Thói quen dùng thảo dược và nguy cơ tiềm ẩn trước phẫu thuật

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược bổ máu, dưỡng tim hằng ngày. Khi chuẩn bị mổ hay nhổ răng, bệnh nhân thường quên kể tên các loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng này cho bác sĩ.

Trong đó, đan sâm (Salvia miltiorrhiza) là vị thuốc phổ biến, nổi tiếng với công dụng hoạt huyết. Tuy nhiên, các chế phẩm chứa đan sâm có tác động trực tiếp đến khả năng đông cầm máu. Nếu không ngưng dùng trước can thiệp ngoại khoa, rủi ro mất máu trong và sau mổ tăng lên rõ rệt.

Đan sâm ảnh hưởng thế nào đến thời gian đông máu?

Cơ chế sinh học giải thích vì sao thảo dược này tác động mạnh lên mạch máu. Đan sâm làm giãn mạch, tăng lưu thông dòng máu và can thiệp vào chu trình đông máu tự nhiên.

Dược liệu này tác động trực tiếp lên các chỉ số đông máu huyết tương [1]. Cụ thể, các hoạt chất trong đan sâm làm biến đổi thời gian prothrombin (PT), lượng fibrinogen huyết tương và nồng độ D-Dimer [1]. Những thay đổi này làm máu loãng hơn, hạn chế tạo cục máu đông [1].

Khi thực hiện thủ thuật xâm lấn, cơ thể cần tạo nút chặn tiểu cầu và mạng lưới fibrin nhanh chóng để bít kín vết thương. Tác dụng hoạt huyết kéo dài của đan sâm sẽ ức chế quá trình hình thành cục máu đông, làm vết thương chảy máu kéo dài hoặc tái phát chảy máu muộn [2].

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Tác động của đan sâm và thuốc kháng đông lên nguy cơ chảy máu quanh phẫu thuật đã được ghi nhận qua nhiều tài liệu khoa học:

Nghiên cứu tổng hợp năm 2020 trên bệnh nhân hội chứng vành cấp chỉ ra rằng, một khảo sát hồi cứu trên 10.000 bệnh nhân suy tim cho thấy đan sâm có thể làm tăng nguy cơ chảy máu và tử vong [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận biến cố bất lợi thường liên quan tới việc dùng thảo dược không chuẩn hóa tại các bệnh viện Tây y [2].

Nghiên cứu tổng hợp khác năm 2020 đánh giá 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.589 bệnh nhân gãy xương quanh chu phẫu [1]. Kết quả cho thấy dạng tiêm chứa đan sâm kết hợp xuyên khung giúp cải thiện rõ rệt các chỉ số đông máu như thời gian prothrombin, fibrinogen huyết tương và D-Dimer với mức ý nghĩa cao (P < 0,0001), đồng thời giảm nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu [1]. Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chất lượng cao hơn để chứng minh đầy đủ kết quả điều trị [1].

Trước đó, một thử nghiệm năm 1999 trên 108 bệnh nhân bệnh tim thiếu máu cục bộ trải qua phẫu thuật ngoài tim chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm [3]. Nhóm can thiệp gồm 54 bệnh nhân được truyền tĩnh mạch hợp chất đan sâm trong lúc mổ, đạt hiệu quả cải thiện điện tâm đồ 90,7% so với 35,2% ở nhóm chứng (P < 0,01) [3]. Nhịp tim nhóm dùng đan sâm duy trì ổn định hơn nhóm chứng (P < 0,05), và không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa về lượng máu mất chu phẫu giữa hai nhóm [3]. Dù vậy, dữ liệu từ nghiên cứu này chỉ thu thập trên phạm vi hẹp với kỹ thuật tiêm truyền tại chỗ trong phòng mổ.

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2018 trên 179 bệnh nhân dùng thuốc chống huyết khối trải qua 293 thủ thuật răng miệng cho thấy, nếu chảy máu trong mổ gia tăng thì nguy cơ chảy máu sau mổ cao gấp 8,8 lần so với trường hợp kiểm soát máu tốt (P = 0,043) [4]. Sự kết hợp giữa các thuốc chống đông và kháng tiểu cầu làm tăng vọt biến cố chảy máu (P < 0,001) [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2019 trên 138 thủ thuật nhổ răng ở nhóm dùng thuốc kháng vitamin K và nhóm không dùng cũng xác nhận lượng máu chảy tỷ lệ thuận với độ xâm lấn [5]. Nhổ từ 2 răng trở lên chảy máu nhiều hơn nhổ 1 răng (P = 0,003) [5]. Nhóm có can thiệp thuốc chống đông đòi hỏi các biện pháp cầm máu bổ sung nhiều hơn (P = 0,017) [5].

Đối với bệnh nhân có bệnh nền nặng như bệnh gan giai đoạn cuối trước ghép gan, khảo sát năm 2016 trên 134 bệnh nhân nhổ răng cho thấy có 12 ca chảy máu thứ phát, thậm chí xảy ra cả ở người có lượng tiểu cầu trên 100 x 10^9/L và INR dưới 1,5 [6]. Truyền chế phẩm máu hay dùng thuốc cầm máu dự phòng không bảo đảm ngăn ngừa được 100% biến chứng [6].

Ngoài ra, thử nghiệm năm 2021 trên 40 con chuột được phẫu thuật ổ bụng chứng minh chiết xuất cồn - nước của đan sâm ở liều 1% và 5% giúp giảm kết dính màng bụng sau mổ thông qua giảm viêm và các chỉ số stress oxy hóa [7]. Tuy nhiên, đây mới là bằng chứng trên động vật gặm nhấm, chưa thể suy diễn hoàn toàn hiệu quả và tính an toàn trên mô cơ thể người [7].

Dù đan sâm phối hợp chất chủ vận GnRH giúp giảm tái phát lạc nội mạc tử cung sau mổ ở thử nghiệm tổng hợp trên 836 bệnh nhân năm 2022 [8], nguy cơ xuất huyết chu phẫu khi dùng đơn độc hay kết hợp với can thiệp ngoại khoa vẫn là một rủi ro y khoa hiện hữu.

Vì sao mốc thời gian an toàn là ít nhất 2 tuần?

Trong y khoa, quy tắc ngưng thảo dược chứa hoạt tính hoạt huyết ít nhất 2 tuần trước khi can thiệp rạch mổ hoặc nhổ răng là khuyến cáo an toàn tiêu chuẩn. Khoảng thời gian này giúp cơ thể chuyển hóa và đào thải hết các hoạt chất thảo dược ra ngoài.

Quan trọng hơn, chu kỳ đời sống của tiểu cầu người kéo dài khoảng 7 đến 10 ngày. Việc ngưng dùng đan sâm trước 14 ngày bảo đảm tủy xương kịp sản sinh một lứa tiểu cầu mới khỏe mạnh, không bị ức chế bởi các chất chống kết tập tiểu cầu hay thuốc làm loãng máu. Hệ thống đông máu huyết tương sẽ hồi phục lại các chỉ số tự nhiên [1]. Nhờ đó, phẫu thuật viên kiểm soát cầm máu tại chỗ thuận lợi, giảm nguy cơ biến chứng rỉ máu kéo dài nhiều ngày sau mổ [2, 4].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm lớn nhất của người bệnh là tin rằng "thảo dược từ cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống lúc nào cũng được". Suy nghĩ này dẫn đến việc giấu giếm hoặc không thông báo với bác sĩ phụ trách.

Thực tế, các hoạt chất từ thảo dược hoạt huyết có dược lực không thua kém một số thuốc Tây y. Khi thảo dược tương tác với thuốc gây mê, thuốc giảm đau hay thuốc chống đông dùng trong phẫu thuật, nguy cơ xuất huyết khó cầm tăng lên gấp nhiều lần [2, 5].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng đan sâm?

Người sắp bước vào các can thiệp có chảy máu như mổ hở, nội soi, nhổ răng, cấy ghép implant nha khoa bắt buộc phải tạm dừng đan sâm theo hướng dẫn.

Bệnh nhân tim mạch, xơ vữa mạch vành đang dùng song song thuốc chống đông hoặc thuốc kháng tiểu cầu Tây y cần hết sức cẩn thận, vì việc phối hợp làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và biến chứng nguy hiểm [2, 5].

Người mắc bệnh gan nặng hoặc rối loạn chức năng đông máu bẩm sinh cũng cần lưu ý, do gan vốn dĩ đã giảm tổng hợp yếu tố đông máu, nếu dùng thêm đan sâm sẽ làm tình trạng xuất huyết thêm khó kiểm soát [6].

Lời khuyên áp dụng an toàn cho người bệnh

Trước khi phẫu thuật hoặc nhổ răng ít nhất 2 tuần, bạn cần rà soát lại toàn bộ thực phẩm chức năng, trà thảo mộc, thuốc thang cổ truyền đang uống. Hãy mang theo vỏ hộp hoặc chụp ảnh thành phần đưa cho bác sĩ gây mê và phẫu thuật viên xem.

Nếu phát hiện trong đơn có đan sâm (Salvia miltiorrhiza), hãy ngưng sử dụng ngay lập tức đủ 14 ngày trước ngày can thiệp. Trong thời gian chuẩn bị mổ, duy trì lối sống điều độ, không tự ý chuyển sang loại thảo dược làm tan máu bầm khác. Sau mổ, chỉ dùng lại đan sâm khi vết thương đã lành hoàn toàn và có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Kiểm soát chặt chẽ các sản phẩm bổ sung quanh chu phẫu là bước bảo vệ đơn giản nhưng then chốt. Việc chủ động thông báo cho bác sĩ và tuân thủ thời gian ngưng đan sâm giúp bạn vượt qua ca phẫu thuật an toàn, hạn chế tối đa nguy cơ chảy máu nguy hiểm.