Cơn sốt sữa ong chúa và câu hỏi về collagen

Nhiều người tìm đến sữa ong chúa như một giải pháp cứu cánh để làm chậm dấu hiệu tuổi tác và tái tạo làn da. Trào lưu uống trực tiếp hoặc bôi đắp các sản phẩm chứa tinh chất này xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội với lời hứa hẹn kích thích tăng sinh collagen mạnh mẽ.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy tác dụng kích thích tế bào tạo collagen chủ yếu được ghi nhận trong môi trường nuôi cấy tế bào ống nghiệm và mô hình động vật bôi hoặc uống [1, 4]. Bằng chứng lâm sàng trên người qua đường uống đối với khả năng tăng sinh collagen và chống lão hóa da toàn diện vẫn còn rất hạn chế.

Tác nhân chính: Axit 10-hydroxy-2-decenoic (10-HDA)

Sữa ong chúa là một sản phẩm tự nhiên do tuyến hạ hầu và tuyến hàm của ong thợ tiết ra, chứa protein, carbohydrate, chất béo, axit amin tự do, vitamin và khoáng chất [2, 5]. Thành phần axit béo không bão hòa đặc trưng và quan trọng nhất trong sữa ong chúa chính là axit 10-hydroxy-2-decenoic (10-HDA hay 10H2DA) [2, 5].

Hoạt chất 10-HDA này được xác định là nhân tố chịu trách nhiệm chính thúc đẩy quá trình tiết collagen của tế bào [1]. Khi phân tích hàm lượng bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao, một nghiên cứu ghi nhận 10-HDA chiếm khoảng 0,211% khối lượng sữa ong chúa thô [2].

Cơ chế kích thích collagen: TGF-beta1 và PDGF-beta

Ở cấp độ tế bào, 10-HDA kích hoạt các tín hiệu tăng trưởng quan trọng trong nguyên bào sợi để đẩy mạnh sản xuất nền ngoại bào [1, 2]. Cơ chế chính nằm ở việc thúc đẩy sản sinh yếu tố biến đổi tăng trưởng beta 1 (TGF-beta 1), một chất trung gian điều hòa thiết yếu cho quá trình tổng hợp collagen [3].

Bên cạnh đó, các mô hình phục hồi mô da cho thấy sữa ong chúa tác động lên yếu tố tăng trưởng nguồn gốc tiểu cầu beta (PDGF-beta) [4]. Đây là protein quan trọng kích thích quá trình liền sẹo, tạo mô liên kết mới và tân tạo mạch máu, vốn thường bị suy giảm khi cơ thể già đi [4].

Nghiên cứu ống nghiệm: Tăng sinh procollagen và chống quang hóa

Bằng chứng đầu tiên về vai trò của 10-HDA được làm rõ trong công bố năm 2004 trên dòng nguyên bào sợi người bình thường (NHDF) [3]. Nhóm nghiên cứu tinh chế nhân tố kích thích sản sinh collagen từ sữa ong chúa bằng sắc ký cột pha đảo C18 và xác định nó trùng khớp với 10-HDA [3]. Khi kết hợp cùng ascorbic acid-2-O-alpha-glucoside (AA-2G), 10-HDA và axit 10-hydroxydecanoic làm tăng sản xuất collagen theo cơ chế phụ thuộc liều lượng thông qua việc kích ứng giải phóng TGF-beta 1 [3]. Tác dụng tăng collagen này bị mất đi khi dùng kháng thể trung hòa TGF-beta 1 [3].

Đến năm 2011, một nghiên cứu ống nghiệm khác tiếp tục đánh giá tác động của sữa ong chúa và 10-HDA trước tác hại của tia cực tím B (UVB) trên nguyên bào sợi da người [2]. Tế bào sau khi chiếu xạ UVB rồi xử lý bằng sữa ong chúa và 10-HDA ghi nhận mức tăng sinh procollagen type I và TGF-beta 1 rõ rệt [2]. Đáng chú ý, nồng độ enzym phân hủy collagen là matrix metalloproteinase-1 (MMP-1) không bị biến đổi, cho thấy tiềm năng chống lão hóa do ánh nắng thông qua tăng tổng hợp sợi nền [2].

Dữ liệu trên động vật: Liền vết thương và tái tạo mô

Các tác động lên mô liên kết cũng được ghi nhận trong nghiên cứu chữa lành tổn thương da [1]. Sữa ong chúa làm giảm phản ứng viêm, giảm tiết dịch và tăng tạo collagen trong mô hạt ở chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin [1]. Peptide defensin-1 trong sữa ong chúa kích thích tiết MMP-9 và thúc đẩy tế bào sừng di chuyển để khép miệng vết thương, trong khi protein MRJP3 ức chế giải phóng các cytokine tiền viêm [1].

Về đường uống, nghiên cứu công bố năm 2023 trên 25 chuột đực nhỏ BALB/c mang vết thương thực nghiệm 5 mm đã cho kết quả tích cực [4]. Chuột được cho uống sữa ong chúa với các liều 2,5, 10 và 40 mg/kg thể trọng [4]. Đến ngày thứ 9, xét nghiệm Real-time PCR cho thấy mức biểu hiện gen PDGF-beta tăng gấp 10,99 lần so với nhóm đối chứng, đồng thời thúc đẩy biểu mô hóa, tân tạo mạch máu và tổng hợp collagen tại ổ tổn thương [4].

Bằng chứng lâm sàng bôi ngoài da: Cấp ẩm nhưng thiếu số liệu nếp nhăn

Trái ngược với những hứa hẹn qua đường uống, dữ liệu thử nghiệm trên người hiện chủ yếu tập trung vào dạng bôi tại chỗ [5]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược theo phương pháp chia nửa mặt thực hiện năm 2022 trên 35 nam và nữ Nhật Bản có da khô [5]. Sau 4 tuần thoa tinh chất chứa chiết xuất sữa ong chúa lên vùng má, độ ẩm lớp sừng tăng lên có ý nghĩa thống kê so với bên dùng giả dược [5].

Nghiên cứu này khẳng định chiết xuất bôi ngoài an toàn, không gây tác dụng phụ tại chỗ và cải thiện tốt chức năng giữ ẩm [5]. Dù vậy, thử nghiệm chưa đo lường trực tiếp mật độ collagen dưới da hay mức độ cải thiện nếp nhăn thực tế trên đối tượng người tham gia [5]. Thêm vào đó, hoạt chất 10-HDA tự nhiên lại thẩm thấu qua hàng rào da tương đối kém, đòi hỏi các công nghệ bào chế như hạt nano liposome để đưa hoạt chất thấm sâu hơn [6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng uống sữa ong chúa sẽ trực tiếp bù đắp lượng collagen thiếu hụt trên mặt tương tự như tiêm chất làm đầy. Đây là ngộ nhận chưa có căn cứ khoa học xác thực. Nghiên cứu uống sữa ong chúa phục hồi collagen mới dừng lại ở động vật bị tổn thương da cấp tính với cỡ mẫu nhỏ (25 cá thể) [4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn chứng minh việc uống sữa ong chúa kéo dài giúp tăng sinh collagen hay xóa mờ nếp nhăn ở người lão hóa tự nhiên.

Hơn nữa, một số đặc tính khác của sữa ong chúa như kháng khuẩn ở nồng độ 300 mg/mL đối với Cutibacterium acnes, Staphylococcus aureus hay MRSA mới chỉ được xác nhận trong đĩa thạch thí nghiệm [7]. Việc ngoại suy đặc tính chống vi khuẩn hoặc chống oxy hóa trong ống nghiệm thành hiệu quả điều trị mụn hay trẻ hóa da khi uống là thiếu cơ sở tin cậy [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù tinh chất bôi ngoài được ghi nhận lành tính trên nhóm thử nghiệm 35 người, việc sử dụng các sản phẩm ong vẫn tiềm ẩn rủi ro [5]. Sữa ong chúa chứa hàm lượng protein và peptide phức tạp có thể kích hoạt phản ứng dị ứng nghiêm trọng ở người có cơ địa nhạy cảm, người bị hen suyễn hoặc dị ứng phấn hoa.

Người có bệnh lý nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý uống sữa ong chúa liều cao với mục đích trẻ hóa da. Các nghiên cứu cơ chế uống hiện chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm đực [4]. Bất kỳ ai chuẩn bị sử dụng sản phẩm dạng viên uống bổ sung cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu muốn hỗ trợ sức khỏe làn da, người dùng chỉ nên xem các sản phẩm chứa sữa ong chúa như một nguồn dưỡng chất hỗ trợ thêm, không thay thế cho chế độ chăm sóc da tiêu chuẩn. Khi chọn mỹ phẩm bôi, nên ưu tiên các sản phẩm dạng tinh chất dưỡng ẩm có nguồn gốc kiểm định rõ ràng [5].

Đối với dạng uống, người dùng không nên lạm dụng quá liều quy định trên bao bì và cần theo dõi sát sao các dấu hiệu kích ứng. Để bảo vệ mạng lưới collagen tự nhiên, việc chống nắng hằng ngày nhằm ngăn ngừa tia UVB, ngủ đủ giấc và duy trì dinh dưỡng cân bằng giàu vitamin vẫn là nền tảng cốt lõi được khoa học chứng minh.

Sữa ong chúa và hoạt chất 10-HDA thể hiện tiềm năng sinh học rõ rệt trong việc kích thích tổng hợp collagen trên mô hình nuôi cấy tế bào và động vật [1, 2, 4]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không nên kỳ vọng sản phẩm đường uống có thể nhanh chóng xóa nhăn hay chống lão hóa thần kỳ trên người khi chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác đáng.