Cà phê và các thức uống chứa caffeine là một phần quen thuộc trong nếp sống hàng ngày của hàng triệu người. Bên cạnh tác dụng giữ tỉnh táo, nhiều người thắc mắc liệu việc duy trì thói quen dùng caffeine có thực sự giúp bảo vệ hệ thần kinh và làm giảm nguy cơ mắc bệnh Parkinson hay không.

Các nghiên cứu dịch tễ học dài hạn quy mô lớn ghi nhận mối liên quan nghịch đảo rõ rệt: người tiêu thụ caffeine thường xuyên có tỷ lệ mắc Parkinson thấp hơn [1], [2]. Tuy nhiên, đây chủ yếu là bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát và mô hình thí nghiệm trên động vật, chưa đủ dữ liệu lâm sàng can thiệp để khẳng định caffeine như một liệu pháp điều trị hay phòng ngừa thay thế [1], [3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn

Dữ liệu dịch tễ học qua nhiều năm cho thấy caffeine là một trong những yếu tố môi trường liên quan nhất quán nhất tới việc giảm nguy cơ Parkinson [1]. Nam giới duy trì thói quen uống 2-3 tách cà phê mỗi ngày có nguy cơ mắc bệnh thấp gần một nửa so với những người không sử dụng caffeine [1]. Ít nhất sáu nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu lớn đã xác nhận mối quan hệ giữa lượng tiêu thụ caffeine cao và nguy cơ mắc bệnh Parkinson thấp hơn [2].

Dữ liệu từ hai đoàn hệ lớn là Health Professionals' Follow-Up Study và Nurses' Health Study trên 47.351 nam giới và 88.565 phụ nữ ghi nhận lượng caffeine vừa phải mang lại hiệu quả bảo vệ trước nguy cơ mắc bệnh [4]. Một nghiên cứu tiến cứu khác theo dõi 8.004 nam giới người Mỹ gốc Nhật trong 30 năm (chương trình Honolulu Heart Program) cũng chỉ ra lượng tiêu thụ cà phê cao liên quan đến tỷ lệ mắc Parkinson thấp hơn đáng kể [4]. Đáng chú ý, một phân tích theo dõi hơn 5,1 triệu người-năm từ năm 1995 đến 2008 cũng xác nhận việc uống cà phê có mối liên hệ nghịch với tỷ lệ tử vong chung [4].

Cơ chế tác động: Thụ thể adenosine A2A và nơ-ron dopaminergic

Bệnh Parkinson đặc trưng bởi sự thoái hóa tiến triển của các tế bào thần kinh tiết dopamine tại vùng chất đen thể vân [5]. Đích tác động chính của caffeine trong hệ thần kinh trung ương là thụ thể adenosine A2A [1]. Bằng cách đối kháng thụ thể này, caffeine giúp kích thích giải phóng dopamine và tăng mật độ thụ thể dopamine ở thể vân [6].

Nghiên cứu trên mô hình chuột nhiễm độc tố MPTP (chất gây thoái hóa nơ-ron dopaminergic tương tự Parkinson) cho thấy caffeine liều 25 mg/kg tiêm phúc mạc làm giảm đáng kể sự cạn kiệt dopamine thể vân ở chuột bình thường [5]. Ngược lại, ở chuột bị loại bỏ hoàn toàn gen thụ thể adenosine A2A, tác dụng bảo vệ thần kinh của caffeine không còn xuất hiện [5]. Thử nghiệm này chứng minh cơ chế bảo vệ thần kinh của caffeine phụ thuộc trực tiếp vào thụ thể adenosine A2A [5]. Nhờ hướng đi này, cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phê duyệt istradefylline – một chất đối kháng thụ thể adenosine A2A – vào tháng 9 năm 2019 để điều trị các đợt "tắt" (OFF-time) ở bệnh nhân Parkinson [2].

Ngoài thụ thể adenosine, caffeine còn thể hiện các tác động sinh học khác trong phòng thí nghiệm. Hợp chất này có thể liên kết trực tiếp với protein alpha-synuclein để làm biến đổi cấu trúc, từ đó ngăn chặn sự tích tụ bất thường của thể Lewy [6]. Caffeine cũng hoạt động như chất chống oxy hóa, giảm áp lực ty thể và hỗ trợ cơ chế tự thực (autophagy) để dọn dẹp các protein bị lỗi [6], [2].

Vai trò của các chất chuyển hóa và thành phần khác

Ở cơ thể người, caffeine có thời gian bán thải tương đối dài, tạo ra nồng độ duy trì ổn định của chính nó và chất chuyển hóa paraxanthine [3]. Chất chuyển hóa paraxanthine cũng được ghi nhận có tiềm năng bảo vệ thần kinh tương tự [3]. Điều này giải thích vì sao nhóm người uống nhiều tách cà phê mỗi ngày có thể duy trì được sự ức chế thụ thể adenosine liên tục [3].

Tuy nhiên, câu hỏi về việc tác dụng này đến hoàn toàn từ caffeine hay các chất khác vẫn có những kết quả trái chiều. Một số tổng quan chỉ ra rằng cà phê khử caffeine (decaf) không đem lại hiệu quả giảm nguy cơ tương tự như cà phê thông thường [1]. Ngược lại, nghiên cứu trên mô hình ruồi giấm (Drosophila) cho thấy cả cà phê khử caffeine cũng bảo vệ được nơ-ron nhờ kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2, với sự tham gia của các hợp chất như cafestol [7]. Cà phê còn chứa các hoạt chất khác như axit chlorogenic và cafestol, có thể tương tác với trục ruột - não và điều biến hệ vi sinh đường ruột để giảm viêm [8].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Mặc dù mối liên quan dịch tễ học rất rõ ràng, các tài liệu hiện nay vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi lớn:

  • Caffeine có thực sự làm chậm quá trình tiến triển bệnh sau khi triệu chứng đã xuất hiện hay không, vì các dữ liệu hiện tại chưa chứng minh được mối liên hệ giữa việc dùng caffeine với tốc độ thoái hóa lâm sàng ở bệnh nhân đã mắc bệnh [3].
  • Liều lượng tối ưu và mức độ đáp ứng cụ thể trên từng cá nhân chưa thể quy chuẩn, do sự khác biệt lớn về yếu tố di truyền và khả năng chuyển hóa [6], [2].
  • Khoảng cách thời gian cần thiết giữa việc hấp thu caffeine và thời điểm tiếp xúc với các độc tố thần kinh gây bệnh ở người chưa được xác định rõ như trên mô hình động vật [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng caffeine?

Mặc dù là hợp chất quen thuộc, caffeine không hoàn toàn vô hại và một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người bệnh Parkinson đang dùng thuốc: Caffeine có thể tương tác với các loại thuốc điều trị Parkinson, làm thay đổi dược động học của levodopa [6]. Mặc dù có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng đông cứng dáng đi, việc dùng caffeine cùng thuốc vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị [6].
  • Người nhạy cảm với chất kích thích: Nhóm người có tiền sử rối loạn nhịp tim, mất ngủ nặng hoặc trào ngược dạ dày thực quản nên hạn chế lượng nạp để tránh kích thích tim mạch và hệ tiêu hóa.
  • Người có triệu chứng loạn vận động: Tác động của chất kích thích lên hệ vận động cần được theo dõi kỹ để tránh làm trầm trọng thêm các rối loạn vận động sẵn có [6].

Gợi ý áp dụng thực tế

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh muốn duy trì thói quen uống cà phê, việc sử dụng từ 2 đến 3 tách mỗi ngày là mức phổ biến được ghi nhận trong các nghiên cứu dịch tễ học mang lại liên quan tích cực [1]. Không nên tự ý uống caffeine liều cao hoặc dùng các chế phẩm bổ sung đậm đặc với mục đích phòng ngừa bệnh tật.

Cần nhớ rằng việc tiêu thụ caffeine chỉ là một yếu tố lối sống mang tính hỗ trợ, không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cân bằng, hoạt động thể chất và các phác đồ y khoa chính thống. Người có bệnh lý nền hoặc đang điều trị bệnh cần trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi thói quen dùng caffeine hàng ngày.