Thói quen dậy từ tinh mơ, bước ra đường đi bộ hay chạy bộ đã gắn liền với nếp sống của nhiều người Việt. Tuy nhiên, mỗi mùa gió lạnh về, nhiều gia đình lại lo lắng khuyên người thân, nhất là người lớn tuổi, dừng ra ngoài tập luyện sớm vì sợ đột quỵ.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa: Bản thân việc tập thể dục mang lại lợi ích sức khỏe và vẫn có thể thực hiện an toàn trong phần lớn môi trường thời tiết lạnh nếu quản lý tốt rủi ro [1]. Tuy nhiên, khung giờ sáng sớm từ 3 giờ đến 6 giờ sáng vốn là thời điểm tỷ lệ khởi phát đột quỵ đạt mức cao nhất trong ngày [2]. Khi kết hợp thời điểm nhạy cảm này với việc tiếp xúc nhiệt độ thấp đột ngột ngoài trời, nguy cơ đột quỵ, đặc biệt là đột quỵ thiếu máu cục bộ (nhồi máu não), sẽ gia tăng [2][3][4].
Vì sao sáng sớm mùa lạnh là thời điểm nhạy cảm với mạch máu não?
Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã phân tích dữ liệu từ 1.199 bệnh nhân đột quỵ xác định rõ thời gian khởi phát bệnh tại 3 bệnh viện tuyến cuối [2]. Trong số này có 917 ca nhồi máu não, 240 ca xuất huyết nội sọ và 42 ca xuất huyết dưới nhện [2]. Kết quả chỉ ra phần lớn các ca đột quỵ (chiếm 32,5%) xảy ra trong khung giờ từ 3 giờ đến 6 giờ sáng, và gần một nửa tổng số ca rơi vào khoảng từ sáng tinh mơ đến giữa buổi sáng [2]. Ngược lại, khung giờ ban đêm từ 21 giờ đến nửa đêm có nguy cơ thấp hơn [2].
Thống kê từ nghiên cứu này cho thấy cứ khoảng 3 ca đột quỵ thì có 1 ca liên quan đến sự gia tăng đột biến vào sáng sớm [2]. Tỷ lệ quy thuộc này chiếm 1/3 số ca đột quỵ thiếu máu cục bộ, 1/6 số ca đột quỵ xuất huyết và 1/8 số ca xuất huyết dưới nhện [2]. Các nhà khoa học lý giải sự chênh lệch theo nhịp sinh học này xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân chính: thời tiết lạnh, các yếu tố tôn giáo và các cơ chế sinh lý tự nhiên của cơ thể khi thức dậy sớm [2].
Khi bước từ chăn ấm ra ngoài trời lạnh, cơ thể phải chịu tác động kép. Một tổng quan khoa học năm 2022 về cơ chế đột quỵ thiếu máu cục bộ do tiếp xúc lạnh cho thấy nhiệt độ thấp kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và hệ thống renin-angiotensin (hệ thống nội tiết điều hòa huyết áp và dịch cơ thể) [4]. Quá trình này kéo theo các tín hiệu gây viêm trung gian (như chất AngII tiền viêm), làm hoạt hóa tiểu cầu (khiến máu dễ kết tụ tạo cục máu đông) và gây rối loạn chức năng tế bào miễn dịch [4].
Bên cạnh đó, sự biến đổi theo mùa và theo nhiệt độ của các yếu tố nguy cơ mạch máu não sẵn có như tăng huyết áp, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu (tăng lipid máu) và rung nhĩ cũng tham gia trực tiếp vào quá trình gây bệnh [4]. Ngoài ra, các đợt dịch cúm bùng phát do thời tiết lạnh cũng là yếu tố thúc đẩy nguy cơ đột quỵ không thể bỏ qua [4].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa trời lạnh và đột quỵ
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học tại châu Á và châu Âu đã đo lường cụ thể tác động của việc giảm nhiệt độ lên mạch máu não. Một nghiên cứu công bố năm 2003 tại thành phố Incheon (Hàn Quốc) đã theo dõi 545 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ trong giai đoạn 3 năm (từ tháng 1/1998 đến tháng 12/2000) [3]. Nhóm nghiên cứu sử dụng thiết kế đối chứng trường hợp (so sánh thời điểm phát bệnh của chính bệnh nhân với 2 giai đoạn đối chứng trước và sau đó đúng 1 tuần) [3].
Kết quả tại Hàn Quốc khẳng định nhiệt độ môi trường giảm có liên quan chặt chẽ với nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp tính [3]. Tác động mạnh nhất xuất hiện ngay vào ngày hôm sau khi tiếp xúc với thời tiết lạnh, với giai đoạn nguy cơ cao kéo dài từ 24 đến 48 giờ sau tiếp xúc [3]. Khi nhiệt độ sụt giảm một khoảng tứ phân vị, nguy cơ khởi phát đột quỵ tăng gấp 2,9 lần [3]. Đáng chú ý, mức tăng nguy cơ do giảm nhiệt độ vào mùa đông lớn hơn so với mùa hè, và chỉ một mức giảm nhiệt độ vừa phải cũng đủ làm tăng rủi ro [3].
Tác động của các đợt lạnh còn có thể kéo dài nhiều ngày sau đó. Một nghiên cứu năm 2019 tại Hợp Phì (Trung Quốc) đã phân tích số ca nhập viện hàng ngày vì đột quỵ thiếu máu cục bộ giai đoạn 2013-2015 [5]. Đợt lạnh tối ưu tại địa phương được định nghĩa là những ngày từ tháng 11 đến tháng 3 có nhiệt độ trung bình hàng ngày thấp hơn ngưỡng phân vị thứ 10 trong từ 2 ngày liên tiếp trở lên [5]. Các đợt lạnh này chiếm tỷ lệ nguy cơ quy thuộc là 4,19% (tương đương 278 ca bệnh) [5].
Nghiên cứu tại Hợp Phì phát hiện hiệu ứng trễ của thời tiết: tác động đơn ngày của sóng lạnh bắt đầu xuất hiện từ ngày thứ 5 sau khi tiếp xúc và kéo dài đến ngày thứ 17, đạt đỉnh vào ngày thứ 5 với mức nguy cơ tương đối tăng thêm 5% (RR = 1,050) [5]. Nếu tính hiệu ứng tích lũy qua nhiều ngày, rủi ro có ý nghĩa thống kê kéo dài từ ngày thứ 9 đến ngày thứ 21 sau đợt lạnh, đạt mức tối đa vào ngày thứ 21 với nguy cơ tăng gấp 2,378 lần [5].
Tại châu Âu, một nghiên cứu công bố năm 2023 ở thành phố Kaunas (Lithuania) đã phân tích toàn bộ 5.396 ca đột quỵ xác nhận ở độ tuổi 25-64 trong giai đoạn 2000-2015 [6]. Mỗi bệnh nhân được đánh giá trong giai đoạn nguy cơ 1 tuần trước đột quỵ so với 15 giai đoạn tham chiếu cùng ngày dương lịch của các năm khác [6]. Kết quả cho thấy cứ thêm mỗi ngày lạnh trong tuần trước đó, nguy cơ đột quỵ tổng thể tăng 3%, và tăng 5% đối với riêng đột quỵ thiếu máu cục bộ [6]. Nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với đột quỵ xuất huyết (tỷ số chênh OR là 0,98) [6]. Một phát hiện mới là ngay cả trong mùa hè, mỗi ngày thời tiết chuyển lạnh bất thường trong tuần cũng làm tăng 8% nguy cơ đột quỵ [6].
Một nghiên cứu đoàn hệ đa cộng đồng tại Nhật Bản công bố năm 2010 cũng đánh giá tác động tích lũy của thời tiết lên tỷ lệ mắc đột quỵ [7]. Ở nam giới, số ngày lạnh có liên quan đến tăng nguy cơ tổng số ca đột quỵ trong mô hình phân tích đầu tiên, nhưng mối liên hệ này không còn trong các mô hình hiệu chỉnh sâu hơn [7]. Ở nữ giới, nhiệt độ môi trường thấp và số ngày lạnh làm tăng nguy cơ tổng số ca đột quỵ, nhồi máu não cũng như xuất huyết não ngay cả khi đã hiệu chỉnh các yếu tố khí tượng khác nhau [7].
Lợi ích vận động và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Cần nhìn nhận công bằng rằng việc tập thể dục ngoài trời lạnh không đồng nghĩa với việc chắc chắn bị đột quỵ hay mắc bệnh. Tuyên bố lập trường năm 2006 của Đại học Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM) khẳng định con người hoàn toàn có thể tập thể dục an toàn trong hầu hết các môi trường thời tiết lạnh mà không gặp chấn thương do lạnh, miễn là áp dụng chiến lược quản lý rủi ro toàn diện [1].
Một khảo sát lớn qua đường bưu điện năm 2003 trên 7.937 người trưởng thành sống ở vùng khí hậu lạnh (với 84% người phản hồi, bao gồm 876 người làm việc ngoài trời và 1.497 người trượt tuyết băng đồng giải trí) cũng cho thấy góc nhìn tích cực về vận động [8]. Những người thường xuyên tập trượt tuyết giải trí ngoài trời lạnh không bị tăng nguy cơ mắc bệnh hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hay các triệu chứng hô hấp so với người bình thường [8]. Trong khi đó, nhóm lao động bắt buộc phải làm việc ngoài trời lạnh lại có nguy cơ khó thở khi gắng sức cao hơn (tỷ số chênh OR = 1,23) và nguy cơ viêm phế quản mạn tính cao hơn (OR = 1,77) so với người làm việc trong nhà [8].
Về mặt giới hạn khoa học, độc giả cần lưu ý rằng cơ chế chính xác mà việc tiếp xúc lạnh gây ra đột quỵ thiếu máu cục bộ đến nay vẫn chưa được giới y học hiểu biết trọn vẹn hoàn toàn [4]. Hơn nữa, các nghiên cứu dịch tễ học tại Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản hay Lithuania chủ yếu ghi nhận mối liên hệ giữa nhiệt độ môi trường và tỷ lệ nhập viện trong cộng đồng nói chung, chứ không tách biệt riêng nhóm đang tập thể dục vào sáng sớm [6][7][3][5]. Sự khác biệt về kết quả giữa các vùng (như nghiên cứu ở Lithuania không thấy tăng xuất huyết não do lạnh, trong khi nghiên cứu ở Nhật Bản lại ghi nhận mối liên hệ này ở nữ giới) cho thấy tác động của thời tiết còn phụ thuộc vào đặc điểm từng quần thể [6][7].
Những hiểu lầm thường gặp khi tập thể dục mùa lạnh
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là chỉ những người già yếu hoặc béo phì mới sợ lạnh. Thực tế, nghiên cứu năm 2003 tại Hàn Quốc chỉ ra rằng những người không béo phì lại nằm trong nhóm nhạy cảm hơn với đột quỵ thiếu máu cục bộ do giảm nhiệt độ [3]. Nghiên cứu năm 2019 tại Hợp Phì (Trung Quốc) cũng kết luận nhóm người trẻ và trung niên, cùng với phụ nữ, là những đối tượng nhạy cảm với các đợt sóng lạnh tại địa phương [5]. Trong khi đó, dữ liệu tại Lithuania trên nhóm tuổi 25-64 lại cho thấy tuổi tác và giới tính không làm thay đổi mức độ tác động của ngày lạnh lên nguy cơ đột quỵ [6].
Hiểu lầm thứ hai là mặc đồng phục giống nhau cho cả nhóm tập dưỡng sinh hoặc chạy bộ. Theo khuyến cáo của Đại học Y học Thể thao Hoa Kỳ, trang phục giữ ấm khi tập luyện trong thời tiết lạnh phải được lựa chọn dựa trên nhu cầu sinh lý của từng cá nhân, không nên áp đặt một bộ trang phục tiêu chuẩn giống hệt nhau cho toàn bộ tập thể [1].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ mùa đông giá rét mới nguy hiểm. Dữ liệu từ Hàn Quốc cho thấy ngay cả một sự sụt giảm nhiệt độ ở mức vừa phải cũng làm tăng nguy cơ nhồi máu não [3]. Nghiên cứu năm 2023 tại Lithuania còn nhấn mạnh những ngày trở lạnh bất thường ngay trong mùa hè cũng làm tăng 8% rủi ro đột quỵ, một yếu tố nguy cơ trước đây thường bị bỏ qua [6].
Ai nên thận trọng khi ra ngoài trời lạnh vào sáng sớm?
Dựa trên các bằng chứng lâm sàng, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cảnh giác khi thời tiết chuyển lạnh:
Thứ nhất là người có bệnh nền tim mạch và chuyển hóa. Nghiên cứu tại Hàn Quốc xác định người có tiền sử tăng huyết áp hoặc mỡ máu cao (tăng cholesterol máu) dễ bị đột quỵ thiếu máu cục bộ do lạnh hơn [3]. Tổng quan năm 2022 cũng điểm tên các tình trạng tăng huyết áp, tăng đường huyết, tăng lipid máu và rung nhĩ là những yếu tố biến động theo nhiệt độ góp phần gây đột quỵ [4]. Đại học Y học Thể thao Hoa Kỳ khuyến cáo người mắc bệnh tim mạch vẫn có thể tập thể dục trong môi trường lạnh nhưng bắt buộc phải được theo dõi chặt chẽ [1].
Thứ hai là người cao tuổi và phụ nữ. Nghiên cứu tại Hàn Quốc ghi nhận người trên 65 tuổi và phụ nữ có mức độ nhạy cảm cao hơn khi nhiệt độ giảm [3]. Các nghiên cứu tại Nhật Bản (năm 2010) và Trung Quốc (năm 2019) đều thống nhất rằng phụ nữ là nhóm chịu tác động rõ rệt của ngày lạnh đối với nguy cơ đột quỵ [7][5].
Thứ ba là người mắc bệnh hô hấp và người hút thuốc lá. Khảo sát năm 2003 ở vùng khí hậu lạnh cho thấy tỷ lệ bị khó thở khi tập thể dục trong thời tiết lạnh ở người khỏe mạnh không hút thuốc chỉ từ 10% đến 19% [8]. Con số này vọt lên 78%-82% ở người mắc bệnh hen suyễn, 27%-59% ở người viêm phế quản và 22%-38% ở người có cơ địa dị ứng [8]. Những người đang hút thuốc lá hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh phổi tắc nghẽn, dị ứng cũng có tỷ lệ khó thở khi vận động ngoài trời lạnh cao hơn hẳn [8]. Đại học Y học Thể thao Hoa Kỳ lưu ý nhóm bệnh nhân hen suyễn cần được giám sát kỹ lưỡng khi tập luyện trong môi trường lạnh [1].
Cách áp dụng thực tế để tập luyện an toàn trong mùa lạnh
Để duy trì thói quen rèn luyện thể lực mà không đẩy mạch máu não vào tình thế nguy hiểm, người dân có thể áp dụng các nguyên tắc quản lý rủi ro sau:
Điều chỉnh thời điểm tập luyện hợp lý: Khung giờ từ 3 giờ đến 6 giờ sáng là lúc nguy cơ đột quỵ đạt đỉnh trong ngày (chiếm 32,5% tổng số ca) [2]. Do đó, thay vì bước ra đường ngay khi trời còn tối và sương lạnh, bạn nên lùi giờ tập sang thời điểm muộn hơn khi nhiệt độ đã ấm lên, hoặc chuyển sang vận động trong nhà.
Theo dõi sát dự báo thời tiết và độ trễ của đợt lạnh: Đại học Y học Thể thao Hoa Kỳ khuyến cáo người tập cần nắm bắt thông tin cập nhật mới nhất về điều kiện thời tiết hiện tại và dự báo tương lai trước khi bắt đầu buổi tập [1]. Cần chú ý chỉ số nhiệt độ gió lạnh (wind-chill) để đánh giá rủi ro và tăng cường giám sát đặc biệt nếu chỉ số này xuống dưới -27 độ C [1]. Quan trọng hơn, vì nguy cơ đột quỵ tăng cao nhất trong vòng 24 đến 48 giờ sau khi giảm nhiệt độ [3] và hiệu ứng tích lũy của đợt sóng lạnh có thể kéo dài từ ngày thứ 5 đến tận ngày thứ 21 [5], bạn cần giữ ấm liên tục trong suốt những tuần sau đợt rét chứ không chỉ trong ngày đầu tiên gió mùa về.
Lựa chọn trang phục cá nhân hóa và nhận biết sớm dấu hiệu bất thường: Hãy mặc quần áo giữ ấm phù hợp với khả năng chịu lạnh và mức độ ra mồ hôi của riêng bạn [1]. Người tập và người đi cùng cần trang bị kiến thức để nhận biết sớm các dấu hiệu, triệu chứng của hạ thân nhiệt hoặc tổn thương do lạnh [1]. Bạn cũng nên duy trì các thói quen bảo vệ sức khỏe cơ bản như khởi động làm ấm cơ thể kỹ lưỡng trong nhà trước khi ra ngoài, uống đủ nước ấm và tiêm phòng cúm mùa để giảm thiểu yếu tố nguy cơ phối hợp [4].
Tóm lại, vận động thể lực luôn đáng khuyến khích, nhưng tập thể dục ngoài trời vào sáng tinh mơ mùa lạnh lại hội tụ hai yếu tố rủi ro lớn của đột quỵ là nhịp sinh học buổi sớm và sự sụt giảm nhiệt độ [2][3]. Lắng nghe cơ thể, lùi thời gian ra ngoài sáng và giữ ấm đúng cách sẽ giúp bạn bảo vệ hệ mạch máu não an toàn qua mùa lạnh [1][3]. Nếu bạn đang có bệnh nền tim mạch, huyết áp, hô hấp hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để được hướng dẫn chế độ vận động phù hợp nhất, bởi các thông tin trên chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế chỉ định y khoa.
