Tại sao đột quỵ xuất huyết não thường xảy ra khi gắng sức hoặc tức giận?

Trong đời sống hàng ngày, không ít trường hợp một người đang khỏe mạnh bỗng gục ngã ngay sau một trận cãi vã nảy lửa hoặc khi đang khuân vác vật nặng. Nhiều gia đình bàng hoàng tự hỏi liệu cơn nóng giận hay việc gắng sức tức thời có thực sự là thủ phạm trực tiếp gây ra tai biến mạch máu não hay chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên.

Câu trả lời từ các dữ liệu y khoa là có mối liên hệ rõ ràng. Cơn tức giận, rối loạn cảm xúc hoặc hoạt động thể chất nặng nhọc đóng vai trò như những yếu tố kích hoạt ngắn hạn làm tăng vọt nguy cơ đột quỵ xuất huyết não ^[1], ^[2]. Các tác nhân bên ngoài này hoạt động chủ yếu thông qua cơ chế làm tăng huyết áp đột ngột, tạo áp lực lớn khiến các mạch máu não vốn đã suy yếu bị vỡ ra ^[3].

Cơ chế tăng vọt huyết áp làm vỡ mạch máu não

Đột quỵ xuất huyết não, bao gồm xuất huyết nội sọ (chảy máu bên trong nhu mô não) và xuất huyết dưới nhện (chảy máu ở khoang màng não), xảy ra khi một mạch máu trong não bị rách hoặc vỡ ^[1]. Khác với đột quỵ nhồi máu não do cục máu đông làm tắc nghẽn dòng chảy, xuất huyết não tạo ra khối máu tụ chèn ép trực tiếp lên các tế bào thần kinh.

Khi cơ thể bước vào trạng thái gắng sức mạnh hoặc bùng phát cơn giận dữ, hệ thần kinh giao cảm lập tức phản ứng. Nhịp tim đập nhanh hơn, lực co bóp cơ tim mạnh lên và các mạch máu ngoại vi co lại. Hệ quả trực tiếp là áp lực máu lên thành động mạch tăng vọt trong thời gian rất ngắn.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng những yếu tố kích hoạt bên ngoài tác động chủ yếu bằng cách làm tăng huyết áp ^[3]. Ở những người có hệ mạch máu khỏe mạnh, thành mạch có độ đàn hồi tốt để chịu đựng sự thay đổi áp lực này. Tuy nhiên, ở người có tiền sử tăng huyết áp lâu ngày, thành mạch máu não đã bị tổn thương, xơ cứng và giảm khả năng chịu lực. Khi nhiều yếu tố làm tăng huyết áp cùng xuất hiện, sự cộng hưởng này thúc đẩy tình trạng vỡ mạch gây xuất huyết não, đặc biệt dễ xảy ra ở bệnh nhân tăng huyết áp ^[3].

Không chỉ những hoạt động thể thao nặng, ngay cả các hành vi đời thường như rặn mạnh khi đi đại tiện hay nâng vật nặng cũng làm tăng áp lực trong lồng ngực và ổ bụng, cản trở máu về tim và đẩy huyết áp động mạch não lên mức nguy hiểm trong tích tắc ^[1].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu quốc tế

Để xác định chính xác tác động của các hành vi ngắn hạn trước khi cơn đột quỵ ập đến, các nhà khoa học thường sử dụng thiết kế nghiên cứu "bắt chéo bệnh" (case-crossover). Phương pháp này so sánh hành vi của chính bệnh nhân trong khoảng thời gian ngay trước khi khởi phát bệnh (giai đoạn nguy cơ, thường là 1 đến 2 giờ trước đó) với hành vi của chính họ vào cùng thời điểm ở những ngày bình thường trước đó (giai đoạn đối chứng) ^[1], ^[2]. Cách tiếp cận này giúp loại bỏ sự khác biệt về cơ địa hay bệnh nền giữa các cá nhân.

Một nghiên cứu lớn công bố năm 2022 mang tên INTERSTROKE đã phân tích dữ liệu từ 13.462 ca đột quỵ cấp tính đầu tiên tại 32 quốc gia ^[2]. Các nhà nghiên cứu đối chiếu sự xuất hiện của các yếu tố kích hoạt trong vòng 1 giờ trước khi khởi phát triệu chứng với cùng khung giờ vào ngày hôm trước ^[2]. Kết quả ghi nhận có 9,2% bệnh nhân (tương đương 1.233 người) đã tức giận hoặc rối loạn cảm xúc, và 5,3% (tương đương 708 người) đã vận động thể chất nặng trong vòng 1 giờ trước khi đột quỵ ^[2].

Phân tích sâu hơn từ nghiên cứu năm 2022 này cho thấy, cơn tức giận hoặc rối loạn cảm xúc trong vòng 1 giờ làm tăng tỷ lệ chênh (OR - thước đo mức độ liên quan giữa yếu tố phơi nhiễm và bệnh) của đột quỵ xuất huyết nội sọ lên 2,05 lần ^[2]. Tức giận cũng làm tăng nguy cơ đột quỵ nói chung lên 1,37 lần và đột quỵ thiếu máu cục bộ (nhồi máu não) lên 1,22 lần ^[2]. Đáng chú ý, việc gắng sức thể chất nặng trong vòng 1 giờ chỉ làm tăng nguy cơ xuất huyết nội sọ lên 1,62 lần, nhưng lại không có mối liên hệ thống kê với đột quỵ thiếu máu cục bộ hay đột quỵ nói chung ^[2]. Một nghiên cứu khác vào năm 2004 trên 200 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ cũng xác nhận tức giận và cảm xúc tiêu cực trong vòng 2 giờ làm tăng nguy cơ nhồi máu não lên 14,0 lần, nhưng gắng sức nặng không phải là yếu tố kích hoạt độc lập cho thể bệnh này ^[4]. Điều này cho thấy mạch máu bị vỡ (xuất huyết) nhạy cảm đặc biệt với sự tăng áp lực cơ học từ việc gắng sức.

Một nghiên cứu khác thực hiện từ tháng 3/2021 đến tháng 2/2022 và công bố năm 2023 tại hai bệnh viện đại học ở Trung Quốc đã đi sâu vào các thói quen sinh hoạt cụ thể ^[1]. Nhóm tác giả phỏng vấn 284 bệnh nhân mới khởi phát đột quỵ xuất huyết não (gồm 150 ca xuất huyết nội sọ và 134 ca xuất huyết dưới nhện) về 20 yếu tố hành vi tiềm ẩn ^[1]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy trong vòng 2 giờ trước khi phát bệnh, hàng loạt hành vi làm tăng mạnh nguy cơ xuất huyết não: nâng tạ hoặc vật nặng làm tăng nguy cơ 4,82 lần; ăn quá no tăng 4,33 lần; rặn mạnh khi đi đại tiện tăng 3,06 lần; vận động thể chất nặng tăng 3,02 lần; và ngay cả việc chơi cờ, đánh bài hoặc mạt chược cũng làm tăng nguy cơ 2,51 lần ^[1]. Ngoài ra, việc trải qua các biến cố lớn trong cuộc sống trong vòng 7 ngày trước đó làm tăng nguy cơ xuất huyết não lên 3,81 lần ^[1]. Khi tổng hợp toàn bộ dữ liệu y văn hiện có trong nghiên cứu năm 2023 này, cơn tức giận làm tăng nguy cơ xuất huyết não 3,17 lần và gắng sức thể chất nặng làm tăng nguy cơ 2,12 lần ^[1].

Mối liên hệ giữa mức độ vận động và nguyên nhân gây chảy máu não cũng được làm rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2001 trên 848 bệnh nhân xuất huyết nội sọ ^[3]. Các bệnh nhân được chia làm ba nhóm nguyên nhân: xuất huyết do tăng huyết áp, xuất huyết thứ phát (do dị dạng mạch máu, u não, rối loạn đông máu...) và xuất huyết chưa rõ nguyên nhân ^[3]. Thống kê cho thấy 30% ca bệnh xảy ra khi đang nghỉ ngơi hoặc ít vận động, 50% xảy ra khi vận động nhẹ và 20% xảy ra khi gắng sức mức độ vừa đến mạnh ^[3]. Tổng cộng có 27% bệnh nhân ghi nhận sự xuất hiện của các yếu tố kích hoạt tiềm ẩn trước khi phát bệnh ^[3].

Điểm cốt lõi của nghiên cứu năm 2001 nằm ở sự phân bố theo bệnh nền: trong lúc nghỉ ngơi, xuất huyết do tăng huyết áp ít gặp hơn hẳn so với xuất huyết thứ phát (tỷ lệ chênh 0,32) và xuất huyết chưa rõ nguyên nhân (tỷ lệ chênh 0,36) ^[3]. Ngược lại, trong lúc gắng sức vừa hoặc mạnh, xuất huyết do tăng huyết áp lại xảy ra thường xuyên hơn nhiều so với nhóm thứ phát (gấp 1,88 lần) và nhóm chưa rõ nguyên nhân (gấp 2,29 lần) ^[3]. Các yếu tố kích hoạt bên ngoài cũng xuất hiện ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp nhiều gấp 2,90 lần so với nhóm thứ phát và gấp 2,44 lần so với nhóm chưa rõ nguyên nhân ^[3].

Hiểu đúng về giá trị và giới hạn của các bằng chứng

Các con số thống kê từ những nghiên cứu trên mang lại cái nhìn cảnh giác, nhưng độc giả cần hiểu đúng bản chất để không hoang mang thái quá. Các chỉ số nguy cơ (như tăng gấp 2 đến 4 lần) là sự gia tăng nguy cơ tương đối trong một khoảng thời gian rất ngắn (chỉ tính trong cửa sổ 1 đến 2 giờ ngay sau khi phơi nhiễm với yếu tố kích hoạt), chứ không phải nguy cơ tích lũy suốt đời ^[1], ^[2], ^[4].

Bên cạnh đó, thiết kế nghiên cứu bắt chéo bệnh dựa trên việc phỏng vấn bệnh nhân hoặc người nhà sau khi biến cố đã xảy ra ^[1], ^[4]. Điều này có thể dẫn đến sai số hồi tưởng, khi người bệnh có xu hướng nhớ kỹ hoặc quy kết mạnh mẽ hơn cho một sự việc bất thường xảy ra ngay trước lúc lâm bệnh.

Mặt khác, nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng các yếu tố kích hoạt có sự khác biệt nhất định tùy thuộc vào tập quán và thói quen sinh hoạt của từng quần thể dân cư, chẳng hạn như thói quen chơi mạt chược, đánh cờ ở người Trung Quốc ^[1]. Tuy vậy, đối với hai tác nhân cốt lõi là tức giận và gắng sức nặng, nghiên cứu đa quốc gia năm 2022 khẳng định tác động kích hoạt xuất huyết nội sọ xảy ra đồng nhất ở mọi khu vực địa lý, không bị thay đổi bởi giờ giấc, ngày trong tuần hay tiền sử bệnh lý trước đó ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về các yếu tố kích hoạt đột quỵ

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng "đang uống thuốc huyết áp hoặc thuốc tim mạch đều đặn thì có thể thoải mái nóng giận hay bê vác nặng". Dữ liệu từ nghiên cứu INTERSTROKE năm 2022 cho thấy tác động kích hoạt đột quỵ của cơn giận và gắng sức nặng không hề bị triệt tiêu bởi việc bệnh nhân có đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch hay không ^[2]. Thuốc giúp kiểm soát huyết áp nền, nhưng một cú sốc tâm lý hoặc gắng sức đột ngột vẫn có thể tạo ra đỉnh huyết áp vượt ngưỡng chịu đựng của thành mạch.

Hiểu lầm thứ hai là "chỉ khi vừa tức giận vừa làm việc nặng cùng lúc thì mới nguy hiểm". Thực tế, nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng khi một người tiếp xúc với cả hai yếu tố (vừa tức giận vừa gắng sức nặng) trong cùng một khoảng thời gian, nguy cơ đột quỵ không có tính chất cộng dồn (không tăng gấp đôi so với việc chỉ gặp một yếu tố) ^[2]. Chỉ riêng một cơn thịnh nộ hoặc một lần gắng sức quá mức đã đủ để kích hoạt biến cố ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là "nghir ngơi hoàn toàn thì không bao giờ bị xuất huyết não". Như nghiên cứu năm 2001 đã chỉ ra, có tới 30% ca xuất huyết nội sọ khởi phát khi bệnh nhân đang bất động hoặc ngồi yên một chỗ, và 50% xảy ra trong lúc chỉ vận động nhẹ nhàng ^[3]. Do đó, tránh gắng sức là cần thiết nhưng không thể thay thế việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ gốc rễ.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất cần cảnh giác là những người mắc bệnh tăng huyết áp. Nghiên cứu năm 2001 đã chứng minh bệnh nhân tăng huyết áp có nguy cơ bị xuất huyết não do các yếu tố kích hoạt bên ngoài cao gấp gần 3 lần so với những người bị xuất huyết do các nguyên nhân khác ^[3]. Thành mạch máu của họ rất dễ tổn thương trước các đợt sóng huyết áp dâng cao khi gắng sức vừa đến mạnh ^[3].

Nhóm thứ hai là những người thường xuyên bị táo bón hoặc có thói quen rặn mạnh khi đi vệ sinh. Hành vi tưởng chừng vô hại này trong phòng vệ sinh lại làm tăng nguy cơ xuất huyết não lên hơn 3 lần trong vòng 2 giờ sau đó ^[1].

Nhóm thứ ba là những người có thói quen ăn uống quá độ trong một bữa, người thường xuyên tham gia các trò chơi mang tính sát phạt, căng thẳng thần kinh (như đánh bài, chơi cờ ăn thua), hoặc người đang trải qua các biến cố tâm lý nặng nề trong vòng 1 tuần ^[1].

Đáng lưu ý, nghiên cứu năm 2022 nhấn mạnh rằng bất kỳ ai, không phân biệt vùng miền, độ tuổi hay có bệnh tim mạch từ trước hay không, đều chịu rủi ro tương tự trước các cơn bốc hỏa cảm xúc và sự gắng sức quá mức ^[2].

Gợi ý áp dụng thực tế để phòng ngừa trong đời sống

Các nhà nghiên cứu nhận định rằng nhiều tình huống làm tăng nguy cơ xuất huyết não hoàn toàn có thể được giảm thiểu thông qua các biện pháp phòng ngừa chủ động trong sinh hoạt ^[3]. Để bảo vệ mạch máu não, người dân có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

Về kiểm soát cảm xúc: Nhận diện sớm các dấu hiệu nóng giận hoặc bức xúc để chủ động ngắt quãng tình huống ^[1], ^[2]. Khi cảm thấy cơn giận đang bốc lên, hãy tạm rời khỏi cuộc tranh luận, hít thở sâu và chậm để làm dịu hệ thần kinh. Đặc biệt, nếu đang trải qua một biến cố lớn trong gia đình hoặc công việc, cần chú ý nghỉ ngơi và theo dõi sát huyết áp trong ít nhất 7 ngày tiếp theo ^[1]. Ngay cả khi giải trí bằng các trò chơi như đánh cờ, đánh bài, cũng nên giữ tâm lý thư giãn, tránh cay cú ăn thua vì sự căng thẳng này vẫn làm tăng nguy cơ vỡ mạch máu não trong 2 giờ sau đó ^[1].

Về vận động thể chất: Duy trì tập luyện thể dục đều đặn ở mức độ vừa phải theo sức mình, nhưng tuyệt đối tránh các hoạt động gắng sức đột ngột hoặc nâng vác vật quá nặng khi cơ thể chưa quen ^[1], ^[2]. Nếu cần di chuyển đồ đạc nặng, hãy chia nhỏ khối lượng, sử dụng công cụ hỗ trợ hoặc nhờ người giúp đỡ thay vì cố sức bê một mình ^[1].

Về thói quen ăn uống và vệ sinh: Chia khẩu phần ăn hợp lý, ăn chậm nhai kỹ và dừng lại khi vừa đủ no; tránh các bữa tiệc tùng ăn quá no vì hành vi này làm tăng nguy cơ xuất huyết não hơn 4 lần trong 2 giờ sau ăn ^[1]. Đồng thời, cần uống đủ nước, bổ sung nhiều chất xơ từ rau xanh, trái cây để phòng ngừa táo bón, tuyệt đối tránh rặn mạnh khi đi đại tiện ^[1].

Người có bệnh nền tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch cần tuân thủ phác đồ điều trị và tham khảo ý kiến bác sĩ về giới hạn vận động an toàn của bản thân. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau khi gắng sức hoặc tức giận như đau đầu dữ dội đột ngột, méo miệng, yếu liệt tay chân, nói đớ, cần gọi cấp cứu đưa đến bệnh viện ngay lập tức.

Đột quỵ xuất huyết não là biến cố y khoa nặng nề nhưng các tác nhân kích hoạt nó lại nằm ngay trong những thói quen và cảm xúc đời thường ^[1], ^[2]. Giữ một tâm thế bình hòa, tránh đẩy cơ thể vào trạng thái gắng sức cực đoan và duy trì lối sống điều độ từ bữa ăn đến giấc ngủ chính là lá chắn thiết thực giúp bảo vệ sự toàn vẹn của hệ mạch máu não ^[1], ^[3].