Sau khi tiêm vắc xin, nhiều người thường cảm thấy lo lắng khi cơ thể bắt đầu nóng lên, kèm theo cảm giác ớn lạnh và mệt mỏi. Ngược lại, không ít người không hề có biểu hiện sốt lại băn khoăn liệu vắc xin có phát huy tác dụng phòng bệnh hay không.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy sốt sau tiêm phản ánh phản ứng viêm cấp tính của hệ miễn dịch, và người bị sốt thường có xu hướng tạo ra lượng kháng thể cao hơn. Dù vậy, người hoàn toàn không sốt vẫn đạt được sự bảo vệ đầy đủ trước mầm bệnh.

Vì sao cơ thể lại phát sốt sau khi tiêm phòng?

Khi vắc xin đi vào cơ thể, hệ miễn dịch bẩm sinh lập tức nhận diện các thành phần của vắc xin là yếu tố lạ cần phản ứng. Quá trình kích hoạt này kích thích cơ thể sản sinh các chất trung gian gây viêm, bao gồm interferon loại I cùng nhiều loại cytokine và chemokine gây viêm khác [1].

Chính các cytokine gây viêm này tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi, kích hoạt phản ứng tăng nhiệt độ toàn thân nhằm tạo môi trường thuận lợi cho tế bào miễn dịch hoạt động [1]. Tình trạng này đồng thời gây ra các phản ứng tại chỗ tiêm cũng như phản ứng toàn thân như mệt mỏi, đau đầu hoặc sốt [1].

Về bản chất, đây là phản ứng tự nhiên của cơ thể cho thấy các tế bào miễn dịch đang tiếp nhận kích thích. Cơ chế viêm sinh lý này đóng vai trò thúc đẩy chuỗi đáp ứng miễn dịch tạo kháng thể về sau [1].

Cơ chế sinh học: Cơn sốt và quá trình sinh kháng thể liên quan thế nào?

Cơn sốt không phải là một sự cố ngoài ý muốn mà là biểu hiện lâm sàng rõ nét của tình trạng hoạt hóa miễn dịch [1]. Khi các cytokine tiền viêm xuất hiện với nồng độ đủ lớn để gây sốt, chúng đồng thời kích hoạt các tế bào lympho B và lympho T chuyên biệt [1].

Quá trình này thúc đẩy tế bào B tăng sinh và biệt hóa thành các tương bào để sản xuất kháng thể đặc hiệu [1]. Các kháng thể này, đặc biệt là kháng thể IgG kháng protein gai của virus, có khả năng gắn kết và trung hòa tác nhân gây bệnh [2].

Nồng độ kháng thể kháng vùng liên kết thụ thể của protein gai (anti-S-RBD IgG) trong máu có mối tương quan chặt chẽ với hiệu giá kháng thể trung hòa virus [2]. Do đó, phản ứng viêm dẫn đến sốt thường đi kèm với mức độ gia tăng hiệu giá kháng thể trong huyết thanh [1].

Các nghiên cứu nói gì về mức độ sốt và lượng kháng thể?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã theo dõi mối liên hệ giữa nhiệt độ cơ thể và lượng kháng thể sinh ra sau tiêm vắc xin COVID-19. Một nghiên cứu đoàn hệ tại một bệnh viện ở Nhật Bản theo dõi 727 lượt tiêm vắc xin mRNA BNT162b2 qua các mũi tiêm đơn giá và mũi tăng cường lưỡng giá BA.4/5 [3]. Kết quả phân tích trên 70 người tham gia đủ dữ liệu cho thấy sốt từ 38 độ C trở lên có nguy cơ tương đối cao nhất trong các phản ứng toàn thân đối với lượng kháng thể (RR đạt 5,24 ở mũi đơn giá và 6,24 ở mũi lưỡng giá) [3]. Nghiên cứu này ghi nhận sốt mức độ cao tương quan độc lập với nồng độ IgG cao hơn sau mỗi mũi tiêm [3].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2023 trên 505 người tiêm đủ 3 mũi BNT162b2 tại Nhật Bản cho thấy thân nhiệt sau tiêm tương quan thuận với hiệu giá kháng thể kháng thụ thể RBD sau 3 tháng của mũi 2 và mũi 3 [4]. Phân tích hồi quy đa biến khẳng định thân nhiệt là yếu tố liên kết dương tính độc lập với nồng độ kháng thể [4].

Nghiên cứu trên 378 nhân viên y tế tại Nhật Bản năm 2022 cũng ghi nhận nồng độ kháng thể sau hiệu chỉnh theo tuổi ở thời điểm 3 tháng sau tiêm cao hơn 23,7% ở người có sốt sau mũi 1 và cao hơn 23,4% ở người có sốt sau mũi 2 so với người không sốt [5]. Tương tự, khảo sát trên các nhân viên y tế từng hồi phục sau COVID-19 rồi tiêm vắc xin cho thấy triệu chứng sốt liên kết có ý nghĩa thống kê với sự gia tăng kháng thể kháng các kháng nguyên RBD1, ST4 và D614G [6].

Bằng chứng từ các loại vắc xin khác: Từ sởi đến cúm mùa

Mối liên hệ giữa phản ứng sốt và khả năng đáp ứng miễn dịch không chỉ giới hạn ở vắc xin công nghệ mRNA phòng SARS-CoV-2. Một nghiên cứu năm 2020 về vắc xin sởi-quai bị-rubella (MMR) đã chứng minh sự liên quan trực tiếp giữa phản ứng sốt sau tiêm MMR với nồng độ kháng thể sởi cao hơn [7].

Báo cáo tổng hợp từ các thử nghiệm lâm sàng trước khi cấp phép của vắc xin phối hợp sởi, quai bị, rubella, thủy đậu cũng ghi nhận sốt sau tiêm tương quan thuận với đáp ứng miễn dịch cao hơn [7]. Các nhà khoa học cũng phát hiện các biến thể di truyền liên quan đến hệ thống kháng nguyên bạch cầu người (HLA) và các thụ thể cytokine có ảnh hưởng đến xu hướng phát sốt và mức kháng thể sinh ra [7].

Đối với vắc xin cúm H1N1, dữ liệu nghiên cứu cho thấy hiệu giá kháng thể ở nhóm trẻ em xuất hiện sốt từ 38 độ C trở lên sau tiêm cao hơn 60% so với nhóm không sốt [8]. Những dữ liệu này củng cố giả thuyết rằng con đường sinh sốt hỗ trợ đáng kể cho tính sinh miễn dịch của nhiều loại vắc xin [7].

Không bị sốt có đồng nghĩa với việc tiêm vắc xin không hiệu quả?

Đây là băn khoăn rất phổ biến ở những người cơ thể hoàn toàn bình thường sau khi tiêm phòng. Câu trả lời dứt khoát là không: không sốt hoàn toàn không có nghĩa là cơ thể không được bảo vệ.

Trong nghiên cứu về vắc xin MMR, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng việc thiếu phản ứng sốt không hề đồng nghĩa với việc đáp ứng miễn dịch không đầy đủ, bởi gần như toàn bộ đối tượng nghiên cứu đều đạt ngưỡng huyết thanh bảo vệ chống lại bệnh sởi dù họ có sốt hay không [7]. Tương tự, ở vắc xin BNT162b2, tỷ lệ xuất hiện sốt từ 38 độ C trở lên sau toàn bộ các mũi tiêm chỉ chiếm khoảng 8,6% [3]. Mũi vắc xin tăng cường lưỡng giá chỉ ghi nhận tỷ lệ sốt 12,3%, thấp hơn đáng kể so với các mũi trước đó, nhưng vẫn đảm bảo tính sinh miễn dịch [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học hiện nay vẫn ghi nhận nhiều kết quả trái chiều [8]. Một số nghiên cứu như của Coggins, Muller hay nghiên cứu của Hwang trên 135 người khỏe mạnh tiêm vắc xin AstraZeneca hoặc BNT162b2 không tìm thấy mối tương quan rõ ràng giữa mức độ phản ứng toàn thân và nồng độ kháng thể [8]. Vì vậy, việc không có triệu chứng sốt là hoàn toàn bình thường và hệ miễn dịch vẫn âm thầm tạo lập sự bảo vệ cần thiết.

Dùng thuốc hạ sốt có làm suy giảm miễn dịch?

Nhiều người e ngại rằng việc uống thuốc hạ sốt sẽ làm mất đi tín hiệu miễn dịch tốt của cơn sốt. Tuy nhiên, các dữ liệu thực tế cho thấy bức tranh phức tạp và cần được hiểu đúng theo từng hoàn cảnh.

Một số nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng trẻ nhỏ uống thuốc hạ sốt dự phòng trước khi tiêm vắc xin có thể bị suy giảm một phần nồng độ kháng thể sinh ra [7]. Điều này giải thích vì sao các khuyến cáo y tế không ủng hộ việc uống thuốc hạ sốt đón đầu khi chưa hề có triệu chứng sốt [8].

Thế nhưng, khi cơn sốt hoặc cảm giác đau nhức đã xuất hiện, việc dùng thuốc lại không làm giảm khả năng bảo vệ. Nghiên cứu năm 2022 trên nhân viên y tế cho thấy, ở thời điểm 3 tháng và 6 tháng sau mũi 2 vắc xin BNT162b2, nồng độ kháng thể ở nhóm có dùng thuốc chống viêm hạ sốt thực tế còn cao hơn nhóm không dùng lần lượt là 21,7% và 19,3% [5]. Việc sử dụng thuốc đúng lúc giúp giảm bớt sự khó chịu về thể chất mà không triệt tiêu hiệu quả của vắc xin.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi bị sốt sau tiêm?

Dù sốt là phản ứng sinh lý lành tính thường gặp, một số nhóm đối tượng cần theo dõi sát sao để tránh các biến chứng nguy hiểm:

  • Người có bệnh lý nền mạn tính: Bệnh nhân tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu cần lưu ý vì sốt làm tăng nhịp tim và tiêu hao năng lượng [2], [5]. Trong một nghiên cứu, người có rối loạn mỡ máu có tỷ lệ gặp phản ứng sốt sau mũi tiêm đầu cao hơn rõ rệt với tỷ số chênh OR đạt 8,75 [5].
  • Trẻ nhỏ có tiền sử sốt co giật: Thân nhiệt tăng nhanh có thể kích hoạt cơn co giật do sốt, cần được người chăm sóc đo nhiệt độ định kỳ và xử trí kịp thời.
  • Người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch: Người lớn tuổi thường ít phát sốt hơn người trẻ [5]. Nếu xuất hiện sốt cao liên tục hoặc sốt kèm theo li bì, khó thở, đây có thể là dấu hiệu bất thường cần can thiệp y tế ngay.
  • Phụ nữ sau tiêm: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy nữ giới có xu hướng ghi nhận phản ứng sốt sau tiêm mũi 2 cao hơn nam giới với tỷ số chênh OR là 2,139 [5].

Hướng dẫn theo dõi và chăm sóc cơ thể đúng cách sau tiêm phòng

Để cơ thể phục hồi êm dịu và tạo điều kiện tối ưu cho hệ miễn dịch làm việc, bạn nên thực hiện các biện pháp chăm sóc khoa học:

  • Bù nước và điện giải đầy đủ: Uống nhiều nước lọc, nước oresol hoặc nước trái cây giúp giải nhiệt, ngăn ngừa mất nước do sốt và giảm cảm giác mệt mỏi.
  • Nghỉ ngơi và mặc đồ thoáng mát: Chọn trang phục rộng rãi, thấm hút mồ hôi tốt. Nghỉ ngơi hoàn toàn trong 24-48 giờ đầu sau tiêm, tránh lao động nặng hoặc tập luyện thể thao cường độ cao.
  • Dùng thuốc hạ sốt đúng chỉ định: Chỉ dùng thuốc hạ sốt (như paracetamol) khi thân nhiệt từ 38,5 độ C trở lên hoặc khi cảm thấy đau đầu, đau cơ nhiều. Tuyệt đối không tự ý uống thuốc dự phòng trước khi tiêm.
  • Nhận biết dấu hiệu cần đi khám: Nếu sốt cao trên 39 độ C kéo dài không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường, hoặc xuất hiện khó thở, phát ban toàn thân, co giật, sưng đau dữ dội tại chỗ tiêm, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra.

Sốt nhẹ sau tiêm phòng thực sự là một tín hiệu cho thấy hệ miễn dịch đang vận hành tích cực để nhận diện mầm bệnh và xây dựng kháng thể bảo vệ [3], [1]. Tuy nhiên, nếu bạn không sốt, cơ thể vẫn hoàn toàn có khả năng tạo ra miễn dịch hiệu quả chống lại sự lây nhiễm [7]. Hãy lắng nghe cơ thể, chăm sóc đúng cách và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các phản ứng bất thường sau tiêm.