Nhiều người khi đối mặt với những cơn ngứa ngáy dai dẳng và mảng da đỏ rát của viêm da cơ địa thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền. Trong đó, việc đun nước lá biển súc để tắm hoặc giã nát đắp trực tiếp lên vùng da tổn thương là một kinh nghiệm truyền miệng khá phổ biến. Không ít người tin rằng loài cây cỏ mọc hoang dã này có khả năng làm mát da, dập tắt cơn ngứa tức thì và chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh da liễu khó chịu này.

Tuy nhiên, liệu việc tắm hoặc đắp lá biển súc có thực sự mang lại hiệu quả điều trị viêm da cơ địa như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Các nghiên cứu tiền lâm sàng bước đầu ghi nhận chiết xuất từ cây biển súc có hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch tại chỗ, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định hiệu quả của việc tự ý tắm hay đắp lá tươi. Hơn nữa, việc đắp lá chưa qua xử lý chuẩn hóa tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm trùng và gây kích ứng nghiêm trọng cho làn da đang bị tổn thương.

Biển súc và tiềm năng kháng viêm dưới góc nhìn khoa học

Trong y học cổ truyền, cây biển súc (thuộc chi Rau đắng/Polygonum, tiêu biểu như Polygonum perfoliatum L.) từ lâu đã được xếp vào nhóm dược liệu thanh nhiệt, giải độc [1]. Dân gian thường dùng loài thảo mộc này để hỗ trợ xử lý mụn nhọt, chốc lở, vết cắn của côn trùng hoặc rắn độc, cũng như các biểu hiện mẩn ngứa ngoài da [1].

Các phân tích dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất từ loài thực vật này sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đa dạng bao gồm kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa, kháng virus và ức chế khối u [1]. Chính những đặc tính tự nhiên này đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu tìm hiểu xem liệu chiết xuất của biển súc có thể mở ra hướng tiếp cận mới trong việc làm dịu các bệnh lý viêm da mạn tính hay không [1].

Mặc dù vậy, việc một loại thảo mộc có chứa hoạt chất kháng viêm không đồng nghĩa với việc hái lá cây về đun nước tắm hay giã đắp sẽ mang lại tác dụng điều trị tương đương thuốc đặc hiệu. Phần lớn các dược tính chỉ phát huy tối đa khi được phân tách và bào chế dưới dạng chiết xuất nồng độ chuẩn.

Cơ chế tác động: Hoạt chất ức chế các con đường gây viêm da

Để hiểu rõ cách chiết xuất biển súc tác động lên da, trước hết cần nhìn vào bản chất của viêm da cơ địa. Đây là một bệnh lý viêm da phức tạp bắt nguồn từ sự suy giảm chức năng hàng rào bảo vệ da, phối hợp với tình trạng rối loạn điều hòa miễn dịch mà điển hình là con đường viêm qua lympho bào Th2, kèm theo cảm giác ngứa ngáy dữ dội [2]. Khi da bị kích ứng, hàng loạt cytokine và enzyme gây viêm sẽ bùng phát, dẫn đến hiện tượng đỏ, phù nề và nứt nẻ [1], [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã làm sáng tỏ cơ chế phân tử mà chiết xuất cồn từ biển súc (Polygonum perfoliatum L. - PPE) tác động lên các tế bào da [1]. Khi được thoa tại chỗ, chiết xuất này can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu nội bào bằng cách làm giảm sự phosphoryl hóa của protein kinase hoạt hóa phân bào p38 (p38 MAPK) và yếu tố nhân NF-kappaB [1]. Đây là hai "công tắc" trung tâm điều khiển phản ứng viêm trong cơ thể [1].

Khi p38 MAPK và NF-kappaB bị ức chế, các tế bào da sẽ hạn chế sản xuất các enzyme trung gian gây viêm then chốt như iNOS và COX-2 [1]. Đồng thời, chiết xuất này còn giúp ngăn chặn tình trạng tăng tỷ lệ tế bào miễn dịch CD4+/CD8+ bất thường tại vùng da tổn thương [1]. Nhờ đó, phản ứng viêm cục bộ dần hạ nhiệt và các triệu chứng ngứa ngáy có điều kiện thuyên giảm [1].

Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận những gì?

Để kiểm chứng tác động thực tế của dược liệu, nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của gel chiết xuất cồn biển súc trên mô hình động vật [1]. Các nhà khoa học đã gây tổn thương viêm da tương tự viêm da cơ địa trên chuột thí nghiệm bằng hóa chất 2,4-Dinitrochlorobenzene (DNCB) [1]. Sau đó, những con chuột này được bôi gel chứa chiết xuất PPE trực tiếp lên vùng tổn thương liên tục trong thời gian 21 ngày [1].

Kết quả cho thấy, việc bôi gel biển súc đã cải thiện rõ rệt các triệu chứng tương tự viêm da cơ địa do DNCB gây ra [1]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự giảm đáng kể về độ dày biểu bì và mức độ nghiêm trọng chung của tổn thương viêm da [1]. Ở cấp độ miễn dịch học, gel PPE đã ức chế đáng kể sự tăng sinh của hàng loạt cytokine gây viêm bao gồm TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, cũng như các cytokine chủ chốt của con đường dị ứng như IL-4, IL-5, IL-13 và nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh [1].

Đáng chú ý, thử nghiệm kích ứng da trong nghiên cứu này cũng xác nhận rằng chiết xuất PPE dạng gel không gây độc tính bất lợi trên da chuột ở liều lượng 10 mg/ngày [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng PPE sở hữu tiềm năng lớn để phát triển thành một tác nhân điều trị an toàn cho bệnh viêm da cơ địa trong tương lai [1].

Tuy vậy, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên mô hình chuột [1]. Cơ thể người và đặc biệt là làn da nhạy cảm của bệnh nhân viêm da cơ địa có đặc điểm sinh lý, độ dày và hệ vi sinh vật khác biệt rất nhiều so với động vật thí nghiệm [2]. Cho đến nay, vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để khẳng định liều lượng an toàn cũng như hiệu quả thực tế của biển súc đối với bệnh nhân chàm [3].

Khoảng cách giữa gel tinh chế và việc tự ý tắm, đắp lá tươi

Rất nhiều người thường nhầm lẫn rằng nếu nghiên cứu cho thấy chiết xuất biển súc có lợi thì việc đun lá tươi để tắm hay đắp bã lá lên da cũng sẽ mang lại tác dụng thần kỳ tương tự. Đây là một suy luận có phần nóng vội và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe làn da.

Thứ nhất, trong nghiên cứu năm 2023, các nhà khoa học sử dụng chiết xuất cồn tinh chế đã qua quy trình phân lập nghiêm ngặt, định lượng nồng độ hoạt chất chính xác và bào chế dưới dạng gel thẩm thấu [1]. Ngược lại, việc đun sôi lá biển súc trong nước chỉ thu được một lượng hoạt chất rất hạn chế, hoặc nhiệt độ cao kéo dài có thể làm phân hủy các hợp chất có lợi.

Thứ hai, việc giã nát lá cây tươi để đắp trực tiếp lên da là thói quen đặc biệt nguy hiểm. Lá cây tự nhiên dù được rửa sạch vẫn khó loại bỏ hết ấu trùng vi sinh vật, nấm mốc, bụi bẩn hoặc dư lượng thuốc bảo vệ thực vật bám trên bề mặt. Khi hàng rào da của người bệnh đang bị tổn thương, nứt nẻ và suy giảm chức năng bảo vệ, những tạp chất này dễ dàng xâm nhập sâu vào bên trong [2]. Hiện tượng bội nhiễm vi khuẩn (như Staphylococcus aureus) hoặc nấm rất dễ xảy ra, biến một mảng chàm đơn thuần thành ổ viêm da mưng mủ nguy hiểm [4], [5].

Chính vì vậy, các chuyên gia y tế thế giới nhấn mạnh rằng dù y học cổ truyền và thảo dược rất phổ biến ở các nước châu Á, dữ liệu dựa trên y học chứng cứ đối với các liệu pháp bổ trợ này vẫn còn rất thiếu thốn [3]. Người bệnh không nên tự biến làn da của mình thành nơi thử nghiệm các bài thuốc chưa được chuẩn hóa [3].

Bức tranh toàn diện trong điều trị viêm da cơ địa chuẩn y khoa

Viêm da cơ địa hiện nay được y học xác định là bệnh lý mạn tính chưa thể chữa khỏi dứt điểm hoàn toàn, mục tiêu điều trị chính là kiểm soát đợt bùng phát và duy trì trạng thái ổn định lâu dài [2], [3]. Các phác đồ quốc tế từ Hiệp hội Da liễu châu Âu và các tổ chức chuyên môn đã vạch rõ những trụ cột điều trị chuẩn mực [4], [5]:

Liệu pháp nền tảng bắt buộc là dưỡng ẩm phục hồi hàng rào bảo vệ da và tránh xa các yếu tố kích thích khởi phát cơn viêm [4], [5]. Việc bôi kem dưỡng ẩm thường xuyên giúp khôi phục lớp màng lipid bảo vệ, giảm sự mất nước qua biểu bì [2]. Trong các đợt bùng phát cấp tính, các thuốc chống viêm bôi ngoài da như corticosteroid bôi tại chỗ vẫn là lựa chọn đầu tay [4], [5].

Bên cạnh đó, các chất ức chế calcineurin tại chỗ như tacrolimus và pimecrolimus mang lại giải pháp chống viêm, điều hòa miễn dịch hiệu quả mà không gây tác dụng phụ teo da như steroid, rất phù hợp cho những vùng da mỏng, nhạy cảm như vùng mặt, nếp gấp [6], [4], [5]. Trong một số trường hợp viêm da kéo dài không đáp ứng, bác sĩ cũng cần đánh giá nguy cơ dị ứng tiếp xúc với chính các sản phẩm bôi ngoài da chứa corticosteroid [7].

Đối với những trường hợp nặng, các liệu pháp toàn thân như quang trị liệu (tia UVA1 hoặc UVB dải hẹp 311 nm), thuốc ức chế miễn dịch hoặc các liệu pháp sinh học tiên tiến nhắm đích như dupilumab, thuốc ức chế JAK, thuốc ức chế IL-13 và IL-31 đã mở ra bước tiến lớn [2], [4], [5]. Nếu có hiện tượng nhiễm trùng da đi kèm, việc sử dụng các biện pháp kháng khuẩn và sát trùng mới được chỉ định thích hợp [4], [5]. Các thuốc kháng histamine toàn thân dạng uống có thể giúp làm dịu triệu chứng ngứa ở một số bệnh nhân nhưng không có tác dụng điều trị trực tiếp lên tổn thương chàm [4], [5].

Những quan niệm sai lầm thường gặp khi dùng lá tắm

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Trên thực tế, làn da của người bị viêm da cơ địa cực kỳ mẫn cảm [2]. Bất kỳ loại nhựa cây, tinh dầu thực vật chưa được kiểm nghiệm hay độc tố tự nhiên nào cũng có thể trở thành dị nguyên gây ra viêm da tiếp xúc dị ứng chồng chất lên nền da chàm sẵn có [6], [7].

Nhiều người cũng tin rằng nước lá biển súc càng đặc, ngâm rửa càng lâu hoặc chà xát bã lá càng mạnh thì càng nhanh sạch vảy ngứa. Sự thật là việc ngâm nước nóng quá lâu hay chà xát cơ học sẽ phá hủy lớp màng ẩm tự nhiên, làm biểu bì tổn thương sâu hơn, kích thích phóng thích thêm nhiều cytokine gây viêm và khiến cơn ngứa sau đó bùng phát dữ dội hơn [1], [2].

Ngoài ra, việc tự ý kiêng khem ăn uống ngặt nghèo khi tắm lá cũng là sai lầm hay gặp. Các hướng dẫn da liễu nêu rõ khuyến cáo thay đổi chế độ ăn chỉ nên thực hiện khi người bệnh đã được bác sĩ chẩn đoán xác định chính xác dị ứng với loại thực phẩm cụ thể nào đó thông qua các xét nghiệm chuyên khoa, không nên tự ý cắt giảm dinh dưỡng bừa bãi [4], [5].

Ai cần thận trọng tuyệt đối trước các bài thuốc lá dân gian?

Việc áp dụng các kinh nghiệm dân gian chưa qua kiểm chứng tiềm ẩn nguy cơ cao đối với các nhóm đối tượng đặc thù sau:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hàng rào bảo vệ da của trẻ em rất mỏng manh, diện tích da so với trọng lượng cơ thể lớn khiến trẻ dễ bị hấp thu các chất độc hại qua da [3]. Bất kỳ sự nhiễm khuẩn nào từ lá cây cũng có thể nhanh chóng lan rộng thành nhiễm trùng da nguy hiểm ở trẻ nhỏ [3].
  • Người đang có tổn thương da hở, trợt loét, rỉ dịch hoặc mưng mủ: Đây là dấu hiệu của hàng rào biểu bì bị phá vỡ hoàn toàn hoặc đang có tình trạng bội nhiễm vi khuẩn [4], [5]. Việc đắp lá hay tắm nước lá lúc này sẽ đưa vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào mô mềm, gây viêm mô tế bào.
  • Bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng tiếp xúc: Những người từng có tiền sử dị ứng với mỹ phẩm, thuốc bôi hoặc các loại thảo mộc khác cần tuyệt đối tránh xa việc bôi đắp cây cỏ tươi [7].
  • Người mắc bệnh mạn tính đang điều trị ức chế miễn dịch: Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch đường toàn thân hoặc liệu pháp sinh học cần được chăm sóc da theo chuẩn y tế nghiêm ngặt để phòng ngừa biến chứng nhiễm trùng [2], [4], [3].

Gợi ý chăm sóc và bảo vệ làn da đúng cách tại nhà

Thay vì đặt cược vào những phương pháp đắp lá truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro, người bệnh nên tập trung vào các thói quen chăm sóc da khoa học đã được chứng minh hiệu quả:

  • Vệ sinh thân thể nhẹ nhàng: Tắm bằng nước ấm vừa phải trong thời gian ngắn (khoảng 5-10 phút). Sử dụng sữa tắm dịu nhẹ, không chứa xà phòng hay chất tạo bọt mạnh, không chứa hương liệu nhân tạo để tránh làm khô da [4], [5].
  • Khóa ẩm ngay sau khi tắm: Trong vòng 3 phút sau khi thấm khô người bằng khăn mềm, hãy thoa ngay kem dưỡng ẩm lên toàn bộ cơ thể để phục hồi hàng rào bảo vệ da [2], [4]. Các loại dầu thực vật lành tính như dầu dừa nguyên chất (VCO) đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm có khả năng chống viêm (ức chế TNF-alpha, IL-6, IL-5...) và hỗ trợ củng cố hàng rào biểu bì thông qua việc kích thích biểu hiện filaggrin, involucrin và AQP-3, có thể được cân nhắc như một giải pháp dưỡng ẩm hỗ trợ [8].
  • Tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ: Khi xuất hiện đợt viêm đỏ bùng phát, cần sử dụng đúng liều lượng các loại thuốc chống viêm bôi tại chỗ (corticosteroid hoặc thuốc ức chế calcineurin) theo hướng dẫn y khoa [6], [4], [5].
  • Kiểm soát môi trường sống: Giữ không gian sống sạch sẽ, thoáng mát, tránh nhiệt độ quá nóng gây đổ mồ hôi. Hạn chế tiếp xúc với bụi mạt nhà, lông động vật và tránh các yếu tố gây căng thẳng tâm lý vì căng thẳng cũng là nguyên nhân khiến bệnh bùng phát [4], [5]. Tham gia các lớp học giáo dục về bệnh chàm ("eczema school") cũng là phương thức hữu ích giúp người bệnh và gia đình quản lý triệu chứng tốt hơn [4], [5].

Chiết xuất từ cây biển súc là một hướng nghiên cứu giàu tiềm năng trong việc tìm kiếm các hoạt chất kháng viêm tự nhiên mới cho da [1]. Tuy nhiên, từ kết quả phòng thí nghiệm trên động vật tới việc tự ý tắm đắp lá tươi tại nhà là một khoảng cách rất lớn. Người bệnh viêm da cơ địa cần giữ sự tỉnh táo, ưu tiên các biện pháp phục hồi hàng rào bảo vệ da chuẩn y khoa và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ phương pháp chăm sóc hỗ trợ nào.