Nhiều bậc cha mẹ khi đón con chào đời thường băn khoăn trước chỉ định tiêm một mũi vitamin K vào bắp chân bé ngay trong những giờ đầu sau sinh. Không ít người tự hỏi tại sao một đứa trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, bú mẹ bình thường lại cần một mũi can thiệp y tế sớm như vậy. Liệu việc chỉ cho bú mẹ hoặc bổ sung qua đường uống thông thường có thể thay thế được mũi tiêm này hay không?
Câu trả lời ngắn gọn từ y học là: tiêm vitamin K ngay sau sinh là biện pháp thiết yếu để dự phòng bệnh xuất huyết do thiếu vitamin K (VKDB), một rối loạn đông máu nguy hiểm có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ [1], [2]. Trẻ sơ sinh vốn có lượng vitamin K dự trữ rất thấp trong cơ thể lúc mới sinh ra [3]. Nếu không được chủ động bù đắp kịp thời, trẻ đối mặt với nguy cơ chảy máu ồ ạt khó cầm ở đường tiêu hóa, màng não hoặc các cơ quan nội tạng [2], [3].
Cơ chế khiến trẻ sơ sinh đối mặt nguy cơ xuất huyết
Vitamin K là vi chất thiết yếu giữ vai trò kích hoạt các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K tại gan. Khi thiếu hụt vitamin K, cơ thể sẽ tích tụ các yếu tố đông máu dạng bất hoạt dẫn đến tình trạng rối loạn đông máu mắc phải và làm tăng xu hướng xuất huyết [2]. Dù hệ cầm máu của trẻ đủ tháng có khả năng chống chảy máu nhất định, nồng độ các protein tiền đông máu trong huyết tương của trẻ vốn dĩ thấp hơn sinh lý bình thường, khiến hệ mạch máu non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương nếu thiếu hụt thêm các yếu tố này [4].
Nguy cơ này xuất phát từ việc lượng vitamin K dự trữ tự nhiên của thai nhi khi chào đời là rất thấp [3]. Sau khi sinh, nguồn dinh dưỡng chính của trẻ là sữa mẹ, nhưng hàm lượng vitamin K tự nhiên trong sữa mẹ lại rất thấp so với các loại sữa công thức tiêu chuẩn [5]. Do đó, những trẻ bú mẹ hoàn toàn thuộc nhóm có nguy cơ cao nhất bị chảy máu do thiếu hụt vi chất này [5]. Sự tích tụ của các protein bất thường do thiếu vitamin K (PIVKA-II) phản ánh tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng và là dấu ấn quan trọng để chẩn đoán xác định bệnh [4], [3].
Y học phân loại tình trạng xuất huyết do thiếu vitamin K ở trẻ thành hai nhóm thời điểm chính: sớm và muộn [6], [7]. Thể xuất huyết cổ điển thường xảy ra trong tuần đầu đời (từ 1 đến 7 ngày tuổi), liên quan trực tiếp đến việc bú mẹ bị chậm trễ hoặc lượng ăn vào chưa đủ [7], [3]. Trong khi đó, thể xuất huyết muộn thường bùng phát ở giai đoạn từ 3 đến 8 tuần tuổi, thậm chí kéo dài đến 6 tháng tuổi, và phần lớn các trường hợp xuất huyết muộn biểu hiện dưới dạng xuất huyết nội sọ vô cùng nguy hiểm [7], [3].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu quả dự phòng
Việc bổ sung vitamin K sau sinh đã được khuyến cáo tại Mỹ từ năm 1961 và chứng minh giảm thiểu thành công nguy cơ chảy máu nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh [2]. Tuy nhiên, nhiều công trình nghiên cứu trên quy mô từ theo dõi lâm sàng đến sổ bộ quốc gia đã làm rõ hơn sự khác biệt giữa các phương thức dùng thuốc cũng như hậu quả nặng nề khi trẻ bị bỏ sót mũi tiêm này.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 dựa trên dữ liệu từ sổ bạ quốc gia về teo đường mật của Hà Lan và Đan Mạch đã so sánh nguy cơ chảy máu do thiếu vitamin K ở các phác đồ dự phòng khác nhau trên trẻ bú mẹ [8]. Nghiên cứu theo dõi các nhóm trẻ bú mẹ được uống 1 mg vitamin K lúc sinh kèm 25 microgram mỗi ngày (tại Hà Lan, 1991–2003); uống 2 mg lúc sinh kèm 1 mg mỗi tuần (Đan Mạch, 1994–2000); tiêm bắp 2 mg lúc sinh (Đan Mạch, 2000–2005) và nhóm trẻ ăn sữa công thức [8]. Kết quả ghi nhận có 25 trên tổng số 30 trẻ bú mẹ dùng liều uống hàng ngày 25 microgram bị xuất huyết; tỷ lệ này ở nhóm uống 1 mg hàng tuần là 1 trên 13 trẻ, ở nhóm tiêm bắp 2 mg là 1 trên 10 trẻ, và ở nhóm ăn sữa công thức là 1 trên 98 trẻ [8].
So với trẻ ăn sữa công thức, nguy cơ tương đối bị chảy máu ở trẻ bú mẹ uống liều 25 microgram hàng ngày cao gấp 77,5 lần; ở nhóm uống 1 mg mỗi tuần cao gấp 7,2 lần; và nhóm tiêm bắp 2 mg lúc sinh cao gấp 9,3 lần [8]. Qua đó, nghiên cứu kết luận liều uống duy trì 25 microgram mỗi ngày hoàn toàn thất bại trong việc ngăn ngừa chảy máu ở trẻ bị ứ mật không nhận biết do teo đường mật, trong khi phác đồ uống 1 mg mỗi tuần mang lại hiệu quả bảo vệ cao hơn đáng kể và tương đương với tiêm bắp 2 mg lúc sinh [8].
Một nghiên cứu lâm sàng quan sát trong 8 tháng công bố năm 2014 tại Mỹ đã báo cáo về 7 trường hợp trẻ được xác định thiếu vitamin K do không được dùng dự phòng lúc sinh theo nguyện vọng từ chối của phụ huynh [2]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhi này là 10,3 tuần tuổi (dao động từ 7 đến 20 tuần), xuất hiện các biểu hiện từ chảy máu rõ rệt đến nôn trớ, bú kém và ngủ li bì [2]. Kết quả xét nghiệm cho thấy toàn bộ 7 trẻ đều bị rối loạn đông máu sâu sắc; 5 trẻ tiến triển thành xuất huyết thực sự, trong đó có 4 trẻ bị xuất huyết nội sọ đe dọa tính mạng và 2 trẻ phải phẫu thuật thần kinh khẩn cấp [2]. Đáng chú ý, tình trạng rối loạn đông máu được cải thiện rất nhanh sau khi trẻ được tiêm bù vitamin K qua đường tĩnh mạch hoặc đường bắp [2].
Tác dụng cầm máu nhanh chóng của vitamin K còn được ghi nhận qua một báo cáo lâm sàng năm 2014 tại châu Phi trong chương trình cắt bao quy đầu sớm ở trẻ sơ sinh từ 1 đến 60 ngày tuổi [7]. Một trẻ bú mẹ bị chảy máu kéo dài suốt 90 phút sau thủ thuật do trước đó không được tiêm vitamin K dự phòng; ngay sau khi được tiêm bắp 2 mg phytomenadione (vitamin K1), tình trạng chảy máu đã ngừng hẳn chỉ trong vòng 30 phút [7].
Lợi ích vượt trội của đường tiêm và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu y khoa tổng hợp cho thấy nếu không có biện pháp dự phòng bằng vitamin K, tỷ lệ mắc xuất huyết muộn ở châu Âu ước tính khoảng 4 đến 7 ca trên 100.000 trẻ sinh sống [3]. Tại các khu vực nông thôn, thu nhập thấp thuộc Đông Nam Á, tỷ lệ này còn cao hơn rất nhiều, với khoảng 0,1% số trẻ bị ảnh hưởng có thể phải chịu tổn thương xuất huyết nội sọ [3]. Tiêm bắp được xác định là phương thức dự phòng qua đường tiêm mang lại sự bảo vệ tốt nhất và có độ tin cậy cao nhất trong việc ngăn chặn thể xuất huyết muộn [1], [3].
Dù phác đồ uống nhiều liều có thể tạo ra sự bảo vệ nhất định đối với đa số trẻ, hiệu quả của đường uống phụ thuộc chặt chẽ vào sự tuân thủ nghiêm ngặt lịch dùng thuốc của cha mẹ [1], [3]. Hơn nữa, đường uống hầu như không bảo vệ được nhóm trẻ có bệnh lý gan mật hoặc kém hấp thu tiềm ẩn mà chưa được phát hiện trong những tuần đầu đời [8], [3].
Tuy vậy, các bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn nhất định. Tiêm vitamin K bắp không thể loại bỏ hoàn toàn 100% mọi nguy cơ xuất huyết cá biệt [4]. Một báo cáo năm 2020 ghi nhận một bé trai 2 ngày tuổi dù đã được dùng vitamin K dự phòng thường quy lúc sinh nhưng vẫn xuất hiện xuất huyết phổi nghiêm trọng và rối loạn đông máu nặng [4]. Ngoài ra, vai trò của vitamin K trong việc ngăn ngừa xuất huyết nội thất (IVH) ở nhóm trẻ sinh non hiện vẫn chưa được chứng minh một cách đầy đủ [5].
Giải tỏa những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến nhất là cho rằng sữa mẹ chứa đầy đủ mọi dưỡng chất nên trẻ bú mẹ hoàn toàn không cần can thiệp y tế nào khác. Thực tế khoa học chỉ ra hàm lượng vitamin K trong sữa người rất thấp khi đặt cạnh sữa công thức, khiến trẻ bú mẹ lại chính là đối tượng có nguy cơ chảy máu do thiếu vitamin K cao nhất [5]. Do đó, việc nuôi con bằng sữa mẹ càng đòi hỏi trẻ phải được tiêm dự phòng đầy đủ [5].
Một hiểu lầm khác từng gây hoang mang trong quá khứ là mối liên hệ giữa mũi tiêm vitamin K với nguy cơ ung thư ở trẻ em. Quan niệm này bắt nguồn từ một báo cáo đơn lẻ trước đây ghi nhận mối liên hệ giữa tiêm bắp vitamin K và ung thư trẻ em, nhưng phát hiện này gây ra rất nhiều tranh cãi và chưa từng có cơ sở thuyết phục [5]. Ngược lại, việc trì hoãn hoặc từ chối tiêm vitamin K lại dẫn đến những hậu quả hữu hình và khẩn cấp như xuất huyết nội sọ và tổn thương não vĩnh viễn [2].
Bên cạnh đó, nhiều người cho rằng cho trẻ uống vitamin K là giải pháp nhẹ nhàng và tương đương hoàn toàn với tiêm bắp. Mặc dù đường uống có thể áp dụng, tỷ lệ bảo vệ của đường uống kém ổn định hơn do nguy cơ trẻ nôn trớ, quên liều hoặc do đường ruột hấp thu kém khi trẻ mắc các bệnh lý gan mật tiềm ẩn [8], [1].
Những đối tượng trẻ cần được đặc biệt lưu ý
Theo khuyến cáo năm 2016 của Ủy ban Dinh dưỡng thuộc ESPGHAN (Hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu), đường uống tuyệt đối không phù hợp cho trẻ sinh non [1]. Trẻ sinh non có hệ tiêu hóa chưa trưởng thành và các yếu tố nguy cơ phức tạp, do đó cần được đánh giá và bổ sung theo chỉ định y khoa riêng biệt [1].
Đường uống cũng không thích hợp đối với những trẻ bị ứ mật, trẻ bị suy giảm chức năng hấp thu của ruột, hoặc trẻ quá yếu không thể dung nạp qua đường miệng [1]. Những trẻ có mẹ từng sử dụng các loại thuốc gây can thiệp hoặc ức chế quá trình chuyển hóa vitamin K trong thai kỳ cũng bắt buộc không được dùng đường uống mà cần can thiệp trực tiếp bằng đường tiêm [1].
Đối với những trẻ khỏe mạnh mà cha mẹ lựa chọn phác đồ uống, việc theo dõi sự dung nạp là tối quan trọng. Nếu trẻ bị nôn hoặc trớ thuốc trong vòng 1 giờ sau khi uống, việc cho trẻ uống lặp lại liều đó có thể là điều cần thiết để đảm bảo hiệu quả dự phòng [1].
Hướng dẫn thực hành và liều lượng dự phòng chuẩn
Tất cả trẻ sơ sinh khi chào đời đều cần được nhận dự phòng vitamin K, đồng thời các thông tin về ngày dùng, liều lượng và đường dùng phải được ghi chép đầy đủ vào hồ sơ sức khỏe [1]. Sự đồng thuận từ khuyến cáo của ESPGHAN đưa ra các phác đồ chuẩn như sau:
- Đường tiêm bắp (Ưu tiên hàng đầu): Trẻ sơ sinh đủ tháng khỏe mạnh nên được tiêm 1 mg vitamin K1 (phytomenadione) qua đường bắp ngay sau khi sinh [1]. Đây là đường dùng được ưu tiên lựa chọn do tính hiệu quả và mức độ tin cậy tuyệt đối trong việc phòng ngừa cả xuất huyết sớm lẫn xuất huyết muộn [1].
- Các phác đồ đường uống thay thế: Trong trường hợp áp dụng đường uống cho trẻ đủ tháng khỏe mạnh, có thể lựa chọn một trong hai phương án:
Nếu cha mẹ vì lý do nào đó từ chối cho con tiêm bắp hoặc từ chối bổ sung vitamin K sau khi đã được nhân viên y tế tư vấn đầy đủ thông tin, sự từ chối này phải được ghi nhận rõ ràng vào hồ sơ y tế do nguy cơ bùng phát xuất huyết muộn rất cao [1]. Việc giáo dục tiền sản cho các bậc cha mẹ về tầm quan trọng của việc bổ sung vitamin K là biện pháp quan trọng giúp gia đình hiểu rõ và tuân thủ các quy trình dự phòng [1].
Mũi tiêm vitamin K sau sinh là một can thiệp đơn giản, an toàn nhưng mang ý nghĩa bảo vệ vô cùng to lớn đối với tính mạng của trẻ sơ sinh. Các bậc phụ huynh nên tin tưởng tuân thủ phác đồ tiêm bắp được nhân viên y tế thực hiện tại bệnh viện để tạo lá chắn vững chắc nhất cho sự phát triển khỏe mạnh của con trong những tháng đầu đời.
