Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hay cơ thể mệt mỏi, cảm giác ngứa rát, nuốt nghẹn nơi cổ họng thường là dấu hiệu đầu tiên báo hiệu một đợt cảm lạnh hoặc nhiễm trùng đường hô hấp trên. Thói quen phổ biến của nhiều người Việt là lập tức pha một cốc nước muối để súc miệng, nhưng không ít người băn khoăn nên thực hiện bao nhiêu lần trong ngày và pha mặn hay nhạt mới mang lại hiệu quả tốt nhất.

Các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng bạn nên súc miệng bằng nước muối ấm từ 3 đến 4 lần mỗi ngày để hỗ trợ làm dịu cơn đau họng và giảm nhẹ triệu chứng cảm cúm [1], [2]. Về nồng độ, việc sử dụng dung dịch muối đẳng trương nhẹ (khoảng 0,9%) hoặc dung dịch ưu trương vừa phải (khoảng 1,2% đến 1,5%) đều cho thấy khả năng hỗ trợ ức chế virus và phục hồi niêm mạc mà không gây tổn thương các tế bào vùng họng [3], [2].

Cơ chế giúp nước muối ấm xoa dịu niêm mạc họng

Cảm giác đau rát khi bị cảm bắt nguồn từ việc niêm mạc họng bị virus tấn công, dẫn tới phản ứng viêm, giãn mạch và phù nề các mô lympho dưới niêm mạc. Khi sử dụng nước muối ấm, sự kết hợp giữa nhiệt độ dễ chịu và áp suất thẩm thấu sẽ mang lại tác động kép giúp giảm nhanh sự khó chịu.

Ở cấp độ phân tử, các nhà khoa học phát hiện ra rằng việc cung cấp ion clorua (Cl-) từ muối ăn (NaCl) trực tiếp cho các tế bào biểu mô đường hô hấp có ý nghĩa rất đặc biệt [3]. Tế bào biểu mô sẽ sử dụng lượng ion clorua nội bào gia tăng này cùng với enzym peroxidase để tổng hợp ra axit hypochlorous, một hoạt chất tự nhiên có tính năng kháng virus mạnh mẽ thuộc hệ miễn dịch bẩm sinh của cơ thể [3]. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy cơ chế này có tính phụ thuộc vào nồng độ muối, giúp kìm hãm sự nhân lên của nhiều chủng virus đường hô hấp ở người [3].

Bên cạnh tác động hóa sinh, chuyển động súc họng tạo ra một lực xoáy cơ học giúp rửa trôi các chất nhầy đặc quánh, bong tróc các mảng bám chứa vi sinh vật bám trên bề mặt niêm mạc họng [4]. Khi chất nhầy dư thừa cùng các tác nhân gây viêm được dọn sạch, áp lực lên các đầu mút dây thần kinh cảm giác vùng họng giảm đi, giúp người bệnh nuốt dễ dàng hơn và bớt cảm giác đau rát buốt.

Nghiên cứu lâm sàng: Súc họng mấy lần và nồng độ bao nhiêu?

Để trả lời chính xác câu hỏi về tần suất và nồng độ, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được tiến hành trên người bệnh.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô nhỏ tại Anh đánh giá tác động của việc súc họng và rửa mũi bằng nước muối trong các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính do virus [3]. Kết quả cho thấy can thiệp này giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh trung bình 1,9 ngày (p = 0,01) [3]. Đồng thời, biện pháp này làm giảm 35% nguy cơ lây truyền virus cho các thành viên sống cùng nhà (p = 0,006) và giảm 36% nhu cầu sử dụng các loại thuốc không kê đơn (p = 0,004) [3]. Nhóm can thiệp cũng ghi nhận lượng đào thải virus giảm đáng kể hơn 0,5 log10 mỗi ngày so với nhóm đối chứng (p = 0,04) [3].

Gần đây hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi được công bố năm 2024 đã so sánh trực tiếp hai chế độ nồng độ muối khác nhau trên 58 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi mắc SARS-CoV-2 xác định qua xét nghiệm PCR [2]. Người tham gia được phân vào nhóm nồng độ thấp (pha 2,13 gram muối trong 8 ounce nước ấm, tương đương khoảng 240 ml, tạo nồng độ xấp xỉ 0,9%) hoặc nhóm nồng độ cao (pha 6 gram muối trong 8 ounce nước ấm, tức nồng độ ưu trương khoảng 2,5%) [2]. Cả hai nhóm đều thực hiện súc họng và rửa mũi 4 lần mỗi ngày trong suốt 14 ngày [2].

Kết quả phân tích trên 55 người hoàn thành thử nghiệm cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về tần suất cũng như thời gian kéo dài của các triệu chứng bệnh, cũng như nhu cầu thở máy hay tử vong [2]. Tuy nhiên, tỷ lệ nhập viện ở cả nhóm nồng độ thấp (18,5%) và nồng độ cao (21,4%) đều thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ 58,8% của nhóm tham chiếu gồm 9.398 bệnh nhân không áp dụng can thiệp này (p < 0,001) [2]. Điều này chứng minh rằng việc súc họng đều đặn 4 lần mỗi ngày bằng nước muối ấm thông thường cũng đã mang lại hiệu quả tương đương với dung dịch muối nồng độ cao.

Ngoài nước muối, việc súc họng bằng nước sạch cũng từng được đánh giá kỹ lưỡng trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thực hiện vào mùa đông năm 2002-2003 tại Nhật Bản trên 387 người tình nguyện khỏe mạnh từ 18 đến 65 tuổi [1]. Những người tham gia được yêu cầu súc họng ít nhất 3 lần mỗi ngày bằng nước thường hoặc dung dịch povidone-iodine pha loãng, theo dõi trong vòng 60 ngày [1]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ mắc đợt nhiễm trùng hô hấp đầu tiên ở nhóm súc nước thường là 0,17 đợt/30 người-ngày, thấp hơn rõ rệt so với 0,26 đợt/30 người-ngày ở nhóm chăm sóc thông thường (tỷ số tỷ lệ mắc là 0,64; khoảng tin cậy 95%: 0,41-0,99) [1].

Mô hình hồi quy Cox trong nghiên cứu này xác nhận việc súc họng bằng nước ít nhất 3 lần mỗi ngày giúp giảm nguy cơ nhiễm bệnh với tỷ số nguy hại 0,60 (khoảng tin cậy 95%: 0,39-0,95), đồng thời có xu hướng làm giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng phế quản khi mắc bệnh (p = 0,055) [1]. Phân tích kinh tế y tế sau đó dựa trên thử nghiệm này cũng cho thấy súc miệng giúp tăng 0,43 ngày sống điều chỉnh theo chất lượng (QALD) trong 60 ngày theo dõi [5].

Nồng độ muối nào tối ưu cho lớp nhầy niêm mạc?

Để dung dịch súc họng phát huy tác dụng mà không gây phản tác dụng, nồng độ muối đưa vào vùng họng là yếu tố rất quan trọng. Nghiên cứu sinh lý học đo đạc trực tiếp trên cơ thể sống ghi nhận nồng độ NaCl tự nhiên trong lớp chất nhầy bao phủ biểu mô đường hô hấp dao động từ 110 mM (tương đương 0,6%) đến 130 mM (tương đương 0,76%) [3]. Bất kỳ dung dịch muối nào có nồng độ trên 130 mM khi đưa vào vùng mũi họng đều tạo ra sự gia tăng nồng độ ion natri và clorua tự do tại lớp dịch nhầy này [3].

Trong môi trường nuôi cấy phòng thí nghiệm, nồng độ NaCl từ 30 đến 50 mM đã bắt đầu ức chế sự nhân lên của chủng coronavirus 229E ở người [3]. Khi nghiên cứu trên chủng virus SARS-CoV-2 trên tế bào biểu mô Vero CCL-81, dung dịch muối nồng độ 210 mM (khoảng 1,2%) giúp ức chế 90% khả năng nhân lên của virus (p < 0,0005) [3]. Khi nâng nồng độ lên 260 mM (tương đương 1,5%), tỷ lệ ức chế virus đạt mức tuyệt đối 100% so với nồng độ nền 110 mM (0,6%) (p < 0,0005) [3], [4].

Những dữ liệu này gợi ý rằng nồng độ muối lý tưởng nhất để súc họng nằm trong khoảng từ 0,9% (đẳng trương sinh lý) đến khoảng 1,2% - 1,5% (ưu trương nhẹ) [3], [4]. Nếu nồng độ quá thấp dưới 0,6%, lượng ion clorua không đủ để kích hoạt hệ thống sinh axit hypochlorous bảo vệ [3]. Ngược lại, nếu nồng độ quá đậm đặc, dung dịch có thể gây cảm giác châm chích, hút nước quá mức từ các tế bào niêm mạc và gây khô rát thêm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước muối súc họng

Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "càng mặn càng nhanh sạch họng". Nhiều người thường tự pha nước muối rất đặc, mặn chát đến mức cay xè cổ họng với hy vọng "sát trùng triệt để". Trên thực tế, dung dịch muối quá đậm đặc sẽ tạo ra môi trường ưu trương quá mức, rút cạn nước của các tế bào biểu mô niêm mạc họng, khiến lớp lót này bị tổn thương cơ học, khô khốc và dễ bị nứt nẻ, vô tình tạo điều kiện thuận lợi hơn cho vi khuẩn và virus xâm nhập sâu.

Hiểu lầm thứ hai là súc họng bằng các dung dịch sát khuẩn mạnh luôn vượt trội hơn nước muối. Nghiên cứu lâm sàng tại Nhật Bản cho thấy nhóm súc họng bằng dung dịch povidone-iodine pha loãng có tỷ lệ mắc nhiễm trùng hô hấp là 0,24 đợt/30 người-ngày, không tạo ra sự khác biệt vượt trội có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (tỷ số tỷ lệ mắc 0,89; khoảng tin cậy 95%: 0,60-1,33) và thậm chí kém hơn nhóm chỉ súc bằng nước sạch [1]. Dung dịch sát khuẩn mạnh có thể gây kích ứng, vị khó chịu và có khả năng gây độc tế bào biểu mô phế nang hay làm xáo trộn hệ vi sinh vật tự nhiên vùng họng, khiến niêm mạc suy yếu trước sự tấn công của mầm bệnh [4].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng súc miệng nước muối có thể thay thế thuốc chữa bệnh và điều trị dứt điểm cảm cúm. Dù một nghiên cứu đoàn hệ lồng ghép bệnh - chứng trên người hành hương Hajj từng cho thấy các biện pháp vệ sinh miệng họng được thảo luận nhiều, phân tích hồi quy đa biến khẳng định súc họng nước muối không thể ngăn chặn hoàn toàn mọi nguy cơ nhiễm trùng đường thở [6]. Nước muối chỉ là biện pháp hỗ trợ vệ sinh tại chỗ, giúp giảm nhẹ gánh nặng virus và cải thiện triệu chứng chứ không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa [3], [2].

Ai nên thận trọng khi súc miệng nước muối?

Mặc dù súc họng bằng nước muối là phương pháp tương đối lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng trong quá trình áp dụng:

  • Người có tiền sử tăng huyết áp mạn tính: Trong thử nghiệm lâm sàng về nước muối ưu trương, các nhà nghiên cứu đã đưa tiền sử tăng huyết áp mạn tính vào nhóm tiêu chí loại trừ để tránh nguy cơ dung dịch muối bị hấp thu một phần hoặc vô tình nuốt phải làm ảnh hưởng đến huyết áp [2]. Những bệnh nhân cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng muối nạp vào cơ thể nên ưu tiên dùng nước muối sinh lý 0,9% và tuyệt đối nhổ sạch sau khi súc.
  • Trẻ nhỏ: Trẻ dưới 6 tuổi thường chưa thuần thục phản xạ ngửa cổ khò họng và đóng nắp thanh quản. Trẻ rất dễ nuốt phải dung dịch muối ưu trương hoặc bị sặc nước vào đường thở, gây phản xạ co thắt nguy hiểm.
  • Người đang có vết loét sâu vùng miệng họng: Dung dịch muối có nồng độ ưu trương trên 1,5% có thể gây cảm giác xót rát dữ dội tại các vết loét hở, gây kích ứng mô hạt đang tái tạo.

Hướng dẫn súc miệng nước muối ấm đúng cách tại nhà

Để đạt được hiệu quả tối ưu trong việc giảm đau họng do cảm cúm, bạn có thể thực hiện theo quy trình chuẩn sau:

  1. Chuẩn bị dung dịch:
  • Tốt nhất nên sử dụng nước muối sinh lý 0,9% đóng chai sẵn để đảm bảo chuẩn độ vô khuẩn và nồng độ.
  • Nếu tự pha tại nhà, hãy dùng khoảng 2,1 gram muối tinh (tương đương khoảng nửa thìa cà phê gạt ngang) hòa tan hoàn toàn trong 240 ml nước ấm đã đun sôi để nguội [2]. Tránh pha quá mặn.
  • Nhiệt độ nước nên ở mức ấm vừa phải, tương đương thân nhiệt (khoảng 37-40 độ C), giúp tăng tưới máu vi mạch niêm mạc mà không làm bỏng rát họng.
  1. Kỹ thuật súc họng chuẩn:
  • Bước 1: Ngậm một ngụm nước muối ấm vừa miệng, súc quanh khoang miệng trong khoảng 15 giây rồi nhổ đi để loại bỏ cặn thức ăn và dịch nhầy ở miệng.
  • Bước 2: Lấy ngụm thứ hai, ngửa nhẹ đầu ra sau một góc khoảng 45 độ, phát âm nhẹ tiếng "khò... khò..." trong cổ họng để luồng khí từ phổi đẩy nước muối cuộn xoáy quanh amidan và thành sau họng.
  • Giữ động tác khò họng này từ 20 đến 30 giây rồi nhổ toàn bộ ra ngoài. Không được nuốt dung dịch này vì nó chứa nhiều chất nhầy và tác nhân vi sinh vừa bị cuốn trôi.
  • Lặp lại động tác khò họng thêm 1-2 lần cho mỗi cữ súc.
  1. Thời điểm và tần suất:
  • Thực hiện đều đặn từ 3 đến 4 lần mỗi ngày [1], [2]. Các thời điểm lý tưởng nhất là sau khi thức dậy vào buổi sáng, sau các bữa ăn chính và trước khi đi ngủ.
  • Kiên trì thực hiện trong suốt đợt cảm từ 7 đến 14 ngày để hỗ trợ cơ thể đào thải mầm bệnh và giảm cảm giác khó chịu [3], [2].

Súc miệng bằng nước muối ấm là một liệu pháp hỗ trợ tại nhà đơn giản, chi phí thấp nhưng có cơ sở khoa học vững chắc giúp giảm phù nề và rút ngắn thời gian chịu đựng triệu chứng đau họng do cảm [3], [1]. Tuy nhiên, biện pháp này không thể thay thế cho việc thăm khám y tế. Nếu triệu chứng đau họng kéo dài trên 5-7 ngày, kèm theo sốt cao liên tục, khó nuốt, khó thở hoặc xuất hiện mủ trắng ở amidan, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán và điều trị kịp thời.