên các biến số chuyển hóa của bệnh đái tháo đường [6]. Trong số đó, có 7 nghiên cứu ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói (FBS) đáng kể, nhưng chỉ có 1 nghiên cứu báo cáo chỉ số HbA1c giảm [6]. Hơn nữa, dù chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm trong 3 nghiên cứu, kết quả về nồng độ insulin giữa các thử nghiệm lại rất mâu thuẫn nhau [6].
Cũng trong năm 2019, một đánh giá có hệ thống khác phân tích 18 nghiên cứu theo công cụ đánh giá chuẩn GRADE đã chỉ ra rằng các thiết kế nghiên cứu, quần thể khảo sát và kết quả đo lường rất phân tán [1]. Dù ghi nhận xu hướng chung là sữa ong chúa mang lại tác động tích cực trong kiểm soát đường huyết ở mô hình tế bào và động vật, bằng chứng trên người bị giảm độ tin cậy do thiếu phương pháp làm mù [1]. Báo cáo kết luận chất lượng bằng chứng về hiệu quả lâu dài của sữa ong chúa ở mức thấp, và chất lượng bằng chứng cho hiệu quả tức thời ở mức rất thấp [1].
Cần lưu ý thêm rằng một số thử nghiệm trên động vật ghi nhận kết quả rất khả quan, chẳng hạn như nghiên cứu năm 2021 dùng hỗn hợp mật ong - sữa ong chúa liều 100 mg/kg mỗi ngày trên chuột đực bị đái tháo đường type 1 [7], hay nghiên cứu năm 2024 dùng 100 mg/kg mỗi ngày trong 28 tuần trên chuột bị đái tháo đường type 2 [8]. Tuy nhiên, các kết quả này chỉ thực hiện trên chuột và không thể ngoại suy trực tiếp thành lời khẳng định tương đương trên cơ thể người bệnh.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa ong chúa
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi sữa ong chúa như một "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết hoặc insulin. Khoa học hiện nay chỉ xem đây là một sản phẩm bổ sung tiềm năng với dữ liệu còn chưa thống nhất, không có nghiên cứu nào chứng minh sữa ong chúa có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường [4, 6]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị theo toa để chuyển sang dùng sữa ong chúa có thể dẫn đến hiện tượng tăng đường huyết mất kiểm soát và biến chứng nguy hiểm.
Một ngộ nhận khác là cho rằng cứ dùng sữa ong chúa tươi hay viên nang là đường huyết sẽ hạ ngay sau khi uống. Thử nghiệm lâm sàng dùng 10 g sữa ong chúa tươi đã chứng minh sản phẩm không có tác dụng kiểm soát đường huyết cấp thời [2]. Việc kỳ vọng sữa ong chúa hoạt động như một loại thuốc tác dụng nhanh là hoàn toàn sai lệch với các bằng chứng thực nghiệm [2].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Dù được xem là thực phẩm dinh dưỡng phổ biến, sữa ong chúa có thể gây phản ứng dị ứng nghiêm trọng, đặc biệt ở những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, mật ong hoặc có tiền sử hen suyễn. Người bệnh đang dùng các loại thuốc điều trị đái tháo đường cần đặc biệt cẩn trọng vì nếu sữa ong chúa tạo ra tác động hiệp đồng làm giảm đường máu, người dùng có nguy cơ gặp biến chứng hạ đường huyết quá mức.
Những người có bệnh lý nền đi kèm, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ có thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ ong. Sữa ong chúa cũng không thể tùy tiện áp dụng cho các thể đái tháo đường khác như type 1 nếu không có sự theo dõi y khoa chặt chẽ.
Áp dụng vào thực tế sao cho an toàn và hợp lý
Đối với người bệnh đái tháo đường type 2 muốn dùng sữa ong chúa để hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc quan trọng nhất là phải tham vấn bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Trong các thử nghiệm lâm sàng dài hạn ghi nhận hiệu quả, liều dùng thường được nghiên cứu ở mức 1.000 mg mỗi ngày dưới dạng viên nang mềm trong 8 tuần [4], hoặc 1.000 mg chia làm 3 lần mỗi ngày [5, 7].
Người bệnh không nên tự ý dùng liều quá cao so với các mức đã được thử nghiệm. Sữa ong chúa chỉ nên được xem như một yếu tố bổ trợ rất nhỏ, tuyệt đối không được lơ là các biện pháp nền tảng đã được chứng minh hiệu quả như chế độ ăn uống kiểm soát carbohydrate, duy trì tập luyện thể lực đều đặn và dùng thuốc đúng chỉ định.
Sữa ong chúa chứa đựng nhiều hoạt tính sinh học thú vị và có xu hướng hỗ trợ cải thiện đường huyết trong một số nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn [1, 7]. Tuy nhiên, do số lượng mẫu nghiên cứu còn nhỏ và chất lượng bằng chứng tổng thể chưa cao, người bệnh đái tháo đường type 2 cần giữ thái độ tỉnh táo, tiếp cận một cách thận trọng và luôn đặt phác đồ y khoa chuẩn lên hàng đầu [1].
