Nhu cầu làm đẹp qua việc tẩy và nhuộm tóc ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, tình trạng tóc rụng nhiều từng búi sau các đợt làm hóa chất khiến nhiều người hoang mang. Câu hỏi đặt ra là liệu hóa chất đang làm chết nang tóc gây rụng từ gốc, hay thực chất chỉ đang bẻ gãy thân tóc từ bên ngoài.

Về mặt khoa học, tẩy và nhuộm tóc liên tục chủ yếu gây gãy thân tóc do tổn thương lớp vỏ bảo vệ, chứ không trực tiếp gây teo hay mất nang tóc ở bên dưới da đầu nếu không có phản ứng viêm nghiêm trọng [1]. Mặc dù vậy, khi hóa chất tiếp xúc trực tiếp với vùng da đầu nhạy cảm, chúng có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng, từ đó gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe của gốc tóc và da vùng đầu [2, 6].

Hiện tượng thoái hóa sợi tóc do xử lý hóa chất

Quá trình tác động hóa chất liên tục lên tóc được giới y khoa mô tả bằng thuật ngữ "weathering" (sự thoái hóa/mài mòn sợi tóc) [1]. Khái niệm này chỉ tình trạng gãy sợi tóc từ gốc đến ngọn, xuất phát từ việc lạm dụng hoặc lặp đi lặp lại các liệu pháp hóa học, thói quen chải chuốt hoặc phơi nhiễm môi trường [1]. Sợi tóc có thể bị phá hủy bởi cả yếu tố vật lý (ma sát, chải quá mức, dùng nhiệt) và hóa học (tẩy tóc, nhuộm tóc, uốn và duỗi tóc) [1].

Khi tiếp xúc kéo dài và liên tục với các tác nhân hóa học này, cấu trúc sợi tóc bị biến đổi dẫn đến tình trạng gãy rụng [1]. Quá trình thoái hóa sợi tóc làm bong tróc lớp biểu bì ngoài cùng (cuticle), khiến lớp lõi bên trong (cortex) bị lộ ra và tổn thương, gây ra hiện tượng gãy thân tóc dạng nốt (trichorrhexis nodosa) [1]. Về bản chất, các sợi tóc đã bị đứt gãy cấu trúc sẽ không thể phục hồi lại trạng thái nguyên vẹn ban đầu [1]. Dù vậy, điểm mấu chốt là nếu các nang tóc bên dưới không bị tổn thương, các thân tóc mới hoàn toàn có thể tái sinh khi loại bỏ được các nguyên nhân gây thoái hóa [1].

Nguy cơ viêm da tiếp xúc tại da đầu

Bên cạnh tổn thương vật lý trên thân tóc, tác động của hóa chất lên bề mặt da đầu lại là một cơ chế hoàn toàn khác. Việc tẩy và nhuộm tóc thường xuyên đưa da đầu vào tình thế tiếp xúc trực tiếp với hàng loạt chất kích ứng và dị nguyên mạnh [2, 6].

Trong y văn da liễu, các tổn thương da do mỹ phẩm làm tóc có thể biểu hiện dưới dạng viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng [2, 7]. Ở đối tượng khách hàng làm tóc hoặc người tự nhuộm tóc tại nhà, phản ứng viêm da chủ yếu bùng phát tại vùng đầu, cổ và mặt [2]. Trái ngược với tình trạng gãy thân tóc đơn thuần do hóa chất phá hủy lớp sừng, phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng tạo ra đáp ứng miễn dịch cục bộ, gây ngứa ngáy dữ dội, mẩn đỏ, tiết dịch và có thể làm suy yếu vùng da nâng đỡ sợi tóc [6, 8].

Các hóa chất tẩy nhuộm được khoa học xác định là dị nguyên

Hóa chất làm tóc chứa nhiều thành phần có khả năng gây dị ứng cao đã được ghi nhận qua nhiều năm nghiên cứu [3, 6]. Nước và môi trường làm việc ẩm ướt là tác nhân kích ứng da hàng đầu, trong khi các chất nhuộm và tẩy là thủ phạm gây dị ứng chính [3].

Chất p-phenylenediamine (PPD) và p-toluylene-diamine (PTD) trong thuốc nhuộm tóc, ammonium persulfate trong chất tẩy tóc, glyceryl monothioglycolate (GMTG) trong thuốc uốn tóc, cùng các chất tạo hương, chất bảo quản và kim loại là những dị nguyên quan trọng nhất gây ra viêm da tiếp xúc dị ứng [2, 8]. Các thành phần tẩy tóc chứa ammonium persulfate có thể gây kích ứng hoặc dị ứng mạnh cho cả người làm nghề lẫn khách hàng [2, 3]. Dù ngành công nghiệp mỹ phẩm đã nỗ lực giới thiệu các dòng thuốc nhuộm ít gây dị ứng hơn, thuốc nhuộm tóc vẫn giữ vai trò là nhóm dị nguyên tiếp xúc quan trọng [4].

Bằng chứng nghiên cứu: Tần suất và các tổn thương lâm sàng

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã đo lường mức độ ảnh hưởng của hóa chất tóc trên da và phản ứng miễn dịch:

  • Nghiên cứu cơ sở dữ liệu IVDK (2007–2012): Nghiên cứu thực hiện trên 824 thợ làm tóc nữ và 2067 nữ khách hàng để so sánh tần suất mẫn cảm với hóa chất mỹ phẩm tóc [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mẫn cảm với các thành phần thuốc nhuộm tóc oxy hóa có xu hướng gia tăng ở nhóm khách hàng [4]. Ở nhóm thợ làm tóc, tỷ lệ phản ứng dương tính với chất tẩy tóc ammonium persulfate lên tới 18,7%, và với glyceryl monothioglycolate là 4,7% [4].

  • Nghiên cứu phản ứng bất lợi với mỹ phẩm (2003): Tiến hành trên 50 bệnh nhân nhằm đánh giá vai trò của mỹ phẩm thông thường đối với các phản ứng ngoài da [5]. Nghiên cứu phát hiện thuốc nhuộm tóc, son môi và kem cạo râu là những sản phẩm gây ra nhiều phản ứng bất lợi nhất so với các mỹ phẩm khác [5]. Tỷ lệ viêm da tiếp xúc dị ứng nói chung được ghi nhận là 3,3% đối với các sản phẩm của chính bệnh nhân [5]. Các tổn thương biểu hiện đa dạng, bao gồm viêm da tiếp xúc dị ứng, viêm da tiếp xúc kích ứng, mề đay tiếp xúc, rối loạn sắc tố, cùng tình trạng gãy tóc và móng [5].

  • Nghiên cứu phản ứng miễn dịch và tổn thương DNA (2005): Khảo sát trên 19 thợ làm tóc bị viêm da tiếp xúc ở tay (14 ca viêm da dị ứng và 5 ca viêm da kích ứng) tiếp xúc với hóa chất nhuộm tóc, chia thành nhóm phơi nhiễm thấp (<60 lần nhuộm tóc/tuần) và phơi nhiễm cao (≥60 lần nhuộm tóc/tuần) [6]. Kết quả định lượng ELISA cho thấy nồng độ cytokine TNF-alpha trong huyết thanh của thợ làm tóc bị viêm da tiếp xúc dị ứng cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng, đồng thời tương quan thuận với mức độ phơi nhiễm [6]. Ngoài ra, xét nghiệm Comet biến đổi Fpg trên mẫu máu ghi nhận tổn thương DNA oxy hóa trực tiếp tăng đáng kể ở nhóm viêm da kích ứng có mức phơi nhiễm cao so với nhóm chứng [6].

  • Báo cáo lâm sàng da đầu (2001): Ghi nhận 2 bệnh nhân nữ xuất hiện tình trạng viêm da tiếp xúc dị ứng nghiêm trọng ở vùng da đầu và mặt sau khi sử dụng lặp lại các sản phẩm nhuộm tóc thông dụng [7]. Phản ứng dị ứng này thuộc nhóm quá mẫn tuýp IV đối với các thành phần hóa chất bên trong sản phẩm [7].

Phân biệt rụng từ gốc và gãy thân tóc

Nắm rõ sự khác biệt giữa hai hiện tượng này giúp người dùng có cách can thiệp đúng đắn:

  • Gãy thân tóc (rụng ngọn): Chiếm đa số các trường hợp sau tẩy nhuộm [1]. Sợi tóc đứt đoạn ngang thân, không có phần nang hay củ tóc màu trắng ở gốc. Nguyên nhân do lớp biểu bì bị bào mòn, cấu trúc vỏ tóc bị phá vỡ khiến sợi tóc giòn và gãy khi có lực co kéo hoặc chải [1]. Tình trạng này không gây mất nang tóc vĩnh viễn; sợi tóc mới vẫn tiếp tục dài ra từ chân tóc bình thường [1].

  • Rụng tóc từ gốc do viêm da tiếp xúc: Xảy ra khi hóa chất tẩy, nhuộm gây phản ứng kích ứng hoặc dị ứng cấp/mạn tính trực tiếp trên da đầu [2, 6]. Vùng da đầu xuất hiện đỏ ửng, ngứa rát, sưng nề hoặc đóng vảy [6, 8]. Tình trạng viêm kích hoạt giải phóng các yếu tố gây viêm như TNF-alpha [6], gây tổn thương vi môi trường nuôi dưỡng nang tóc, khiến sợi tóc rụng kèm theo củ chân tóc.

Ai nên thận trọng khi tẩy và nhuộm tóc?

Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn giác trước khi thực hiện tẩy hoặc nhuộm tóc:

  • Người có tiền sử viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc hoặc từng ngứa rát dữ dội ở các lần nhuộm trước: Nguy cơ bùng phát viêm da dị ứng với thuốc nhuộm gốc PPD/PTD hoặc chất tẩy ammonium persulfate rất cao [2, 8].
  • Thợ làm tóc và nhân viên phụ việc tại salon: Nhóm nghề nghiệp có tỷ lệ mắc các rối loạn da từ 10-20%, thậm chí lên đến 50%, thường xuất hiện ngay trong 2 năm đầu làm nghề hoặc trong thời gian học việc [3].
  • Người có sợi tóc mỏng yếu, tóc đã qua xử lý uốn duỗi nhiệt nhiều lần: Sợi tóc vốn đã bị thoái hóa cấu trúc, nếu tiếp tục tẩy nhuộm sẽ đẩy nhanh quá trình nứt vỡ thân tóc khiến tóc đứt gãy hàng loạt [1].
  • Người cao tuổi: Tác động của các yếu tố gây thoái hóa tóc tích tụ rõ rệt hơn theo tuổi tác, kết hợp với các biến đổi lão hóa sinh lý tự nhiên khiến tóc dễ tổn thương hơn [1].

Hướng dẫn bảo vệ tóc và da đầu khi sử dụng hóa chất

Để hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương thân tóc và phản ứng viêm da, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

  • Kiểm tra phản ứng da (patch test) trước khi nhuộm: Trước khi sử dụng sản phẩm nhuộm mới hoặc khi nghi ngờ dị ứng, cần thử phản ứng áp da [2]. Quy trình chẩn đoán chuẩn gồm kiểm tra các bộ dị nguyên tiêu chuẩn như bộ thợ nhuộm, chất bảo quản, hương liệu, và nếu cần thì thử trực tiếp với sản phẩm nghi ngờ của chính bệnh nhân [2].
  • Giảm tần suất tiếp xúc hóa chất: Không nên tẩy tóc hoặc nhuộm dặm toàn bộ đầu quá dày đặc. Hạn chế để hóa chất tẩy nhuộm lưu quá lâu trên da đầu hoặc dính trực tiếp vào chân tóc [8].
  • Chăm sóc đúng kỹ thuật để hạn chế thoái hóa: Dù thân tóc đã hư tổn không thể tự phục hồi lại cấu trúc nguyên thủy, các kỹ thuật chăm sóc tóc phù hợp đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện diện mạo và ngăn ngừa tổn thương tiến triển thêm [1].
  • Thăm khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường: Khi da đầu xuất hiện mụn nước, rỉ dịch, phù nề vùng mặt cổ hoặc rụng tóc kèm gốc chân tóc sau nhuộm, cần đến ngay bác sĩ chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và điều trị kịp thời [6, 8]. Không tự ý bôi các thuốc không rõ nguồn gốc lên vùng da đang viêm.

Tẩy và nhuộm tóc liên tục phần lớn gây gãy giòn thân tóc do bào mòn lớp vỏ bảo vệ, nhưng hoàn toàn có thể làm tổn thương nang tóc nếu để xảy ra viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng nặng. Giữ khoảng cách giữa các lần làm hóa chất, theo dõi phản ứng của da đầu và kiểm tra dị nguyên kịp thời là chìa khóa để bảo vệ an toàn cho mái tóc.