Đau bụng kinh hàng tháng gây cản trở sinh hoạt cho nhiều phụ nữ. Nhiều người chọn tập yoga và truyền tai nhau các tư thế mở hông, kéo giãn sàn chậu giúp làm giảm nồng độ prostaglandin trong máu. Liệu thông tin cơ chế này có được khoa học chứng minh?
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa hiện có là: Tập yoga có bằng chứng sơ bộ giúp giảm đau thể chất, giảm phản ứng giao cảm và cải thiện chất lượng cuộc sống ở người đau bụng kinh nguyên phát [1]. Tuy nhiên, trong các tài liệu khoa học được trích dẫn, hoàn toàn chưa có bằng chứng nào cho thấy các tư thế mở hông hay kéo giãn sàn chậu trực tiếp làm suy giảm nồng độ prostaglandin trong máu. Cơ chế giảm sản xuất prostaglandin hiện được ghi nhận rõ ràng ở thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) và thuốc tránh thai nội tiết [2].
Bản chất của đau bụng kinh nguyên phát
Đau bụng kinh là tình trạng ảnh hưởng đến hơn 50% phụ nữ trong độ tuổi hành kinh [2]. Ở nhóm phụ nữ trưởng thành, đau bụng kinh nguyên phát có thể tác động tới 40% dân số và làm mất khả năng lao động tạm thời ở 1/10 số người mắc [3]. Tình trạng này còn dẫn đến tỷ lệ nghỉ học, nghỉ làm cao và gây thiệt hại kinh tế đáng kể [2]. Đây cũng là than phiền phụ khoa phổ biến nhất ở lứa tuổi thanh thiếu niên [4].
Đau bụng kinh nguyên phát được định nghĩa là cơn đau xuất hiện trong chu kỳ kinh nguyệt nhưng không có bất kỳ nguyên nhân bệnh lý vùng chậu nào có thể xác định được [5]. Ngược lại, đau bụng kinh thứ phát có sự hiện diện của các bệnh lý thực thể tại cấu trúc vùng chậu như u nang buồng trứng, u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, bệnh tuyến cơ tử cung (adenomyosis), viêm vùng chậu (PID), dính vùng chậu, hẹp cổ tử cung hoặc dị tật bẩm sinh tử cung [2, 4].
Ở dạng nguyên phát, cơn đau thường khởi phát ngay tại thời điểm có kinh lần đầu hoặc chỉ một thời gian ngắn sau đó [2]. Cơn đau mang tính chất co thắt ở vùng trên xương mu, kéo dài từ 48 đến 72 giờ trong thời gian hành kinh và dữ dội nhất vào ngày thứ nhất hoặc ngày thứ hai của chu kỳ [2]. Ngoài đau bụng dưới, phụ nữ trẻ còn thường xuyên gặp phải đau lưng dưới, căng thẳng (stress), lo âu và trầm cảm [4].
Con đường nội tiết và vai trò của prostaglandin
Trong quá khứ từng tồn tại nhiều quan niệm sai lầm về nguyên nhân gây đau bụng kinh [6]. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng kéo dài 15 năm trước năm 1980 đã xác định prostaglandin tử cung là yếu tố chính đóng góp vào cơ chế sinh bệnh của đau bụng kinh nguyên phát [6].
Con đường nội tiết diễn ra theo trình tự cụ thể ở cuối chu kỳ kinh nguyệt. Khi hoàng thể thoái triển dẫn đến sự sụt giảm nồng độ hormone progesterone ở giai đoạn hoàng thể muộn (lúc lớp nội mạc tử cung bong tróc), sự ức chế đối với quá trình sản xuất axit arachidonic bị gỡ bỏ [2, 8]. Axit arachidonic sau đó được chuyển hóa qua con đường enzyme cyclooxygenase (đặc biệt là COX-2) để tạo thành các chất eicosanoid có hoạt tính mạch máu, bao gồm leukotriene và các prostanoid mà chủ yếu là prostaglandin (PG) [1, 2].
Nồng độ prostaglandin tăng cao quá mức tại nội mạc tử cung và dịch kinh nguyệt sẽ kích thích cơ tử cung (myometrium) co bóp bất thường với tần suất và áp lực lớn [2, 4, 5]. Hoạt động cơ tử cung lúc này đặc trưng bởi tốc độ dẫn truyền cao và áp lực nghỉ trong buồng tử cung cao [7]. Sự co thắt cơ tử cung kết hợp với sự co thắt các mạch máu nhỏ tại nội mạc và động mạch tử cung làm giảm lưu lượng máu đến tử cung [1, 5, 6]. Các nghiên cứu siêu âm Doppler đã chứng minh sức cản động mạch tử cung tăng cao vào ngày đầu hành kinh ở bệnh nhân đau bụng kinh nguyên phát so với nhóm đối chứng [8].
Hệ quả của việc thiếu máu cục bộ (ischemia) và thiếu oxy mô (anoxic pain) là quá trình sản sinh các chất chuyển hóa kỵ khí [1, 6]. Các chất này cùng với prostaglandin làm tăng nhạy cảm các sợi thần kinh cảm nhận đau, gây ra cơn đau vùng chậu điển hình [1, 8]. Cường độ cơn đau co thắt và các triệu chứng đi kèm tỷ lệ thuận trực tiếp với lượng prostaglandin giải phóng trong dịch tiết nội mạc tử cung; vấn đề nằm ở việc sản xuất dư thừa prostaglandin chứ không phải do cơ thể tăng nhạy cảm với chất này [8].
Bên cạnh prostaglandin, nền tảng sinh hóa của bệnh còn ghi nhận nồng độ hormone arginine vasopressin và estradiol trong máu cao ở cuối chu kỳ [7]. Nồng độ progesterone ở bệnh nhân đau bụng kinh cao hơn một chút khi bắt đầu chảy máu so với người bình thường nhưng vẫn ở mức bình thường vào cuối chu kỳ [7]. Các tác động sinh hóa đi qua ion canxi tự do hoạt hóa cùng những thay đổi vi giải phẫu như tăng tần suất các liên kết khe (gap junctions) làm giải thích sự rối loạn chức năng cơ trơn tử cung [7]. Dù vậy, vai trò chính xác của vasopressin trong nguyên nhân gây bệnh vẫn còn gây tranh cãi [8].
Nghiên cứu khoa học nói gì về yoga và đau bụng kinh?
Để làm rõ tác dụng của yoga, cần xem xét chi tiết các công trình nghiên cứu đã được công bố.
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã đánh giá hiệu quả của yoga trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống (QOL) ở phụ nữ đau bụng kinh nguyên phát [1]. Nhóm nghiên cứu thực hiện theo hướng dẫn PRISMA, sàng lọc các cơ sở dữ liệu lớn (Ovid MEDLINE, PsycINFO, CINAHL, Scopus, PubMed, ScienceDirect, CDSR, CENTRAL) tính đến tháng 1 năm 2017 [1]. Mặc dù các từ khóa tìm kiếm được sử dụng bao gồm yoga, thiền, chu kỳ kinh nguyệt, đau bụng kinh, đau vùng chậu và cả từ khóa "prostaglandins", kết quả báo cáo chỉ tập trung vào chất lượng cuộc sống và mức độ đau [1].
Từ 378 bài báo ban đầu, tổng quan năm 2018 chọn ra 14 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn với tổng cộng 1.409 phụ nữ trong độ tuổi từ 13 đến 45 [1]. Thiết kế của 14 nghiên cứu này bao gồm 8 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) và 6 nghiên cứu bán thực nghiệm, chấp nhận mọi trường phái yoga [1]. Chất lượng phương pháp luận được hai nhà đánh giá độc lập chấm theo thang điểm Downs and Black (thang từ 0 đến 32) [1]. Kết quả cho thấy các nghiên cứu có chất lượng trung bình và nguy cơ sai lệch (risk of bias) ở mức trung bình, với điểm số đạt từ 15 đến 23 điểm đối với các RCT và từ 10 đến 17 điểm đối với các nghiên cứu bán thực nghiệm [1].
Kết quả của tổng quan năm 2018 ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê ở hầu hết các lĩnh vực chất lượng cuộc sống sau can thiệp yoga, bao gồm: giảm đau thể chất, cải thiện giấc ngủ, khả năng tập trung, giảm cảm xúc tiêu cực, cải thiện mối quan hệ xã hội, năng lực làm việc và chất lượng cuộc sống tổng thể [1]. Cơ chế được bài tổng quan nêu là yoga giúp giảm đau và giảm phản ứng của hệ thần kinh giao cảm (sympathetic reactivity) [1]. Giới hạn được các tác giả chỉ ra là đây mới chỉ là bằng chứng sơ bộ, cần có các thử nghiệm RCT quy mô lớn hơn trong tương lai [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 tập trung vào vai trò của yoga trong việc giảm thiểu căng thẳng và lo âu ở phụ nữ trẻ bị đau bụng kinh nguyên phát [4]. Nghiên cứu này mô tả yoga bao gồm việc điều hòa hơi thở, thiền định đơn giản và thực hành các tư thế cơ thể cụ thể nhằm thúc đẩy sự thư giãn và nâng cao sức khỏe [4]. Bài báo kết luận tập yoga thường xuyên có thể đóng vai trò là biện pháp hỗ trợ bổ sung (adjunct) cho phương pháp điều trị chính đối với các triệu chứng đau bụng kinh [4].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Bằng chứng hiện tại cho thấy lợi ích rõ rệt của yoga là tính an toàn, khả năng hỗ trợ giảm đau thể chất, làm dịu hệ thần kinh giao cảm, giảm stress, giảm lo âu và nâng cao chất lượng sống toàn diện từ giấc ngủ đến hiệu suất công việc [3, 7].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng cũng rất rõ ràng. Các tài liệu y khoa cho thấy hiệu quả của các phương pháp điều trị ngoài thuốc kháng viêm và nội tiết vẫn chưa có hệ thống tài liệu chứng minh đủ sức thuyết phục bằng điều trị chuẩn [5]. Bản thân các nghiên cứu về yoga cũng mới dừng ở mức bằng chứng sơ bộ với chất lượng phương pháp luận trung bình [1].
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần tập các tư thế mở hông và kéo giãn sàn chậu là có thể trực tiếp làm suy giảm nồng độ prostaglandin trong máu tương tự như thuốc đặc trị. Thực tế, trong các nghiên cứu được cung cấp, cơ chế ức chế tổng hợp và làm giảm nồng độ prostaglandin trong dịch kinh nguyệt chỉ được chứng minh ở hai nhóm thuốc chính: thuốc kháng viêm không steroid (NSAID - chất ức chế men cyclooxygenase/prostaglandin synthetase) và thuốc tránh thai đường uống kết hợp (COCP - giúp ức chế sự phát triển của nội mạc tử cung, từ đó giảm lượng máu kinh và giảm prostaglandin trong dịch kinh) [1, 2, 4, 8]. Ngay cả ở phụ nữ đặt vòng tránh thai (IUD) bị đau bụng kinh do tăng sản xuất prostaglandin, việc kiểm soát cũng dựa vào thuốc ức chế prostaglandin [2]. Yoga đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ thông qua điều hòa hơi thở, thư giãn và giảm phản ứng giao cảm chứ không thay thế cơ chế dược lý nói trên [3, 7].
Ai nên thận trọng?
Dù yoga an toàn cho đau bụng kinh nguyên phát, người tập cần thận trọng phân biệt với đau bụng kinh thứ phát [2, 3]. Chẩn đoán đau bụng kinh nguyên phát là một chẩn đoán loại trừ, đòi hỏi phải hỏi bệnh sử kỹ lưỡng và khám thực thể để tìm các dấu hiệu bệnh lý vùng chậu [8].
Người bệnh cần đi khám bác sĩ ngay để đánh giá nguy cơ đau bụng kinh thứ phát nếu có các dấu hiệu bất thường khi khám vùng chậu, hoặc khi đã tuân thủ phác đồ điều trị nội khoa (như dùng thuốc ức chế prostaglandin tối đa đến 6 tháng) mà triệu chứng đau vẫn không cải thiện đáng kể [1, 4]. Trong những trường hợp nghi ngờ có bệnh nền thực thể như lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, u nang buồng trứng, viêm dính vùng chậu, bác sĩ mới chỉ định thêm xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hoặc nội soi ổ bụng và điều trị tận gốc nguyên nhân bệnh lý đó [2, 4].
Cách áp dụng thực tế
Để quản lý cơn đau bụng kinh hiệu quả, việc chia sẻ quyết định giữa bác sĩ và người bệnh là yếu tố then chốt giúp tối đa hóa sự tuân thủ và hài lòng [5]. Phụ nữ có tiền sử điển hình của đau bụng kinh nguyên phát có thể bắt đầu điều trị theo kinh nghiệm mà không bắt buộc phải làm xét nghiệm phức tạp [1, 2].
Trong đời sống hàng ngày, người bệnh nên áp dụng yoga như một phương pháp bổ trợ song hành cùng hướng dẫn y tế [4]. Một chương trình tập luyện đầy đủ nên kết hợp cả ba yếu tố: điều hòa hơi thở, thiền định đơn giản và các tư thế cơ thể phù hợp với thể trạng [4]. Việc duy trì tập luyện đều đặn giúp kiểm soát căng thẳng, lo âu, đau lưng dưới và cải thiện giấc ngủ trong kỳ kinh [3, 7].
Nếu cơn đau ảnh hưởng nặng đến sinh hoạt, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về lợi ích và rủi ro của các liệu pháp điều trị chính yếu như thuốc kháng viêm NSAID hoặc thuốc tránh thai nội tiết, có thể dùng đơn độc hoặc kết hợp với các phương pháp hỗ trợ như yoga [1, 2].
Tóm lại, tập yoga là giải pháp hỗ trợ an toàn giúp giảm đau, giảm căng thẳng thần kinh giao cảm và nâng cao chất lượng cuộc sống cho phụ nữ đau bụng kinh nguyên phát [3, 7]. Tuy nhiên, chưa có dữ liệu xác nhận các tư thế mở hông làm giảm trực tiếp prostaglandin máu như thuốc đặc trị. Phụ nữ nên kết hợp tập luyện điều độ với lối sống lành mạnh và thăm khám bác sĩ khi cơn đau kéo dài bất thường [1, 7].
